DSpace at VNU: THẾ CHẤP TÀI SẢN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ CHỨC TÍN DỤNG TẠI VIỆT NAM

DSpace at VNU: THẾ CHẤP TÀI SẢN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ CHỨC TÍN DỤNG TẠI VIỆT NAM tài liệu, giáo án, bài giảng , luận vă...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HỒNG VÂN

THẾ CHẤP TÀI SẢN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ

CHỨC TÍN DỤNG TẠI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN HỒNG VÂN

THẾ CHẤP TÀI SẢN TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA

TỔ CHỨC TÍN DỤNG TẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành: Luật dân sự và tố tụng dân sự

Mã số: 60 38 01 03

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: TS Vũ Đức Long

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn bảo đảm tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật - Đại học Quốc gia Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể được bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Nguyễn Hồng Vân

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU 5

Chương 1 TỔNG QUAN VỀ GIAO DỊCH BẢO ĐẢM VÀ THẾ CHẤP

TÀI SẢN Error! Bookmark not defined 1.1 Khái niệm, đặc điểm của giao dịch bảo đảm tiền vay Error! Bookmark not defined

1.1.1 Khái niệm giao dịch bảo đảm tiền vay Error! Bookmark not defined

1.1.2 Lịch sử hình thành và phát triển pháp luật Việt Nam về giao dịch bảo

đảm tiền vay Error! Bookmark not defined

1.1.3 Đặc điểm của giao dịch bảo đảm tiền vay Error! Bookmark not defined 1.2 Phân loại giao dịch bảo đảm tiền vay Error! Bookmark not defined

1.2.1 Bảo đảm đối nhân và bảo đảm đối vật Error! Bookmark not defined

1.2.2 Bảo đảm tiền vay bằng tài sản và bảo lãnh Error! Bookmark not defined 1.3 Tài sản bảo đảm tiền vay 19

1.3.1 Khái niệm tài sản bảo đảm tiền vay 19

1.3.2 Phân loại tài sản bảo đảm tiền vay Error! Bookmark not defined 1.4 Thế chấp tài sản Error! Bookmark not defined

1.4.1 Khái niệm thế chấp tài sản Error! Bookmark not defined

1.4.2 Đặc điểm của thế chấp tài sản Error! Bookmark not defined

1.4.3 Thế chấp tài sản tại tổ chức tín dụng Error! Bookmark not defined 1.5 Hoạt động của các tổ chức tín dụng và vai trò của thế chấp tài

sản tại các tổ chức tín dụng tại Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.5.1 Hoạt động của các tổ chức tín dụng tại Việt Nam Error! Bookmark not defined

1.5.2 Thế chấp tài sản và vai trò đối với hoạt động tín dụng của các tổ

chức tín dụng tại Việt Nam Error! Bookmark not defined Chương 2 QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ THẾ CHẤP TÀI SẢN

TRONG HOẠT ĐỘNG CỦA TỔ CHỨC TÍN DỤNG TẠI VIỆT NAM 30

2.1 Tài sản thế chấp 30

2.1.1 Khái niệm tài sản thế chấp 30

2.1.2 Đặc điểm tài sản thế chấp 30

2.1.3 Phân loại tài sản thế chấp 31

2.2 Hiệu lực giao dịch thế chấp tài sản Error! Bookmark not defined 2.2.1 Công chứng, chứng thực Hợp đồng thế chấp tài sản Error! Bookmark not defined 2.2.2 Đăng ký giao dịch thế chấp tài sản Error! Bookmark not defined 2.3 Quyền và nghĩa vụ của các Bên trong giao dịch thế chấp tài sản 43

2.3.1 Quyền và nghĩa vụ của Bên thế chấp 43

2.3.2 Quyền và nghĩa vụ của Bên nhận thế chấp Error! Bookmark not defined 2.3.3 Quyền và nghĩa vụ của người thứ ba giữ tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined 2.4 Xử lý tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined 2.4.1 Các trường hợp xử lý tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined 2.4.2 Nguyên tắc xử lý tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined 2.4.3 Phương thức xử lý tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined 2.4.4 Thời hạn xử lý tài sản thế chấp 50

Chương 3 PHÁP LUẬT VỀ THẾ CHẤP TÀI SẢN CỦA VIỆT NAM

THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP HOÀN THIỆN Error! Bookmark not defined 3.1 Khái quát về thực trạng pháp luật giao dịch bảo đảm tiền vay tại

tổ chức tín dụng Error! Bookmark not defined.

3.1.1 Sự không thống nhất trong việc áp dụng pháp luật giao dịch bảo đảm

tiền vay Error! Bookmark not defined.

3.1.2 Sự không thống nhất giữa các văn bản pháp luật liên quan đến giao

dịch bảo đảm tiền vay và tài sản bảo đảm Error! Bookmark not defined.

3.1.3 Những khoảng trống của pháp luật về giao dịch bảo đảm Error! Bookmark not defined 3.2 Pháp luật thế chấp tài sản bảo đảm tại tổ chức tín dụng – Vướng

mắc, bất cập và giải pháp hoàn thiện Error! Bookmark not defined.

3.2.1 Chưa triệt để thừa nhận các nguyên tắc của vật quyền bảo đảm Error! Bookmark not defined.

3.2.2 Chủ thể trong giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm Error! Bookmark not defined.

3.2.3 Người thứ ba trong giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm Error! Bookmark not defined.

3.2.4 Tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined.

3.2.5 Hiệu lực của giao dịch thế chấp tài sản Error! Bookmark not defined.

3.2.6 Đăng ký giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm Error! Bookmark not defined.

3.2.7 Xử lý tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined.

3.2.8 Trách nhiệm trả nợ sau khi xử lý tài sản thế chấp Error! Bookmark not defined.

3.2.9 Về công khai thông tin giao dịch bảo đảm 80

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO Error! Bookmark not defined.

MỞ ĐẦU

1 Đặt vấn đề

1.1 Tính cấp thiết của đề tài

Nằm trong xu thế phát triển chung của nền kinh tế, thời gian qua ngành Ngân hàng đã có những bước phát triển nhanh chóng cả về quy mô và sự đa dạng nghiệp vụ Một trong những nghiệp vụ quan trọng và chủ yếu nhất của các tổ chức tín dụng là nghiệp vụ cấp tín dụng Qua quá trình phát triển tín dụng “nóng”, hiện tại các tổ chức tín dụng đang phải đối mặt với tình trạng nợ xấu - các khoản vay không có khả năng thu hồi Việc này đã dẫn đến những

hệ lụy nghiêm trọng đối với tình hình tài chính và hoạt động của tổ chức tín dụng

Theo kết quả thanh tra, giám sát trong năm 2012 tại 59 tổ chức tín dụng cho thấy, tỷ lệ nợ xấu của các tổ chức tín dụng đến cuối năm 2012 đã lên đến con số 7,8%; năm 2013 với việc thành lập Công ty TNHH một thành viên Quản lý tài sản của các tổ chức tín dụng Việt Nam (VAMC), gần 40.000 tỷ đồng nợ xấu của các ngân hàng đã được VAMC mua lại, thì tính đến ngày 31/12/2013, tỷ lệ nợ xấu trong hệ thống Ngân hàng Việt Nam là 3,79% [40]

Và đến tháng 7/2014, VAMC đã mua 54.000 tỷ đồng nợ gốc với giá mua 44.800 tỷ đồng; riêng hơn 6 tháng đầu năm 2014, VAMC mới chỉ mua 14.857

tỷ đồng nợ gốc với 12.093 tỷ đồng giá mua Về thu hồi nợ, nếu như năm

2013, Công ty chỉ thu được 145 tỷ đồng thì đến nay đã thu được 1.260 tỷ đồng và đã bán được một khoản nợ với giá 440 tỷ đồng và đang triển khai bán khoản nợ thu về gần 90 tỷ đồng nữa [45]

Để lành mạnh hóa hoạt động của các tổ chức tín dụng yếu kém, có tỷ lệ

nợ xấu cao, rất nhiều ngân hàng, công ty tài chính đã phải tính đến chuyện hợp nhất, sáp nhập,… mới đây nhất là vụ hợp nhất giữa Ngân hàng Thương

mại Cổ phần Phương Tây (Western Bank) và Tổng Công ty Cổ phần Tài chính Dầu khí (PVFC) để cho ra đời Ngân hàng Thương mại Cổ phần Đại chúng (PVComBank) và vụ việc Ngân hàng Thương mại Cổ phần Việt Nam Thịnh vượng (VPBank) mua lại Công ty TNHH MTV Tài chính Than - Khoáng sản Việt Nam (CMF) từ Tập đoàn Công nghiệp Than Khoáng sản Việt Nam (TKV)

Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng nợ xấu cao như vậy chính là những rủi ro trong hoạt động cấp tín dụng, trong đó nổi lên hàng đầu

là những rủi ro xuất phát từ các giao dịch bảo đảm tiền vay như: Cán bộ tín dụng không nắm rõ các quy định của pháp luật, không nghiêm túc thực hiện các quy định, quy trình cho vay của ngân hàng; hay những rủi ro phát sinh từ chính những quy định của pháp luật hiện hành về giao dịch bảo đảm tiền vay,… Đã có rất nhiều cán bộ tín dụng tại các ngân hàng, công ty tài chính rơi vào vòng lao lý cũng chỉ vì “rủi ro giao dịch bảo đảm tiền vay” và thực tế

đã chứng minh vai trò quan trong của giao dịch bảo đảm đối với nghiệp vụ cấp tín dụng tại các tổ chức tín dụng

Theo quy định của Bộ luật Dân sự năm 2005, giao dịch bảo đảm là một dạng hợp đồng phụ Tuy nhiên không giống như các hợp đồng phụ khác có hiệu lực phụ thuộc vào hiệu lực của hợp đồng chính, giao dịch bảo đảm có hiệu lực không phụ thuộc vào hợp đồng chính Có nghĩa rằng, nếu hợp đồng chính vô hiệu nhưng giao dịch bảo đảm vẫn bảo đảm tuân thủ pháp lý về mặt nội dung và hình thức, thì vẫn có hiệu lực Thực tế hoạt động tín dụng tại các

tổ chức tín dụng đã chứng minh vai trò quan trọng của các giao dịch bảo đảm bởi nếu hợp đồng chính là hợp đồng tín dụng vô hiệu thì ngân hàng chỉ mất tiền lãi mà vẫn thu được tiền cho vay gốc nhưng nếu hợp đồng bảo đảm vô hiệu thì ngân hàng mất cả gốc lẫn lãi

Để có thể hạn chế được tối đa những rủi ro tiềm ẩn trong các giao dịch bảo đảm nói chung và giao dịch thế chấp tài sản nói riêng, cần khắc phục những nguyên nhân dẫn đến những rủi ro này, một trong số đó là hoàn thiện

hệ thống pháp luật về giao dịch bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng

Đối với các giao dịch bảo đảm tiền vay, hiện tại có rất nhiều văn bản pháp luật điều chỉnh trực tiếp, gián tiếp như: Pháp luật về giao dịch bảo đảm

và đăng ký giao dịch bảo đảm, pháp luật đất đai, nhà ở,… Về cơ bản các văn bản này đã điều chỉnh tương đối đầy đủ các vấn đề liên quan, tuy nhiên quá trình áp dụng thực tế tại các tổ chức tín dụng đã bộc lộ không ít điểm bất cập như: Chưa có sự thống nhất và phù hợp giữa các quy định tại các văn bản luật khác nhau, thiếu sự thống nhất trong cách hiểu và vận dụng luật từ phía các cá nhân, tổ chức thực thi như tổ chức hành nghề công chứng, cơ quan đăng ký quyền sử dụng đất, tổ chức bán đấu giá đã dẫn đến tình trạng khó khăn của các tổ chức tín dụng khi xử lý tài sản bảo đảm

Trong các loại hình giao dịch bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng thì giao dịch thế chấp tài sản là phổ biến nhất và có ý nghĩa rất quan trọng trong hoạt động bảo đảm tiền vay của tổ chức tín dụng Chính vì vậy, việc tìm hiểu

và nghiên cứu về các quy định của pháp luật và thực tiễn áp dụng liên quan đến thế chấp tài sản tại tổ chức tín dụng là cần thiết và có ý nghĩa cả về mặt lý luận và thực tiễn, nhất là trong bối cảnh kinh tế suy thoái như hiện nay, ngành Ngân hàng sau một thời gian tăng trưởng nhanh đã bộc lộ những kẽ hở về mặt quy chế, quy trình nội bộ và đã có rất nhiều vụ tranh chấp, khởi kiện giữa tổ chức tín dụng và khách hàng, thậm chí đã có rất nhiều các cán bộ tín dụng đã rơi vào vòng pháp lý cũng chỉ vì những rủi ro này

1.2 Mục tiêu và phạm vi nghiên cứu

1.2.1 Mục tiêu nghiên cứu

Trên cơ sở tìm hiểu một cách sâu sắc và cập nhật các quy định của pháp luật về giao dịch bảo đảm tiền vay tại các tổ chức tín dụng nói chung và giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng nói riêng cũng như quá trình tìm hiểu thực tế tại các tổ chức tín dụng, luận văn hướng tới nghiên cứu một cách toàn diện về các quy định của pháp luật, những rủi ro tiềm ẩn trong các giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay, phân tích đánh giá nguyên nhân dẫn đến những rủi ro này để đưa ra được giải pháp hoàn thiện nhằm hạn chế tối đa những rủi ro Cụ thể như sau:

- Phân tích làm rõ vai trò của giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay đối với hoạt động của các tổ chức tín dụng;

- Thực trạng áp dụng các quy định pháp luật thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng;

- Những rủi ro tiềm ẩn từ các quy định pháp luật về thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay tại các tổ chức tín dụng và những nguyên nhân dẫn đến rủi ro này, từ đó đề ra các giải pháp khắc phục

1.2.2 Phạm vi nghiên cứu của đề tài:

Việc nghiên cứu được thực hiện từ chính hoạt động tín dụng tại các Ngân hàng Thương mại Cổ phần và các Công ty tài chính với những số liệu thống kê từ năm 2010 đến nay để phân tích, làm rõ vai trò của giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay cũng như thực trạng pháp luật thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay tại các tổ chức tín dụng

1.3 Tính mới và những đóng góp của đề tài

Hiện tại đã có rất nhiều bài viết của các tác giả về các rủi ro trong các giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm tiền vay tại tổ chức tín dụng nhưng đa phần các bài viết đó chỉ đề cập đến một khía cạnh nhất định trong loại giao dịch này Do vậy, các tác giả mới chỉ đưa ra các bất cập và giải pháp hoàn thiện từ một góc độ cụ thể như: Với một loại tài sản thế chấp hay một chủ thể

nhất định nào đó,…mà chưa tổng hợp, phân tích đầy đủ các vấn đề liên quan

để đưa ra giải pháp tổng thể Ví dụ như:

- Nguyễn Thị Nga (2009), Pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất ở

Việt Nam, Luận án Tiến sỹ Luật học;

- Phan Hồng Điệp (2012), Pháp luật về thế chấp quyền sử dụng đất

trong các tổ chức tín dụng - Thực tiễn áp dụng và kiến nghị hoàn thiện pháp luật, Luận văn Thạc sỹ, Đại học Quốc gia Hà Nội;

- Phùng Văn Hiếu (2012), Thế chấp quyền sử dụng đất của hộ gia đình

- Thực tiễn áp dụng tại Ngân hàng thương mại quốc tế Việt Nam - Đề xuất giải pháp hoàn thiện các quy định của pháp luật, Luận văn Thạc sỹ, Đại học

Quốc gia Hà Nội

Xuất phát từ việc nghiên cứu thực tiễn hoạt động của các tổ chức tín dụng, nghiệp vụ cấp tín dụng tại một số Ngân hàng Thương mại Cổ phần, Công ty Tài chính, Tổ chức tài chính vi mô, luận văn đã nêu lên được những điểm cốt lõi mà các cán bộ tín dụng cần quan tâm, các vấn đề pháp lý

về thế chấp tài sản bảo đảm mà họ thường xuyên gặp phải Trên cơ sở đó phân tích thấu đáo sự cần thiết phải đưa ra và thực hiện các giải pháp nhằm hoàn thiện các quy định của pháp luật về thế chấp tài sản tại các tổ chức tín dụng nhằm hạn chế tối đa những rủi ro pháp lý tiềm ẩn trong các giao dịch này

2 Cơ sở phương pháp luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn sử dụng phương pháp phân tích, so sánh các quy định của pháp luật Việt Nam, bình luận những điểm phù hợp và chưa phù hợp Ngoài

ra, luận văn còn sử dụng phương pháp tổng hợp quy định pháp luật, thống kê thực tiễn áp dụng các quy phạm pháp luật về thế chấp tài sản tại các tổ chức tín dụng để đánh giá khái quát, chỉ ra những rủi ro mà tổ chức tín dụng có thể gặp phải khi thực hiện các giao dịch này

3 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, phần kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, luận văn kết cấu gồm ba chương như sau:

Chương 1: Tổng quan về giao dịch bảo đảm và thế chấp tài sản

Chương này tác giả trình bày khái quát về khái niệm, đặc điểm của giao dịch bảo đảm và tài sản bảo đảm nói chung và thế chấp tài sản nói riêng; lịch

sử hình thành và phát triển pháp luật Việt Nam về giao dịch bảo đảm; vai trò của giao dịch bảo đảm tiền vay đối với hoạt động tín dụng tại các tổ chức tín dụng

Chương 2: Quy định của pháp luật về thế chấp tài sản trong hoạt động

của tổ chức tín dụng tại Việt Nam

Chương này tác giả nêu và phân tích làm rõ các quy định của pháp luật

về thế chấp tài sản như vấn đề hiệu lực của các giao dịch này, việc thực hiện giao dịch thế chấp tài sản bảo đảm cũng như vấn đề xử lý tài sản thế chấp Đồng thời, khái quát về hoạt động của tổ chức tín dụng và vai trò của thế chấp tài sản đối với hoạt động của tổ chức tín dụng

Chương 3: Pháp luật về thế chấp tài sản của Việt Nam – Thực trạng và

giải pháp hoàn thiện

Trên cơ sở phân tích các quy định của pháp luật về thế chấp tài sản bảo đảm và thực tiễn áp dụng trong hoạt động cấp tín dụng, tác giả phân tích những điểm bất cập của pháp luật là nguyên nhân chính dẫn đến những rủi ro pháp lý tiềm ẩn trong giao dịch thế chấp tài sản tại tổ chức tín dụng và đề ra giải pháp hoàn thiện