DSpace at VNU: Tổ chức dạy học dự án qua hoạt động ngoại khóa khi dạy các nội dung kiến thức chương "các định luật bảo toàn" vật lí 10 ban cơ bản

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC NGUYỄN DIỆU LINH TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN QUA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA KHI DẠY HỌC CÁC NỘI DUNG KIẾN THỨC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN DIỆU LINH

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN QUA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA KHI DẠY HỌC CÁC NỘI DUNG KIẾN THỨC

CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN”

VẬT LÍ LỚP 10 BAN CƠ BẢN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ

HÀ NỘI – 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

NGUYỄN DIỆU LINH

TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN QUA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHÓA KHI DẠY

HỌC CÁC NỘI DUNG KIẾN THỨC CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN”

VẬT LÍ LỚP 10 BAN CƠ BẢN

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM VẬT LÍ Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(Bộ môn Vật lí)

Mã số: 60 14 10

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS ĐỖ HƯƠNG TRÀ

HÀ NỘI – 2009

DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

MỤC LỤC MỤC LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU 8

1 Lý do chọn đề tài 8

2 Mục tiêu nghiên cứu 10

3 Nhiệm vụ nghiên cứu 10

4 Đối tượng nghiên cứu 11

5 Giả thuyết khoa học 11

6 Phương pháp nghiên cứu 11

7 Ý nghĩa của đề tài Error! Bookmark not defined

8 Cấu trúc luận văn Error! Bookmark not defined Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN Error! Bookmark not defined 1.1 Quan điểm hiện đại về dạy học Error! Bookmark not defined 1.1.1 Bản chất của hoạt động dạy Error! Bookmark not defined 1.1.2 Bản chất của hoạt động học Error! Bookmark not defined 1.1.3 Mối quan hệ giữa dạy và học Error! Bookmark not defined 1.1.4 Các hình thức tổ chức dạy học ở trường THPT Error! Bookmark not defined

1.1.5 Các biểu hiện của tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong học

tập Error! Bookmark not defined 1.2 Dạy học dự án Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm dạy học dự án Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đặc điểm của dạy học dự án Error! Bookmark not defined 1.2.3 Phân loại dự án Error! Bookmark not defined 1.2.4 Yêu cầu của dạy học dự án Error! Bookmark not defined 1.2.5 Tiến trình dạy học dự án Error! Bookmark not defined 1.2.6 Vai trò của giáo viên và học sinh trong dạy học dự ánError! Bookmark not defined

1.2.7 Tác dụng, ý nghĩa của dạy học dự án Error! Bookmark not defined

1.3 Hoạt động ngoại khoá và vai trò trong dạy học vật lí ở THPTError! Bookmark not defined

1.3.1 Khái niệm và vị trí của hoạt động ngoại khoá ở THPTError! Bookmark not defined

1.3.2 Tác dụng, ý nghĩa của hoạt động ngoại khoáError! Bookmark not defined 1.3.3 Nguyên tắc tổ chức hoạt động ngoại khoá ở THPT Error! Bookmark not defined

1.3.4 Một số phương pháp tổ chức hoạt động ngoại khoá ở THPT Error! Bookmark not defined

1.3.5 Các bước tiến hành hội thi vật lí Error! Bookmark not defined 1.4 Tổ chức dạy học dự án qua hoạt động ngoại khoáError! Bookmark not defined 1.4.1 Những thuận lợi khi tổ chức dạy học dự án qua hoạt động ngoại khoáError! Bookmark not defined

1.4.2 Một số kĩ thuật hoạt động nhóm khi tổ chức dạy học dự án trong hoạt động

ngoại khoá Error! Bookmark not defined Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined Chương 2: TỔ CHỨC DẠY HỌC DỰ ÁN QUA HOẠT ĐỘNG NGOẠI KHOÁError! Bookmark not defined

CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” Error! Bookmark not defined 2.1 Nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Error! Bookmark not defined

2.1.1 Phân tích nội dung kiến thức SGK chương “Các định luật bảo toàn” lớp 10

THPT Error! Bookmark not defined 2.1.1.1 Kiến thức về “Các định luật bảo toàn” ở bậc trung học cơ sở: Error! Bookmark not defined

2.1.1.2 Kiến thức “Các định luật bảo toàn” ở THPT Error! Bookmark not defined

2.1.2 Mục tiêu dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Error! Bookmark not defined

2.1.3 Sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Các định luật bảo toàn”Error! Bookmark not defined

2.1.4 Tìm hiểu tình hình dạy học và tổ chức hoạt động ngoại khoá chương “Các

định luật bảo toàn” Error! Bookmark not defined 2.1.4.1 Phương pháp điều tra: Error! Bookmark not defined 2.1.4.2 Kết quả thu được Error! Bookmark not defined 2.1.4.3 Nguyên nhân và đề xuất giải pháp Error! Bookmark not defined

2.2 Thiết kế một số dự án khi vận dụng kiến thức chương “Các định luật bảo toàn”

Error! Bookmark not defined 2.2.1 Dự án 1: Thế giới đồ chơi thông minh Error! Bookmark not defined 2.2.1.1 Ý tưởng dự án Error! Bookmark not defined 2.2.1.2 Mục tiêu dạy học Error! Bookmark not defined 2.2.1.3 Xác định bộ câu hỏi định hướng Error! Bookmark not defined

2.2.1.4 Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện dự án

Error! Bookmark not defined 2.2.2 Dự án 2: Xác định lái xe gây tai nạn giao thông Error! Bookmark not defined

2.2.2.1 Ý tưởng dự án Error! Bookmark not defined 2.2.2.2 Mục tiêu dạy học Error! Bookmark not defined 2.2.2.3 Xác định bộ câu hỏi định hướng Error! Bookmark not defined

2.2.2.4 Nhiệm vụ của giáo viên và học sinh trong quá trình thực hiện dự án

Error! Bookmark not defined 2.2.3 Kế hoạch triển khai dạy học dự án qua hoạt động ngoại khoá Error! Bookmark not defined

2.2.4 Các tài liệu hỗ trợ thực hiện dự án Error! Bookmark not defined

2.3 Tiến trình tổ chức hội thi vật lí trong hoạt động ngoại khoá chương “Các định luật

bảo toàn” Error! Bookmark not defined 2.3.1 Các công việc chuẩn bị để tổ chức hội thi Error! Bookmark not defined 2.3.2 Nội dung của hội thi Error! Bookmark not defined 2.3.3 Các tiêu chí đánh giá các đội thi Error! Bookmark not defined

Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.2 Đối tượng thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.3 Thời điểm thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4 Phương pháp thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5 Thu thập số liệu thực nghiệm Error! Bookmark not defined

3.6 Những thuận lợi và khó khăn trong quá trình thực nghiệm sư phạm và cách khắc

phục Error! Bookmark not defined 3.7 Phân tích và đánh giá kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.7.1 Phân tích kết quả thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.7.2 Đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khóa đối với việc phát huy tính tích

cực học tập của học sinh Error! Bookmark not defined

3.7.3 Đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khoá đối với việc phát huy tính sáng

tạo của học sinh Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined

1 Kết luận Error! Bookmark not defined

2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined

TÀI LIỆU THAM KHẢO 12 PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong thế kỷ hội nhập để phát triển, đất nước đứng trước nhiều thời cơ, vận hội

và cũng nhiều thử thách Giáo dục đào tạo được xem là quốc sách hàng đầu của mỗi dân tộc Trong số nhiều vấn đề phải cải tổ giáo dục, vấn đề không kém phần quan trọng là giáo dục thế hệ trẻ trong nhà trường phổ thông thành những con người mới phát triển tài hoa, lành mạnh cả về thể chất lẫn tinh thần

Điều 28 trong luật giáo dục yêu cầu nội dung, phương pháp giáo dục phổ thông

có ghi rõ “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, khả năng làm việc theo nhóm; rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh” (Luật giáo dục 38/2005/QH11) Makarenco- nhà sư phạm nổi tiếng của nước Nga đầu thế kỷ XX, cũng đã nói: “Tôi kiên trì nói rằng các vấn đề giáo dục, phương pháp giáo dục không thể hạn chế trong các vấn đề dạy học, lại càng không thể để cho quá trình giáo dục chỉ thực hiện trên lớp học mà đáng ra phải là trên mỗi mét vuông của đất nước ta… Nghĩa là trong bất kì hoàn cảnh nào cũng không được quan niệm rằng công tác giáo dục chỉ được tiến hành trong lớp” [17] Nền giáo dục Việt nam từ sau Cách mạng Tháng tám 1945 đến nay rất quan tâm đến vấn đề giáo dục toàn diện cho học sinh, trong đó hoạt động ngoại khoá là một

bộ phận không thể thiếu của quá trình giáo dục

Tổ chức học tập trên lớp và tổ chức học tập ngoại khoá là hai bộ phận hữu cơ hợp thành để thống nhất trong quá trình giáo dục nhằm thực hiện mục tiêu dạy học Tuy nhiên, việc tổ chức hoạt động ngoại khoá như thế nào để đảm bảo mục tiêu dạy học là rất quan trọng đối với mỗi giáo viên

Từ đầu thế kỉ 20, các nhà sư phạm Mỹ đã xây dựng cơ sở lý luận cho phương pháp

dự án (Project method) và coi đây là phương pháp dạy học quan trọng để thực hiện dạy học hướng vào người học nhằm khắc phục nhược điểm của dạy học truyền thống Mục

tiêu của dạy học dự án và hoạt động ngoại khoá đều hướng tới giáo dục toàn diện học sinh, không chỉ tập trung vào dạy học kiến thức mà còn đặt sự quan tâm chủ yếu đến phát triển kĩ năng sống, khả năng làm việc nhóm, óc tư duy sáng tạo…Mặt khác, nếu như dạy học dự án đòi hỏi có nhiều thời gian mà chương trình chính khoá khó có thể thực hiện thì hoạt động ngoại khoá đáp ứng đủ yêu cầu đó Với thế mạnh của ngoại khoá, giáo viên hoàn toàn có thể triển khai dạy học dự án, đặc biệt tổ chức trong các hội thi vật lí sẽ mang lại hiệu quả cao trong học tập, kích thích động cơ hứng thú của người học, phát triển năng lực sáng tạo, giúp học sinh biết vận dụng những tri thức đã học để giải quyết các vấn đề do thực tiễn đời sống đặt ra, đáp ứng yêu cầu đào tạo nhân lực trong thế kỉ XXI, hưởng ứng phong trào thi đua “Xây dựng trường học thân thiện, học sinh tích cực”

Trước đây, đã có nhiều đề tài nghiên cứu về việc tổ chức hoạt động ngoại khoá như:

“Nghiên cứu việc tổ chức một số buổi học ngoại khoá về phần quang hình cho học sinh lớp 8 trung học cơ sở miền núi”- Đỗ Thị Minh- luận văn thạc sĩ năm 2000 ở trường ĐHSP Hà Nội, “Nghiên cứu việc tổ chức hoạt động ngoại khoá về “động học chuyển động thẳng” ở lớp 10 THPT nhằm phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh” của Nguyễn Hương Lan- Luận văn thạc sĩ giáo dục năm 2007 hay “Nguyên cứu tổ chức họat động ngoại khóa về “Tĩnh học vật rắn” ở lớp 10 theo hướng phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh”- Ngô Thị Bình năm 2009…và cũng có một số đề tài nghiên cứu về dạy học dự án như: “Tổ chức dạy học dự án nội dung kiến thức phần máy điện chương “Dòng điện xoay chiều” sách giáo khoa vật lí lớp

12 nâng cao trung học phổ thông”- Vũ Văn Dụng- Luận văn thạc sĩ năm 2009, Tổ chức dạy học dự án nội dung kiến thức “Dòng điện trong chất bán dẫn” sách giáo khoa vật lí lớp 11 nâng cao trung học phổ thông”- Phạm Văn Hoạch- Luận văn cao học 2009 hay trong luận văn cao học năm 2006 của Trần Thị Thuý Hằng và Đào Thu Thuỷ đã vận dụng dạy học dự án vào việc việc tổ chức các hoạt động nhận thức khi dạy học các kiến thức

về bảo toàn năng lượng lớp 9 và cảm ứng điện từ lớp 11 Tuy nhiên chưa có nghiên cứu nào về vận dụng dạy học dự án để tổ chức các hoạt động ngoại khoá thông qua hội thi vật

lí cho học sinh khi dạy học nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí lớp

10

Là một học viên cao học đồng thời là một giáo viên dạy học ở trường THPT, tôi nhận thấy việc tổ chức được các hoạt động ngoại khoá cho học sinh là cần thiết và có thể vận dụng dạy học dự án để tổ chức hoạt động ngoại khoá cho học sinh khi dạy học các nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” vật lí lớp 10 ban cơ bản với

hy vọng có thể giúp học sinh vận dụng được các kiến thức vật lí vào thực tế đời sống, khơi dậy lòng say mê và phát triển năng lực sáng tạo

Từ những lí do trên, chúng tôi lựa chọn đề tài: “Tổ chức dạy học dự án qua hoạt động ngoại khoá khi dạy học các nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí lớp 10 ban cơ bản”

2 Mục tiêu nghiên cứu

Tổ chức dạy học dự án qua hoạt động ngoại khoá cho học sinh khi dạy học các nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí lớp 10 ban cơ bản nhằm giúp học sinh vận dụng được các kiến thức vật lí vào thực tế đời sống, phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu ở trên, chúng tôi đề ra các nhiệm vụ nghiên cứu cụ thể như sau:

+ Nghiên cứu các quan điểm dạy học hiện đại, trong đó đặc biệt quan tâm đến cơ sở

lí luận của dạy học dự án

+ Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc tổ chức hoạt động ngoại khoá, các bước tiến hành hội thi vật lí

+ Tìm hiểu tính ưu việt của việc vận dụng dạy học dự án để tổ chức ngoại khoá cho học sinh

+ Các biểu hiện của tính tích cực và năng lực sáng tạo của học sinh trong dạy học

dự án thông qua hoạt động ngoại khoá

+ Nghiên cứu nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn”- Sách giáo khoa vật lí lớp 10 ban cơ bản Từ đó, vận dụng lí luận của dạy học dự án để tổ chức hoạt động ngoại khoá cho học sinh

+ Tìm hiểu thực tế dạy và học môn vật lí đặc biệt là chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí lớp 10 ban cơ bản

+ Xây dựng nội dung hoạt động ngoại khoá

+ Tiến hành thực nghiệm sư phạm theo nội dung và tiến trình đã soạn thảo Phân tích kết quả thực nghiệm thu được để đánh giá hiệu quả của hoạt động ngoại khóa đã đề xuất đối với việc phát huy tính tích cực, tự chủ và sáng tạo cũng như sự vận dụng các kiến thức vật lí vào thực tế đời sống của học sinh Từ đó, nhận xét, rút kinh nghiệm, sửa đổi, bổ sung để có thể tổ chức các hoạt động ngoại khoá khác trên cơ sở vận dụng lí luận của dạy học dự án cho nhiều nội dung kiến thức trong chương trình vật lí THPT

4 Đối tượng nghiên cứu

Các nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Sách giáo khoa vật lí lớp 10 ban cơ bản

Hoạt động dạy và học các nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Sách giáo khoa vật lí lớp 10 ban cơ bản

5 Giả thuyết khoa học

Nếu vận dụng cơ sở lí luận của dạy học dự án để tổ chức hoạt động ngoại khoá cho học sinh khi dạy học nội dung kiến thức chương “Các định luật bảo toàn” Vật lí lớp

10 ban cơ bản thì sẽ giúp học sinh vận dụng được các kiến thức vật lí vào đời sống thực tiễn, phát huy tính tích cực và phát triển năng lực sáng tạo của học sinh trong học tập

6 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện các nhiệm vụ trên, chúng tôi sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau:

+ Phương pháp nghiên cứu lí luận:

Nghiên cứu các tài liệu về cơ sở lí luận của dạy học dự án, của hoạt động ngoại khoá để làm cơ sở định hướng cho việc thực hiện mục tiêu nghiên cứu

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Dương Trọng Bái (chủ biên) Các định luật bảo toàn trong Vật lí THPT Nxb Giáo

dục, 2007

2 Lương Duyên Bình (tổng chủ biên kiêm chủ biên) SGK Vật lí 10 Nxb Giáo dục,

2006

3 Lương Duyên Bình (tổng chủ biên) Sách bài tập Vật lí 10 Nxb Giáo dục, 2006

4 Lương Duyên Bình (tổng chủ biên kiêm chủ biên) Sách giáo viên Vật lí 10 Nxb Giáo

dục, 2006

5 Lương Duyên Bình, Phạm Quý Tư (đồng chủ biên) Tài liệu bồi dưỡng giáo viên

thực hiện chương trình SGK lớp 10 THPT, môn Vật lí Nxb Giáo dục, 2006

6 Vũ Cao Đàm Phương pháp luận nghiên cứu khoa học (Xuất bản lần thứ 14) Nxb

Khoa học và Kĩ thuật, 2007

7 Nguyễn Thị Thu Hằng Tổ chức dạy học nội dung kiến thức chương “Tĩnh học vật

rắn” SGK Vật lí 10 nâng cao theo hướng phát huy tính tích cực, tự chủ cua HS trong học tập Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học Sư phạm Hà Nội, 2008

8 Đặng Vũ Hoạt Giáo dục học Nxb Giáo dục

9 Nguyễn Ngọc Hưng Thí nghiệm Vật lí với dụng cụ tự làm từ chai nhựa và vỏ lon

Nxb Đại học Sư phạm, 2008

10 Đỗ Thị Minh Nghiên cứu tổ chức một số buổi học ngoại khóa về phần quang hình

cho học sinh lớp 8 trung học cơ sở miền núi Luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Đại học

Sư phạm Hà Nội, 2000

11 Tiên Thị Nga Hướng dẫn học sinh hoạt động sáng tạo khi giải quyết vấn đề học tập

trong dạy học vật lí lớp 8 trung học cơ sở Luận văn thạc sĩ giáo dục Đại học Sư phạm

Hà Nội, 2007

12 Vũ Quang (tổng chủ biên) Vật lí 8 Nxb Giáo dục, 2006

13 Vũ Quang (tổng chủ biên) Vật lí 9 (Tái bản lần thứ 4) NXB Giáo dục, 2009

14 Nguyễn Đức Thâm, Nguyễn Ngọc Hưng Tổ chức hoạt động nhận thức cho HS

trong dạy học Vật lí ở trường phổ thông Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2001