DSpace at VNU: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng lập bảng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học "Chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng" - Sinh học 11 trung học phổ thông

DSpace at VNU: Rèn luyện cho học sinh kĩ năng lập bảng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học "Chương I: Chuyển hóa vật ch...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NÔI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ KIM CHI

RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KĨ NĂNG LẬP BẢNG HỆ THỐNG HOÁ KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC “CHƯƠNG I: CHUYỂN HOÁ

VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG” – SINH HỌC 11,

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NÔI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

VŨ THỊ KIM CHI

RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KĨ NĂNG LẬP BẢNG HỆ THỐNG HOÁ KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC “CHƯƠNG I: CHUYỂN HOÁ

VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG” – SINH HỌC 11,

TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC CHUYÊN NGHÀNH: Lí luận và phương pháp dạy học bộ môn Sinh học

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa ho ̣c: GS.TS Đinh Quang Báo

HÀ NỘI – 2015

i

LỜI CẢM ƠN

Xin chân thành cám ơn các Thầy giáo, Cô giáo Bộ môn Lí luận và phương pháp dạy học Sinh học, Ban Giám hiệu trường Đại học giáo dục ĐHQGHN, Thư viện trường Đại học giáo dục ĐHQGHN, Thư viện Quốc Gia Việt Nam đã tạo điều kiện cho tôi thực hiện luận văn này

Với tình cảm chân thành em xin bày tỏ lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc tới GS TS Đinh Quang Báo người đã hướng dẫn tận tình và luôn động viên khuyến khích em trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Xin cảm ơn sự giúp đỡ của Ban Giám hiệu và các thầy cô trong tổ Sinh- Hoá trường THPT Quế Võ số 1, Quế Võ số 2 và Quế Võ số 3 Huyện Quế Võ Tỉnh Bắc Ninh đã giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu luận văn này, đặc biệt đặc biệt trong quá trình thực nghiệm sư phạm

Xin bày tỏ lòng biết ơn gia đình, bạn bè và các em học sinh đã luôn động viên và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình học tập và nghiên cứu

Bắc ninh, tháng 11 năm 2015

Tác giả luận văn

Vũ Thị Kim Chi

ii

DANH MỤC VIẾT TẮT

ĐC Đối chứng

ĐHQGHN Đại học Quốc Gia Hà Nội

GV Giáo viên

HS Học sinh

HTH Hệ thống hoá

HTHKT Hệ thống hoá kiến thức PPDH Phương pháp dạy học SGK Sách giáo khoa

THPT Trung học phổ thông

TN Thực nghiệm

iii

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mu ̣c chữ viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mu ̣c bảng vi

Danh mu ̣c sơ đồ, biểu đồ viii

MỞ ĐẦU viii CHƯƠNG 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Lược sử nghiên cứu Error! Bookmark not defined 1.1.1 Trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.1.2 Ở Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.2 Cơ sở lí luận của đề tài Error! Bookmark not defined 1.2.1 Cơ sở lí luận về đổi mới phương pháp dạy họcError! Bookmark not defined

1.2.2 Cơ sở lí luận hệ thống hóa Error! Bookmark not defined 1.2.3 Hệ thống hóa kiến thức Error! Bookmark not defined 1.2.4 Kĩ năng hệ thống hóa kiến thức Error! Bookmark not defined 1.2.5 Kĩ năng diễn đạt nội dung hệ thống hóa Error! Bookmark not defined 1.2.6 Kĩ năng diễn dạt nội dung bằng bảng hệ thống hóaError! Bookmark not defined

1.3 Cơ sở thực tiễn Error! Bookmark not defined

1.3.1 Kết quả điều tra về sự hiểu biết của giáo viên và học sinh về việc rèn

luyện kĩ năng hệ thống hoá và lập bảng hệ thống hoá kiến thức Error! Bookmark not defined

1.3.2 Thực trạng rèn luyện kĩ năng lập bảng HTHKT của học sinh Error! Bookmark not defined

1.3.3 Thực trạng của việc rèn luyện kĩ năng lâp bảng hệ thống hóa kiến thức trong dạy học “chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng” - Sinh học 11,

Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

iv

1.3.4 Nguyên nhân của thực trạng Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 : RÈN LUYỆN CHO HỌC SINH KỸ NĂNG LẬP BẢNG

HỆ THỐNG HÓA KIẾN THỨC TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I:

“CHUYỂN HÓA VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG” - SINH HỌC 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG Error! Bookmark not defined 2.1 Phân tích chương trình Sinh học - Trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.1.1 Phân tích chương trình Sinh học trung học phổ thông Error! Bookmark not defined

2.1.2 Cấu trúc nội dung chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Error! Bookmark not defined

2.1.3 Mục tiêu dạy học chương “Chuyển hóa vật chất và năng lượng” Error! Bookmark not defined

2.2 Các nguyên tắc chỉ đạo việc rèn luyện cho học sinh kĩ năng lập bảng hệ

thống hóa kiến thức Error! Bookmark not defined 2.2.1 Quán triệt mục tiêu, nội dung của bài họcError! Bookmark not defined

2.2.2 Nguyên tắc thống nhất giữa toàn thể và bộ phậnError! Bookmark not defined

2.2.3 Nguyên tắc thống nhất giữa cụ thể và trừu tượngError! Bookmark not defined

2.2.4 Đảm bảo tính chính xác chặt chẽ, phù hợpError! Bookmark not defined

2.2.5 Phát huy được tính tích cực của HS Error! Bookmark not defined

2.2.6 Nâng dần khả năng lập bảng hệ thống hóa kiến thức từ mức lượng kiến

thức đơn giản đến lượng kiến thức phức tạp Error! Bookmark not defined 2.3 Quy trình rèn luyện kỹ năng lập bảng hệ thống hóa kiến thức Error! Bookmark not defined

2.3.1 Quy trình thực hiện kỹ năng HTHKT Error! Bookmark not defined

v

2.3.2 Quy trình rèn luyện kĩ năng lập bảng hệ thống hóa kiến thức Error! Bookmark not defined

2.4 Các bước rèn luyện kỹ năng lập bảng HTHKTError! Bookmark not defined

2.4.1 Rèn luyện kỹ năng xác định mục đích kiến thức cần HTH Error! Bookmark not defined

2.4.2 Rèn luyện kĩ năng phân tích, xác định nội dung kiến thức cần hệ thống

hóa Error! Bookmark not defined

2.4.3 Rèn luyện kĩ năng xác định mối quan hệ giữa các nội dung kiến thức

cần được HTH Error! Bookmark not defined 2.4.4 Rèn luyện kĩ năng diễn đạt HTHKT bằng bảngError! Bookmark not defined

2.5 Biện pháp tổ chức rèn luyện kĩ năng lập bảng HTHKTError! Bookmark not defined

2.5.1 Rèn luyện kĩ năng lập bảng HTHKT cho HS trong khâu hình thành kiến

thức mới Error! Bookmark not defined

2.5.2 Rèn luyện kĩ năng lập bảng HTHKT cho HS trong khâu củng cố, hoàn

thiện kiến thức Error! Bookmark not defined

2.5.3 Rèn luyện kĩ năng lập bảng HTHKT cho HS trong khâu tổ chức các

hoạt động tự học ở nhà Error! Bookmark not defined Kết luận chương 2: Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 : THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Phương thức thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3.1 Chọn trường, lớp và GV tiến hành thực nghiệmError! Bookmark not defined

3.3.2 Bố trí thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.3 Kiểm tra, đánh giá Error! Bookmark not defined 3.4 Kết quả thí nghiệm Error! Bookmark not defined

vi

3.4.1 Phân tích định tính Error! Bookmark not defined 3.4.2 Phân tích định lượng Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 1 PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

vii

DANH MỤC BẢNG Bảng 1.1 So sánh phương pháp dạy học tích cực và dạy học thụ động Error! Bookmark not defined

Bảng 1.2.Kết quả điều tra việc sử dụng phương pháp dạy học sinh học 11

Error! Bookmark not defined

Bảng 1.3 Nhận thức của giáo viên về vai trò lập bảng HTHKT trong dạy học

Error! Bookmark not defined

Bảng 1.4 Kết quả điều tra GV cho HS sử dụng SGK để hướng dẫn lập bảng

HTHKT Error! Bookmark not defined Bảng 1.5 Kết quả điều tra về học tập môn sinh của học sinh Error! Bookmark not defined

Bảng 1.6 Kết quả điều tra về khả năng lập bảng HTHKT của học sinh Error! Bookmark not defined

Bảng 1.7 Kết quả kiểm tra việc lập bảng HTH trong vở ghi môn Sinh học của

học sinh Error! Bookmark not defined

Bảng 2.1 Bảng HTH KT về sự khác nhau và giống nhau trao đổi khí ở động

vật và thực vật Error! Bookmark not defined Bảng 2.2 So sánh khác nhau giữa dòng mạch gỗ và dòng mạch rây Error! Bookmark not defined

Bảng 2.3 Sự thoát hơi nước qua khí khổng và qua cutinError! Bookmark not defined

Bảng 2.4 Hình thái của lá thích nghi với chức năng quang hợp Error! Bookmark not defined

Bảng 2.5 Bảng tóm tắt quá trình đồng hoá nito và cố định nito Error! Bookmark not defined

Bảng 2.6 Quang hợp ở các nhóm thực vật C3, C4 và CAMError! Bookmark not defined

Bảng 2.7 So sánh con đường hấp thụ ion khoáng ở rễError! Bookmark not defined

viii

Bảng 2.8 Sự khác nhau của pha sáng và pha tối trong quang hợp Error! Bookmark not defined

Bảng 2.9 Con đường đường phân, crep, chuỗi truyền điện tử Error! Bookmark not defined

Bảng 2.10 Cấu tạo, hoạt động của các dạng hệ tuần hoànError! Bookmark not defined

Bảng 2.11 Sự vận chuyển các chất trong cơ thể động vật và thực vật Error! Bookmark not defined

Bảng 2.12 Quá trình trao đổi nước trong cơ thể động vật và thực vật Error! Bookmark not defined

Bảng 2.13 Chuyển hoá vật chất và năng lượng ở thực vật và động vật Error! Bookmark not defined

Bảng 3.1 Kết quả điểm số của HS qua 3 lần kiểm tra trong TN Error! Bookmark not defined

Bảng 3.2 Các tham số đặc trưng qua 3 lần kiểm tra trong TN Error! Bookmark not defined

Bảng 3.3 Phân loại trình độ học sinh qua các lần kiểm tra trong TN Error! Bookmark not defined

Bảng 3.4 Phân phối tần số, tần suất và tần suất tích lũy kết quả kiểm tra 3 lần

Error! Bookmark not defined

Bảng 3.5 Kết quả lĩnh hội kiến thức của học sinh qua lần kiểm tra sau TN

Error! Bookmark not defined Bảng 3.6.Các tham số đặc trưng qua lần kiểm tra sau TNError! Bookmark not defined

Bảng 3.7 Phân phối tần số, tần suất và tần suất tích lũy kết quả kiểm tra sau

TN Error! Bookmark not defined

ix

DANH MỤC SƠ ĐỒ, BIỂU ĐỒ

Sơ đồ 2.1 Sơ đồ hóa quá trình hấp thu vật chất và năng lượng từ Error! Bookmark not defined

môi trường Error! Bookmark not defined

Sơ đồ 2.2 Sơ đồ hóa quy trình thực hiện kĩ năng HTHKTError! Bookmark not defined

Sơ đồ 2.3 Quy trình rèn luyện kĩ năng lập bảng HTHKTError! Bookmark not defined

Sơ đồ 2.4 Mối quan hệ thể hiện nội dung kiến thứcError! Bookmark not defined

Sơ đồ 2.5 Dòng vận chuyển vật chất trong câyError! Bookmark not defined.

Biểu đồ 3.1.Tỉ lệ phần trăm điểm trung bình, khá, giỏi của lớp TN và ĐC

Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.2 Đường phân bố tần suất Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.3 Đường phân bố tần suất tích lũy (hội tụ lùi (≤)%) Error! Bookmark not defined

Biểu đồ 3.4 Đường phân bố tần suất Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3.5 Đường phân bố tần suất tích lũy (hội tụ lùi (≤)%) Error! Bookmark not defined

1

TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu trong nước

1 Đinh Quang Báo – Nguyễn Đức Thành (1996), Lý luận dạy học Sinh học

Nxb Giáo dục, Hà Nội

2 Hà Lệ Chi (2004), Sử dụng tình huống để rèn luyện một số kĩ năng nhận

thức cho học sinh trong dạy học sinh học ở trường THPT Luận văn thạc sĩ

khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm, Đại học Huế

3 Nguyễn Phúc Chỉnh (2004), Nâng cao hiệu quả dạy học giải phẫu – sinh

lí người ở trung học cơ sở bằng áp dụng phương pháp Graph Luận án tiến sĩ

khoa học Giáo dục, Hà Nội

4 Phan Đức Duy (1999), Sử dụng tình huống sư phạm để rèn luyện cho sinh viên kĩ năng dạy học Luận án tiến sĩ giáo dục, Đại học giáo dục

5 Hồ Ngọc Đại (1985), Bài học là gì Nxb Giáo dục dục, Hà Nội

6 Nguyễn Thành Đạt (2007), “SGK Sinh Học 11” Nxb Giáo dục

7 Nguyễn Thành Đạt (2007), “SGV Sinh Học 11” Nxb Giáo dục

8 Vũ Cao Đàm (1998), “Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nxb KH và

KT

9 Đinh Thị Hà (2012), Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho học

sinh trong dạy phần tiến hóa sinh học 12 Luận văn Thạc sĩ giáo dục

10 Đoàn Thị Hạnh (2003), Xây dựng và sử dụng sơ đồ để tổ chức hoạt động

nhận thức của học sinh trong giảng dạy các quá trình sống cơ bản của sinh vật – chương trình sinh học THPT Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại

học Sư phạm, Đại học Huế

11 Nguyễn Thị Hòa (2008), Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức cho

học sinh lớp 11THPT trong dạy sinh học Luận văn thạc sĩ giáo dục

12 Nguyễn Xuân Hồng (2003), Rèn luyện kĩ năng hệ thống hóa kiến thức

cho học sinh lớp 12 trong dạy học tiến hóa Luận văn thạc sĩ giáo dục

2

13 Nguyễn Phương Hồng (1997), “Tiếp cận kiến tạo trong dạy học theo mô

hình tương tác”, Tạp chí nghiên cứu giáo dục

14 Ngô Văn Hưng (2009), Rèn luyện học sinh kĩ năng hệ thống hóa kiến

thức trong dạy học sinh học Luận án tiến sĩ giáo dục học

15 Ngô Văn Hưng (2005), Dạy sinh học 9 Nxb Giáo dục, Hà Nội

16 Ngô Văn Hưng (2007), “Hệ thống hóa trong dạy học sinh học 9”, Tạp chí

Giáo Dục số 171, trang 40 - 41

17 Mai Văn Hưng (2003), “Sinh học phát triển cá thể động vật” Nxb Đại

học sư phạm Hà Nội

18 Luật giáo dục Việt Nam (2005), Quốc hội nước Việt Nam, Hà Nội

19 Nghị quyết trung ương 2 khóa VIII (1996), Quốc hội nước Việt Nam

20 Đinh Thị Kim Thoa (2008), Bài giảng tâm lý học dạy học Nxb, Hà Nội

21 Nguyễn Đức Thành (2006), Tổ chức hoạt động học tập trong dạy học sinh học ở trường trung học phổ thông Đại học sư phạm Hà Nội

22 Nguyên Tín (2007), Tổ chức các bài tổng kết chương trong dạy học sinh học 10 THPT Luận văn Thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm, Đại

học Huế

23 Lê Đình Trung, Nguyễn Đức Thành, Trịnh Nguyên Giao (2010), Dạy

học theo chuẩn kiến thức, kỹ năng Sinh học Nxb Đại học sư phạm, Hà Nội

24 Trần Hoàng Xuân (2003), Xây dụng và sử dụng bảng hệ thống hóa

trong dạy sinh học 10 Luận văn thạc sĩ, Trường ĐHSP Hà Nội

25 Vũ Văn Vụ (Chủ biên), Vũ Thành Tâm, Hoàng Minh Tấn (2007),

“Sinh lí học Thực vật” Nxb Giáo dục

Tài liệu nước ngoài

26 Ludwig von Bertalanffy (1968), General Systems Theory,[Internet],

n4bz/BIB1.htm#VonBertalanffyl]

27 Tony Buzan (2009), Sơ đồ tư duy Nxb Lao động xã hội, Hà Nội

28 W.D.Phillips and T J Chiton (2002), “Sinh học tập I” Nxb Giáo dục

3

29 W.D.Phillips and T J Chiton (2002), “Sinh học tập II” Nxb Giáo dục

30 Yoshinobu Kitamura and Riichiro mizoguchi (2004), Ontology-based

systematization of functional knowledge, [Internet], (August, 2008) available

from URL:http://www.ei.sanken.osaka-u.ac.jp/pub/kita/kita-jed04.pdf