DSpace at VNU: Vấn đề con người trong triết học Hy Lạp cổ đại

Do vậy, việc nghiên cứu đề tài này có thể coi là sự đóng góp ít nhiều, hữu ích vào việc tìm hiểu kho tàng lịch sử triết học và do vậy, cả trong việc kế thừa, tiếp thu và phát huy những g

VIỆN TRIẾT HỌC

PHẠM THỊ THU PHƯƠNG

VẤN ĐỀ CON NGƯỜI TRONG TRIẾT HỌC HY LẠP

CỔ ĐẠI

­

Chuyên ngành : Triết học

Mã số : 60 22 80

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Đặng Hữu Toàn

HÀ NỘI – 2009

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC

XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM

VIỆN TRIẾT HỌC

PHẠM THỊ THU PHƯƠNG

VẤN ĐỀ CON NGƯỜI

TRONG TRIẾT HỌC HY LẠP

CỔ ĐẠI

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

HÀ NỘI – 2009

MỤC LỤC

TRANG

Chương 1: ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ CHO SỰ RA ĐỜI QUAN NIỆM

VỀ CON NGƯỜI CỦA TRIẾT HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI

6

1.2 Tiền đề văn học – nghệ thuật, khoa học và một số triết lý trong

thần thoại Hy Lạp

15

Chương 2: QUAN NIỆM VỀ CON NGƯỜI Ở MỘT SỐ NHÀ TRIẾT

HỌC HY LẠP CỔ ĐẠI TIÊU BIỂU

37

2.1 Quan niệm về con người ở các nhà triết học “tiền Xôcrát” 37

2.2 Quan niệm về con người ở các nhà triết học Hy Lạp cổ đại giai

đoạn cổ điển (Xôcrát, Platôn, Arixtốt)

58

2.3 Một số nhận xét về quan niệm con người ở các nhà triết học Hy

Lạp cổ đại

89

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Triết học Hy Lạp là một di sản quý giá không chỉ của dân tộc Hy Lạp,

mà còn của cả nhân loại Với tư cách một hệ thống hoàn chỉnh, triết học Hy Lạp cổ đại ra đời vào khoảng cuối thế kỷ VII – đầu thế kỷ VI trước CN và tồn tại đến thế kỷ II – III sau CN, trong thời chiếm hữu nô lệ

Với nền văn minh rực rỡ của mình, Hy Lạp luôn thu hút sự quan tâm tìm hiểu của không ít người nghiên cứu và cho đến nay, những thành tựu của nền văn minh ấy vẫn luôn khiến người ta phải ngưỡng mộ, khâm phục Mặc

dù triết học Hy Lạp cổ đại là giai đoạn đầu tiên trong sự phát triển của lịch sử

tư tưởng phương Tây, nhưng những tư tưởng triết học, những thành tựu mà

nó đã đạt được thì không ai có thể phủ nhận Không chỉ thế, những thành tựu của triết học Hy Lạp còn có ảnh hưởng sâu sắc đến sự phát triển của hầu hết các trào lưu triết học sau này Ph.Ănghen đã đánh giá: “Từ các hình thức muôn hình muôn vẻ của triết học Hy Lạp, đã có mầm mống và đang nảy nở hầu hết tất cả các loại thế giới quan sau này” [24, tr 491] Có thể nói, triết học

Hy Lạp cổ đại đã ghi một mốc son chói lọi trong lịch sử tư tưởng mà đến tận ngày nay, những giá trị của nó vẫn luôn cần được nghiên cứu Một trong

những giá trị của triết học Hy Lạp cổ đại chính là tư tưởng về con người

Nghiên cứu vấn đề con người trong triết học Hy Lạp cổ đại không chỉ góp phần làm sáng tỏ thêm vấn đề con người trong lịch sử triết học, mà hơn nữa, nó còn giúp chúng ta tìm thấy sợi dây liên kết giữa triết học cổ đại với triết học Mác về vấn đề con người để từ đó, khẳng định giá trị khoa học trong

tư tưởng triết học mácxít về con người, đồng thời thấy được sự vận dụng đúng đắn và sáng tạo của Đảng Cộng sản Việt Nam trong đường lối, chính sách phát triển con người Việt Nam toàn diện cho sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước

Do vậy, việc nghiên cứu đề tài này có thể coi là sự đóng góp ít nhiều, hữu ích vào việc tìm hiểu kho tàng lịch sử triết học và do vậy, cả trong việc kế thừa, tiếp thu và phát huy những giá trị tốt đẹp của triết học phương Tây trước Mác nói chung, triết học Hy Lạp cổ đại nói riêng nhằm khẳng định giá trị nhân văn của triết học Hy Lạp cổ đại

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Đề tài con người trong lịch sử triết học phương Tây đã có một số công trình nghiên cứu, như:

- Vũ Minh Tâm (chủ biên), Tư tưởng triết học về con người, Nxb Giáo

dục, Hà Nội, 1996

Trong công trình này có độ dày 239 trang, các tác giả đã trình bày một cách tương đối có hệ thống tư tưởng về con người trong lịch sử triết học, từ triết học cổ đại đến triết học Mác – Lênin

- Con người – những ý kiến mới về một đề tài cũ, (gồm 2 tập), Nxb Sự

thật, Hà Nội, 1986 (An Mạnh Toàn dịch)

Đây là công trình gồm 2 tập với 641 trang, do An Mạnh Toàn dịch, Mai Thanh hiệu đính Trong cuốn sách này, các tác giả đã nghiên cứu những vấn

đề cơ bản về quá trình phát triển, về bản chất và những đặc trưng của con người khi mới xuất hiện, khi sống trong xã hội nguyên thủy, trong các xã hội

có đối kháng giai cấp, và trong xã hội chủ nghĩa Quan niệm của triết học phương Tây hiện đại và những kết quả mới trong các công trình nghiên cứu khoa học về con người cũng đã được đề cập trong cuốn sách này

Bên cạnh đó, còn có một số công trình nghiên cứu khác khi đề cập đến lịch sử triết học Hy Lạp cổ đại, đã nói đến quan niệm của triết học này về con người Chẳng hạn như:

- Nguyễn Quang Thông, Tống Văn Chung, Lịch sử triết học cổ đại Hy

La (gồm 2 tập), Tủ sách Trường Đại học Tổng hợp, Hà Nội, 1990

Trong cuốn sách gồm 2 tập với 222 trang này, khi trình bày hệ thống các tư tưởng triết học, các trường phái trong lịch sử triết học Hy La cổ đại, các tác giả đã đề cập đến tư tưởng triết học về con người ở một số nhà triết học tiêu biểu trong nền triết học này

- Lê Tôn Nghiêm, Lịch sử triết học Tây phương, Tập 1: Thời kỳ khai

nguyên triết lý Hy Lạp, Nxb Tp Hồ Chí Minh, 2000

Trong cuốn sách gồm 263 trang này, tác giả đã đề cập đến các nội dung, như vũ trụ luận theo nguyên chất sơ bản; Trường phái Pythagore; Heraclite, Parménide và trường phái Elée; Vũ trụ luận căn cứ trên những hành chất sơ bản Trong các nội dung trên, tư tưởng triết học về con người đã được nói đến qua một số nhà triết học Hy Lạp cổ đại tiêu biểu

- Trần Văn Phòng, Triết học Hy Lạp cổ đại, Nxb Lý luận chính trị, Hà

Nội, 2006

Cuốn sách gồm 157 trang Trong cuốn sách này, tác giả đã phân tích điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội, các giai đoạn phát triển, những đặc điểm

cơ bản của triết học Hy Lạp cổ đại và ít nhiều có đề cập đến quan niệm về con người ở một đại diện tiêu biểu

- Alan C.Bowen, Khoa học triết học Hy Lạp cổ đại, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội, 2004

Cuốn sách gồm 458 trang này là tập hợp chọn lọc 12 bài viết của 12 tác giả là những nhà nghiên cứu trong và ngoài giới triết học Nhìn chung, đây là công trình đã có nhiều đóng góp vào việc làm sáng tỏ nguồn gốc khoa học của triết học Hy Lạp cổ đại, đồng thời cũng đã chỉ ra và phân tích quan niệm của nền triết học này về con người

- Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh, Nguyễn Anh Tuấn, Đại cương lịch sử

triết học phương Tây, Nxb Tổng hợp, Tp Hồ Chí Minh, 2006

Đây là công trình biên soạn về lịch sử hình thành và phát triển triết học phương Tây, từ triết học Hy Lạp cổ đại đến triết học cổ điển Đức Công trình

có độ dày 720 trang Triết học Hy Lạp cổ đại được trình bày ở chương 2 Ở đây, khi nói về quá trình hình thành và phát triển của triết học Hy Lạp cổ đại, các tác giả đã tập trung luận giải tư tưởng triết học của Xôcrát, Platôn và Arixtốt, trong đó quan niệm của các nhà triết học này về con người đã được

đề cập đến

Ngoài ra, còn có một số bài báo đăng trên các tạp chí Triết học, Lý luận Chính trị… Tuy nhiên, các công trình nghiên cứu trên chỉ mới trình bày một cách khái quát về quan niệm con người trong triết học Hy Lạp cổ đại mà chưa

có công trình nào đi sâu nghiên cứu vấn đề này Vì vậy, thực hiện đề tài này, tác giả mong muốn lấp đi một phần của khoảng trống đó, đem đến một cái nhìn toàn diện tương đối chi tiết hơn, về một trong những tư tưởng cốt lõi của triết học Hy Lạp cổ đại, góp phần khẳng định giá trị của nó trong dòng chảy

tư tưởng triết học nhân loại

3 Mục đích và nhiệm vụ của luận văn

3.1 Mục đích

Mục đích của Luận văn này là phân tích, trình bày một cách có hệ thống quan niệm về con người trong triết học Hy Lạp cổ đại qua tư tưởng một

số nhà triết học tiêu biểu để từ đó, đưa ra một số nhận định về giá trị tích cực

và hạn chế của các quan niệm đó

3.2 Nhiệm vụ

Để đạt được mục đích trên đây, luận văn phải hoàn thành các nhiệm vụ chủ yếu sau:

Thứ nhất, phân tích các điều kiện, tiền đề cho sự ra đời của triết học Hy

Lạp cổ đại về con người

Thứ hai, luận giải quan niệm về con người trong hệ thống triết học của

các nhà triết học Hy Lạp cổ đại tiêu biểu

Thứ ba, đưa ra một số nhận định về quan niệm con người của các nhà

triết học Hy Lạp cổ đại

4 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu

Luận văn được tiến hành trên cơ sở sử dụng các phương pháp phân tích, đối chiếu, so sánh kết hợp với phương pháp lôgíc và lịch sử, dưới ánh sáng phương pháp luận của chủ nghĩa Mác – Lênin và tư tưởng Hồ Chí Minh

5 Cái mới của luận văn

Luận văn nêu lên một cách tương đối có hệ thống tư tưởng của các nhà triết học Hy Lạp cổ đại về con người nhằm góp phần làm sáng tỏ vấn đề con người trong nền triết học này và khẳng định giá trị của nó trong lịch sử triết học nhân loại

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn

Luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc nghiên cứu, giảng dạy lịch sử triết học và cho những ai quan tâm đến triết học Hy Lạp cổ đại nói chung, vấn đề con người trong triết học Hy Lạp cổ đại nói riêng

7 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 5 tiết

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Alan C.Bowen (2004), Khoa học triết học Hy Lạp cổ đại, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội

2 Aristote (1973), Đạo đức học của Nicomaque, Nxb Sài gòn

3 Benjamin Jowett và M.J.Knight (2008), Platon chuyên khảo, Nxb Văn hóa

Thông tin, Hà Nội

4 Caroline F.Ware K.M.Panikkar – J.M.Eomein (1999), Lịch sử văn minh

nhân loại thế kỷ XX, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

5 Nguyễn Trọng Chuẩn (2002), Tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” và ý

nghĩa hiện thời của nó, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

6 Crane Brinton (Nguyễn Kiên Trường dịch) (2007), Con người và tư tưởng

phương Tây, Nxb Từ điển Bách Khoa

7 Nguyễn Văn Dân (2007), Từ điển thần thoại Hy Lạp La Mã, Nxb Từ điển

Bách Khoa

8 Vũ Trọng Dung (2003), “Hiểu quan điểm của C.Mác về bản chất con người

như thế nào?”, Tạp chí Triết học, (8), tr.58

9 Nguyễn Văn Dũng (1993), “Arixtốt – con người và sự nghiệp”, Tạp chí

Triết học, (1), tr.66

10 Nguyễn Văn Dũng (1994), “Tìm hiểu phạm trù “Bản chất” trong triết học

Arixtốt”, Tạp chí Triết học, (3), tr.50

11 Nguyễn Bá Dương (2002), “Về vai trò sáng lập lịch sử triết học của

Arixtốt”, Tạp chí Triết học, (1), tr.51

12 Phạm Văn Đức (1992), “Vấn đề kế thừa và phát triển những tư tưởng về

quy luật trong triết học cổ đại Hy Lạp”, Tạp chí Triết học, (3), tr.33

13 Nguyễn Văn Khoa (dịch) (2006), Socrat tự biện, Nxb Tri thức, Hà Nội

14 Trịnh Huy Hoàng (2004), Hy Lạp, Nxb Trẻ, Hà Nội

15 Nguyễn Hóa (2004), Triết học cổ Hy Lạp giản yếu, Nxb Thanh Niên, Hà Nội

16 Đỗ Minh Hợp (dịch) (1998), Lịch sử phép biện chứng, tập 1, Nxb Chính

trị Quốc gia, Hà Nội

17 Đỗ Minh Hợp (2004), “Quan điểm nhân học trong triết học Xôcrát”, Tạp

chí Triết học, (8), tr.52 - 57

18 Đỗ Minh Hợp, Nguyễn Thanh, Nguyễn Anh Tuấn (2006), Đại cương lịch

sử triết học Phương tây, Nxb Tổng hợp, Tp Hồ Chí Minh

19 C.Mác và Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 1, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

20 C.Mác và Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 2, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

21 C.Mác và Ph.Ăngghen (1995), Toàn tập, tập 3, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

22 C.Mác và Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 13, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

23 C.Mác và Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 19, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

24 C.Mác và Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 20, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

25 C.Mác và Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 21, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

26 C.Mác và Ph.Ăngghen (2004), Toàn tập, tập 23, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

27 C.Mác và Ph.Ăngghen (2000), Toàn tập, tập 40, Nxb Chính trị Quốc gia,

Hà Nội

28 Đặng Thái Mai (dịch) (1957), Lịch sử triết học phương Tây, Nxb Xây

dựng, Hà Nội

29 Hà Thúc Minh (2000), Triết học cổ đại Hy Lạp – La Mã, Nxb Mũi Cà

Mau, Tp Hồ Chí Minh

30 Hà Thúc Minh (2002), “Con người hiện thực và hiện thực của con

người”, Tạp chí Lý luận chính trị, (7), Tr.57-63

31 Mortimer Chambers, Barbana Hanawalt, David Herlihy, Theodore

K.Rabb, Lsser Woloch, Raymond Grew (2004), Lịch sử văn minh

phương Tây, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

32 Thái Ninh (1987), Triết học Hy La cổ đại, Nxb Sách giáo khoa Mác –

Lênin, Hà Nội

33 Vũ Dương Ninh (2002), Lịch sử văn minh thế giới, Nxb Giáo dục, Hà Nội

34 Lê Tôn Nghiêm (2000), Lịch sử triết học Tây phương, tập 1: Thời kỳ khai

nguyên triết lý Hy Lạp, Nxb Tp Hồ Chí Minh

35 Nguyễn Thế Nghĩa, Doãn Chính (chủ biên) (2002), Lịch sử triết học, Tập

1: Triết học cổ đại, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội

36 Dương Xuân Ngọc (chủ biên) (2001), Lịch sử tư tưởng chính trị, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

37 Trần Văn Phòng (chủ biên) (2003), Lịch sử triết học phương Tây trước

Mác, Nxb Đại học Sư phạm

38 Trần Văn Phòng (2006), Triết học Hy Lạp cổ đại, Nxb Lý luận chính trị,

Hà Nội

39 Plutarch (2005), Những anh hùng Hy Lạp cổ đại, Nxb Thế giới

40 Bùi Thanh Quất (chủ biên) (2001), Lịch sử triết học, Nxb Giáo dục, Hà Nội

41 Hồ Sĩ Quý (1999), “Triết lý con người chinh phục tự nhiên”, Tạp chí Triết

học, (6), Tr.27-30

42 Hồ Sĩ Quý (2000), “Nghiên cứu con người trước thềm thế kỷ XXI”, Tạp

chí Triết học, (5), Tr.43-46

43 Hồ Sĩ Quý (2002), “Con người là trung tâm: sự khác biệt giữa hai quan

điểm tiêu biểu”, Tạp chí Triết học, (1), Tr.18-23

44 Hồ Sĩ Quý, “Đông và Tây: Về triết lý con người chinh phục tự nhiên và con

người hòa hợp với tự nhiên”, Tạp chí Nghiên cứu châu Âu, (6) Tr.9-17

45 Chiêm Tế (2000), Lịch sử thế giới cổ đại, Nxb Đại học Quốc gia, Hà Nội

46 Nguyễn Bá Thái (2003), “Về tư tưởng giáo dục Arixtốt”, Tạp chí Triết

học, (3), tr.44

47 Trần Đức Thảo (2000), Vấn đề con người và chủ nghĩa “lý luận không có

con người”, Nxb Tp.Hồ Chí Minh

48 Nguyễn Quang Thông, Tống Văn Chung (1990), Lịch sử triết học cổ đại

Hi La, tập 1, Tủ sách trường Đại học Tổng hợp, Hà Nội

49 Nguyễn Quang Thông, Tống Văn Chung (1990), Lịch sử triết học cổ đại

Hi La, tập 2, Tủ sách trường Đại học Tổng hợp, Hà Nội

50 Vương Thị Bích Thủy (2004), “Tất yếu và tự do trong triết học Đêmôcrít

và Êpiquya”, Tạp chí Triết học, (11), tr.42

51 Nguyễn Thị Thanh Thủy (2009), “Một số đặc điểm về hình thức dân chủ đầu

tiên trong xã hội Hy Lạp cổ đại”, Tạp chí Khoa học xã hội, (1), Tr.12

52 An Mạnh Toàn (dịch) (1986), Con người – Những ý kiến mới về một đề

tài cũ, Tập 1, Nxb Sự thật, Hà Nội

53 An Mạnh Toàn (dịch) (1986), Con người – Những ý kiến mới về một đề

tài cũ, Tập 2, Nxb Sự thật, Hà Nội

54 Đặng Hữu Toàn (2002), Chủ nghĩa Mác – Lênin và công cuộc đổi mới ở

Việt Nam, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

55 Đặng Hữu Toàn (2002), “Quan niệm của Hêraclít về sự hài hòa và đấu

tranh của các mặt đối lập, về tính thống nhất của vũ trụ”, Tạp chí

Triết học, (1), tr.46

56 Đặng Hữu Toàn (2002), “Khái niệm “Logos” trong triết học Hêraclít”,

Tạp chí Triết học, (4), tr.32

57 Đặng Hữu Toàn (2002), “Bức tranh nguyên tử về thế giới trong triết học

Đêmôcrít”, Tạp chí Triết học, (8), tr.45

58 Đặng Hữu Toàn (2002), “Triết học Hêraclít trong lịch sử triết học Hy Lạp

cổ đại”, Tạp chí Triết học, (11), tr.38