DSpace at VNU: Hình thức của hợp đồng-một số vấn đề và những kiến nghị, phương hướng hoàn thiện

Và căn cứ vào việc thoả thuận giữa các bên không được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật về hình thức hợp đồng, bên vi phạm có thể yêu cầu Toà tuyên huỷ hợp đồng.. Những vấn đề l

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ THANH H ẰNG

HÌNH THỨC HỢP ĐỒNG - MỘT SỐ VẤN ĐỀ VÀ NHỮNG KIẾN

NGHỊ, PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - NĂM 2006

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT

NGUYỄN THỊ THANH HẰNG

HÌNH THỨC HỢP ĐỒNG - MỘT SỐ VẤN ĐỀ VÀ NHỮNG KIẾN

NGHỊ, PHƯƠNG HƯỚNG HOÀN THIỆN

CHUYÊN NGÀNH: LUẬT DÂN SỰ

MÃ SỐ : 60 3830

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Người hướng dẫn khoa học: Tiến sĩ Bùi Đăng Hiếu

HÀ NỘI - NĂM 2006

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của tôi, các tư liệu được trích dẫn trong luận văn là trung thực Những kiến nghị nêu trong luận văn này là quan điểm độc lập của

cá nhân tôi và chưa từng được công bố trong bất cứ công trình nghiên cứu nào khác

Tác giả

Nguyễn Thị Thanh Hằng

MỤC LỤC Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Phần mở đầu 01 Chương 1: Lý luận chung về hình thức hợp đồng 10

1.1 Khái niệm hình thức hợp đồng 10 1.2 Phân loại hình thức hợp đồng 17

2.1 Cách thức biểu hiện và nguyên tắc xác lập 22 2.2 Các trường hợp giao kết hợp đồng bằng lời nói 25 2.3 Thời điểm có hiệu lực của hợp đồng bằng lời nói 28

Chương 3: Hình thức hợp đồng bằng văn bản 31

3.1 Cách thức biểu hiện của hình thức hợp đồng bằng văn bản 31 3.2 Các trường hợp giao kết hợp đồng bằng văn bản 35 3.3 Phân loại hợp đồng bằng văn bản 37 3.4 Phân biệt yêu cầu hình thức với yêu cầu công chứng, chứng thực và yêu cầu

đăng ký

41

3.5 Thời điểm có hiệu lực của hợp đồng bằng văn bản 45

4.1 Cách thức biểu hiện và nguyên tắc xác lập 48 4.2 Các trường hợp giao kết hợp đồng bằng hành vi 50 4.3 Thời điểm có hiệu lực của hợp đồng bằng hành vi 51

Chương 5: Thực tiễn giải quyết tranh chấp hợp đồng và những đề xuất,

kiến nghị

53

5.1 Thực tiễn giải quyết tranh chấp tại Tòa án liên quan đến hình thức hợp đồng 53 5.2 Một số kiến nghị, phương hướng giải quyết 67

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Bộ luật dân sự được Quốc hội nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam thông qua vào ngày 28 tháng 10 năm 1995 và có hiệu lực từ ngày 01 tháng 07 năm 1996 là bước tiến bộ đáng kể trong sự nghiệp bảo vệ các quyền dân sự cơ bản của công dân Sự ra đời của bộ luật (sau đây xin được viết tắt là BLDS) không chỉ tạo lập ra hành lang pháp lý để các nhà hành pháp thực thi mà ý nghĩa sâu xa của nó chính là sự thể hiện một cuộc cách mạng trong đổi mới tư duy lập pháp, hành pháp và tư pháp Các nhà lập pháp Việt Nam đã có sự tiếp thu, học hỏi những quy định pháp luật từ thực tiễn cũng như luật pháp của các nước trên thế giới, cân nhắc chúng cùng với hoàn cảnh thực tiễn của Việt Nam để đưa ra một văn bản có tính chuẩn mực pháp lý cao nhất trong hệ thống pháp luật dân sự Kể từ đây, mọi quan hệ dân sự được cụ thể hoá, pháp điển hoá một cách rõ ràng và mang tính khuôn mẫu xử sự Điều này chấm dứt tình trạng lúng túng khi giải quyết những trường hợp tranh chấp dân sự tại Toà án các cấp do không có văn bản pháp luật làm cơ sở hay hướng dẫn thi hành, hoặc do sự thiếu vắng những quy định liên quan mang tính logic Việc

áp dụng pháp luật hoàn toàn mang tính thụ động, không bảo đảm cho việc bảo

vệ quyền và lợi ích của các chủ thể trong giao lưu dân sự, cũng như làm nghèo nàn đi tư duy pháp lý của chính các cán bộ trong ngành tư pháp Chính

vì vậy, những quy định của BLDS đã nhanh chóng đi vào đời sống xã hội Việt Nam, phát huy được hiệu quả của nó: góp phần điều chỉnh, ổn định tình hình kinh tế - xã hội, đời sống dân sự của cộng đồng dân cư, là cơ sở pháp lý khá đầy đủ cho Toà án trong việc giải quyết các tranh chấp phát sinh trong đời sống dân sự

Hợp đồng dân sự là mảng quan hệ pháp luật vô cùng quan trọng, là một

trong những chế định pháp lý cổ xưa nhất, xuất hiện sớm nhất trong nội dung luật dân sự Hợp đồng dân sự là sự khái quát các hình thức giao lưu phong phú của con người Quan hệ hợp đồng luôn thể hiện tính phức tạp và đa dạng bởi nhiều nguyên nhân mà trong đó, luôn tồn tại mâu thuẫn về quyền và lợi ích giữa các bên Bởi vậy, nó luôn chiếm vị trí quan trọng, trở thành một bộ phận không thể thiếu trong pháp luật dân sự Ở Việt Nam, sau khi giành được độc lập, Nhà nước Việt Nam Dân chủ cộng hòa ra đời, việc điều chỉnh bằng pháp luật đối với chế định này cũng đã có sự lưu ý nhất định và mang đặc điểm riêng nhưng chưa có sự pháp điển hoá ở mức cao và còn thiếu thống nhất Một loạt văn bản về hợp đồng được ban hành như Pháp lệnh hợp đồng kinh tế (năm 1989) và Pháp lệnh hợp đồng dân sự (năm 1991) Trước đó, phải

kể đến hai Pháp lệnh về chuyển giao công nghệ và về sở hữu công nghiệp, trong đó cũng có phần quy định về hợp đồng Tuy nhiên, phải đến khi ra đời BLDS, hợp đồng dân sự mới được xem xét, quy định một cách đầy đủ và toàn diện Hiện nay, trong BLDS sửa đổi năm 2005, chế định hợp đồng dân sự chiếm tới hơn 200 điều, trên tổng số 777 điều của bộ luật Bên cạnh những quy định mang tính chung về hợp đồng, BLDS cũng quy định về 13 loại hợp đồng thông dụng Đây là cơ sở pháp lý không chỉ cho việc áp dụng, giải quyết các tranh chấp dân sự mà còn là cơ sở khởi nguồn của nhiều loại hợp đồng phát sinh trong đời sống xã hội hiện đại

Tuy nhiên, thực tiễn cuộc sống luôn phong phú và phức tạp, những quy định của BLDS, trong đó một số quy định về hợp đồng vẫn còn thể hiện những điểm chưa phù hợp, còn thiếu vắng những quy định cụ thể, có tính điều chỉnh phong phú hơn Hệ quả của những bất cập này có thể thấy ngay qua con

số thống kê về các vụ tranh chấp liên quan đến hợp đồng tại Toà án nhân dân các cấp rất lớn, lên đến hàng trăm ngàn vụ kiện Và trên thực tế, con số các vụ

án mà Toà án đã giải quyết còn khiêm tốn so với tổng số vụ án thụ lý Đồng

thời, tỉ lệ các vụ án phải xem xét lại theo thủ tục phúc thẩm, tái thẩm, giám đốc thẩm cũng không phải nhỏ Trước thực tiễn xét xử như vậy, chúng ta buộc phải đặt câu hỏi: liệu pháp luật đã thực sự trở thành công cụ bảo vệ quyền và lợi ích cho các chủ thể trong giao kết hợp đồng dân sự hay chưa? Hiện nay, chúng ta đang đẩy mạnh quá trình xây dựng và phát triển nền kinh

tế hàng hoá nhiều thành phần, theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, theo định hướng xã hội chủ nghĩa, thực hiện mục tiêu đảm bảo sự công bằng xã hội Quá trình hội nhập quốc tế đang mở ra nhiều cơ hội và thách thức Chừng nào pháp luật chưa trở thành công cụ cơ bản điều chỉnh các quan

hệ xã hội thì chừng đó, chúng ta còn đứng ngoài sự phát triển chung của thế giới

Trong quá trình giải quyết các tranh chấp về hợp đồng dân sự tại Toà án, nhiều bất cập cũng như khó khăn buộc chúng ta phải nhìn nhận, xem xét lại

cơ sở pháp lý và thực tiễn Khó khăn trong việc giải quyết các vụ án không chỉ do nội dung tranh chấp phức tạp, do các bên đương sự không hợp tác thiện chí, không đưa ra hoặc đưa ra các chứng cứ ngụy biện khiến việc xác minh rất vất vả Mặt khác, một nguyên nhân nữa là do pháp luật còn thiếu những quy định cụ thể, hợp lý làm cơ sở cho Tòa án trong việc vận dụng, giải quyết các tranh chấp dân sự Không ít các tranh chấp hợp đồng, nếu xét ở một khía cạnh nào đó, bị Tòa án tuyên bố vô hiệu đã gây thiệt hại đáng kể cho các bên Tính công bằng, tính hợp lý của luật pháp chưa được suy tôn, quyền và lợi ích chính đáng của các bên chưa được bảo vệ Một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng này là việc còn thiếu những quy định chặt chẽ, cụ thể và phù hợp về hình thức hợp đồng

Hợp đồng, theo điều 388 BLDS sửa đổi năm 2005 “là sự thoả thuận giữa các bên về việc xác lập, thay đổi hoặc chấm dứt quỳên, nghĩa vụ dân sự” Để giải quyết tranh chấp, vấn đề đầu tiên mà Tòa án cần xác định bao

giờ cũng được đặt ra là: có tồn tại quan hệ hợp đồng giữa các bên hay không?

Từ đó mới xác định: các bên đã giao kết những nội dung cụ thể về quyền và nghĩa vụ như thế nào? Trong mọi trường hợp, trách nhiệm của đương sự là chứng minh có hợp đồng được giao kết thông qua phương thức tồn tại của hợp đồng, hay phải chỉ ra rằng, giao kết hợp đồng đã được xác lập dưới một hình thức nhất định Trong thực tế, những tranh chấp liên quan trực tiếp về hình thức hợp đồng có rất nhiều Sự ghi nhận hợp đồng một cách không rõ ràng, không phản ánh một cách chính xác ý chí thỏa thuận giữa các bên chính

là một trong những nguyên cớ để bên có gian ý chối bỏ trách nhiệm thực hiện hợp đồng Và căn cứ vào việc thoả thuận giữa các bên không được thực hiện theo đúng quy định của pháp luật về hình thức hợp đồng, bên vi phạm có thể yêu cầu Toà tuyên huỷ hợp đồng Phần nhiều những hợp đồng này không được giao kết theo đúng hình thức luật định do sự chủ quan hoặc thiếu hiểu biết của các bên, hậu quả là quyền và lợi ích chính đáng của chính họ đã không được bảo vệ Đây cũng là một trong những nguyên nhân cơ bản làm giảm tính tôn nghiêm và công bằng của pháp luật Phải nhìn nhận rằng, người dân chưa có thói quen tìm hiểu các quy định của pháp luật trước khi tham gia vào một loại giao dịch dân sự nào đó Họ chỉ hành xử theo nhận thức cảm tính của cá nhân Đúng là người dân còn thiếu hiểu biết về pháp luật nhưng cũng cần phải thừa nhận rằng: pháp luật chưa thực sự đến được với người dân, chưa đi vào được đời sống xã hội để trở thành nguyên tắc ứng xử của con người với nhau trong đời sống xã hội đang ngày càng trở nên hiện đại Chừng nào Tòa án chưa phải là nơi đem lại sự công bằng, bảo vệ quyền lợi của người dân thì khi ấy, tâm lý coi thường pháp luật, coi thường sự nghiêm minh của những cơ quan tư pháp còn tồn tại Muốn thay đổi, trước hết cần xem xét lại tính hiệu quả của những quy phạm pháp luật trong thực tiễn

Đề tài “Hình thức của hợp đồng - một số vấn đề và những kiến nghị,

phương hướng hoàn thiện” nhằm giải quyết những vấn đề mang tính lý luận,

nhằm giải quyết những tồn tại trong thực tiễn áp dụng pháp luật Đây là một

đề tài cho đến nay, còn những quan điểm chưa thống nhất, thiếu tính hệ thống Những công trình nghiên cứu về hình thức hợp đồng chưa có nhiều, còn rất khiêm tốn so với những nội dung khác Những vấn đề lý luận về hình thức hợp đồng bao gồm nội dung gì, bản chất hình thức hợp đồng, ý nghĩa và vai trò của nó trong việc xác định hiệu lực hợp đồng cần được xem xét và nhìn nhận như thế nào trong hệ thống lý luận hợp đồng dân sự nói chung vẫn

là đề tài có tính mới mẻ và bức thiết Những vấn đề trên lý giải vì sao chúng

tôi lại lựa chọn đề tài “Hình thức của hợp đồng – một số vấn đề và những kiến nghị, phương hướng hoàn thiện” làm luận văn tốt nghiệp với mong

muốn giải quyết những vấn đề lý luận cũng như thực tiễn, là cơ sở cho việc hoàn thiện thêm chế định hợp đồng – một trong những chế định cơ bản, cốt lõi nhất của BLDS

2 TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Hợp đồng vốn là một chế định pháp lý mang tính cổ xưa nhất của ngành luật dân sự Những vấn đề pháp lý về hợp đồng có rất nhiều, thu hút sự quan tâm, nghiên cứu của rất nhiều nhà nghiên cứu luật pháp, các luật gia cũng như các cán bộ trong ngành tư pháp Những công trình nghiên cứu về hợp đồng, những bài viết trên các tạp chí về những nội dung của hợp đồng có rất nhiều Rất nhiều nghiên cứu được đưa ra và giải quyết những vấn đề về điều kiện có hiệu lực của hợp đồng, thời điểm giao kết hợp đồng hay đi vào giải quyết từng loại hợp đồng cụ thể như hợp đồng mua bán, hợp đồng dịch vụ… Hình thức hợp đồng cũng không phải là một vấn đề pháp lý mới mẻ Thông thường, khi nghiên cứu hay đề cập đến hợp đồng và hiệu lực hợp đồng, bao giờ người

ta cũng chú ý đến các yếu tố làm hợp đồng bị vô hiệu Riêng về việc xác định hiệu lực của hợp đồng, luật dân sự của các quốc gia có quy định rất khác

nhau, trong đó, phần nhiều là quan niệm: hình thức hợp đồng có phải là một trong những điều kiện đủ để hợp đồng có hiệu lực hay không? Nếu có thì căn

cứ là gì? Nếu không thì tại sao? Những vấn đề trên không dễ lý giải một cách tường tận mà đôi khi, chúng phụ thuộc nhiều vào quan điểm của các nhà lập pháp Trong khoa học pháp lý Việt nam, rất nhiều các nhà nghiên cứu luật học tỏ rõ sự quan tâm của mình khi đề cập tới vấn đề này trong các bài viết đăng trên các tạp chí chuyên ngành Tuy nhiên, những ý kiến trao đổi này không phải chỉ nhằm giải quyết một vấn đề cụ thể như là hình thức hợp đồng

mà thực tế, nó mới được nhắc đến như là một trong những vấn đề có liên quan đến hợp đồng và hiệu lực hợp đồng Ngay cả trong các hợp đồng cụ thể, sự quan tâm cũng chưa được thể hiện rõ ràng Như vậy, những nghiên cứu liên quan đến vấn đề này còn khiêm tốn, chủ yếu thực hiện dưới góc độ những bài viết nghiên cứu, trao đổi hay chỉ được đề cập trong một phần nào đó của những luận văn, luận án Thế nhưng, những bài viết mang tính nghiên cứu trên chưa phản ánh đúng tầm một hiện tượng đang nổi cộm: mỗi một năm, Toà án nhân dân các cấp phải thụ lý hàng trăm nghìn trường hợp tranh chấp liên quan đến hình thức hợp đồng Tỉ lệ án phúc thẩm, giám đốc thẩm các vụ

án này cũng không hề nhỏ Điều này chứng tỏ, vấn đề hình thức hợp đồng đang cần có sự sửa đổi, hoàn thiện hơn nữa, giảm thiểu tối đa những tranh chấp không đáng có, những sai sót trong việc áp dụng pháp luật của các cơ

quan tư pháp Do vậy, đề tài “Hình thức của hợp đồng – một số vấn đề và những kiến nghị, phương hướng hoàn thiện” hết sức có ý nghĩa trong việc

giải quyết về một vấn đề cụ thể cả về mặt lý luận cũng như thực tiễn

3 MỤC TIÊU, NHIỆM VỤ CỦA VIỆC THỰC HIỆN ĐỀ TÀI:

Đề tài “Hình thức của hợp đồng – một số vấn đề và những kiến nghị, phương hướng hoàn thiện” cố gắng giải quyết một vấn đề pháp lý cụ thể

một cách tương đối hoàn chỉnh, bao quát Vấn đề đặt ra đối với bản luận văn

là phải nghiên cứu, làm rõ bản chất pháp lý của hình thức hợp đồng là gì trong mối quan hệ với hợp đồng? Trên cơ sở nghiên cứu, tìm hiểu những vấn đề pháp lý liên quan, phân tích được nội hàm và đưa ra khái niệm pháp lý hoàn chỉnh về hình thức hợp đồng Tổng hợp với những vấn đề lý luận và thực tiễn đang đặt ra, đưa ra những kiến nghị nhằm mục đích hoàn thiện hơn nữa những vấn đề pháp lý về hình thức hợp đồng

Để đạt được mục tiêu đặt ra, cần thiết giải quyết những vấn đề cơ bản sau:

 Trên cơ sở vận dụng lý luận về hợp đồng, tiếp cận và đưa ra một cách nhìn tổng quát về hình thức hợp đồng cũng như xây dựng khái niệm pháp

lý về hình thức hợp đồng;

 Trên cơ sở luật thực định, xem xét và đánh giá những quy định hiện hành liên quan đến hình thức hợp đồng, đặc biệt mối tương quan giữa hình thức hợp đồng với hiệu lực hợp đồng cũng như tìm hiểu nguyên tắc giải quyết tranh chấp liên quan đến hình thức hợp đồng;

 Tổng kết, đánh giá thực tiễn tranh chấp tại Toà án, đưa ra những kiến nghị, phương hướng hoàn thiện nội dung pháp lý về hình thức hợp đồng

So với những vấn đề pháp lý về hợp đồng dân sự nói chung, những vấn

đề lý luận về hình thức hợp đồng được nghiên cứu còn khiêm tốn Do đó, việc giải quyết những nội dung có tính chuyên sâu về hình thức hợp đồng chắc chắn không dễ dàng, đòi hỏi sự nghiên cứu, tham khảo tài liệu tương đối rộng

và phong phú

4 PHẠM VI NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI:

Trong phạm vi thực hiện đề tài, chúng tôi tập trung nghiên cứu, giải quyết về mặt lý luận những vấn đề trực tiếp liên quan của hình thức hợp đồng, trên cơ sở có sự tham khảo, đối chiếu với quan điểm của các nhà lập pháp một

số quốc gia khác, nhận định những khó khăn, vướng mắc trong thực tiễn giải