ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --- Tạ Thị Hoài NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TỔN THƯƠNG DO TRƯỢT ĐẤT ĐÁ ĐỂ CHỦ ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI TAI BIẾN, LẤY VÍ DỤ XÃ NẤM DẨN,
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
-
Tạ Thị Hoài
NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TỔN THƯƠNG DO TRƯỢT ĐẤT ĐÁ ĐỂ CHỦ ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI TAI BIẾN, LẤY VÍ DỤ
XÃ NẤM DẨN, HUYỆN XÍN MẦN, TỈNH HÀ GIANG
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
HÀ NỘI – 2015
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
-
Tạ Thị Hoài
NGHIÊN CỨU ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TỔN THƯƠNG DO TRƯỢT
ĐẤT ĐÁ ĐỂ CHỦ ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI TAI BIẾN, LẤY VÍ DỤ
XÃ NẤM DẨN, HUYỆN XÍN MẦN, TỈNH HÀ GIANG
Chuyên nghành: Địa chất học
Mã số: 60440201
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: GS TS MAI TRỌNG NHUẬN
HÀ NỘI - 2015
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Luận văn được hoàn thành tại Khoa Địa chất, trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội Học viên xin gửi lời cảm ơn đến tất cả các thầy cô trong Khoa Địa Chất, những người đã truyền đạt cho em những kiến thức hữu ích
về Địa chất, Địa kỹ thuật, Địa môi trường làm cơ sở cho em thực hiện tốt luận văn
Học viên gửi lời cảm ơn sâu sắc nhất tới GS TS Mai Trọng Nhuận người đã trực tiếp hướng dẫn em để hoàn thành luận văn này và các đồng nghiệp trong Trung tâm Nghiên cứu Biển và Đảo - trường Đại học Khoa học Tự nhiên đã nhiệt tình giúp đỡ em trong thời gian làm luận văn
Học viên xin chân thành cảm ơn Chương trình SRV-10/0026 “Tăng cường năng lực và chuyển giao công nghệ phục vụ giảm thiểu địa tai biến ở Việt Nam trong bối cảnh Biến đổi khí hậu” - pha 2 đã tạo điều kiện giúp đỡ em hoàn thành luận văn
Động lực lớn nhất để hoàn thành luận văn này là nguồn động viên, ủng hộ và khích lệ của gia đình, bạn bè, đã luôn tạo điều kiện tốt nhất cho em trong suốt quá trình học cũng như thực hiện luận văn
Xin chân thành cám ơn!
Hà Nội, ngày 25 tháng 12 năm 2015
Học viên
Tạ Thị Hoài
Trang 4MỤC LỤC
MỤC LỤC i
DANH MỤC BẢNG iii
DANH MỤC HÌNH iv
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT vi
LỜI MỞ ĐẦU vii Chương 1 Error! Bookmark not defined LỊCH SỬ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined 1.1 Khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined
1.1.1 Tổng quan về trượt đất đá Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các khái niệm trong đánh giá mức độ tổn thương Error! Bookmark not defined.
1.2 Lịch sử nghiên cứu mức độ tổn thương do trượt đất đá Error! Bookmark not defined
1.2.1 Trên thế giới Error! Bookmark not defined 1.2.2 Tại Việt Nam Error! Bookmark not defined.
1.3 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
1.3.1 Phương pháp khảo sát và thu thập dữ liệu Error! Bookmark not defined 1.3.2 Phương pháp phỏng vấn hộ gia đình Error! Bookmark not defined.
1.3.3 Phương pháp đánh giá mức độ tổn thương do trượt đất đá trên cơ sở xây dựng
bộ chỉ số Error! Bookmark not defined 1.3.4 Phương pháp thống kê - chuẩn hóa chỉ số Error! Bookmark not defined 1.3.5 Phương pháp thành lập sơ đồ mức độ tổn thương Error! Bookmark not defined.
Chương 2 Error! Bookmark not defined ĐẶC ĐIỂM ĐIỀU KIỆN TỰ NHIÊN, KINH TẾ - XÃ HỘI XÃ NẤM DẨN, HUYỆN XÍN MẦN, TỈNH HÀ GIANG Error! Bookmark not defined 2.1 Điều kiện tự nhiên Error! Bookmark not defined
2.1.1 Vị trí địa lý Error! Bookmark not defined 2.1.2 Đặc điểm địa hình, địa mạo Error! Bookmark not defined 2.1.3 Đặc điểm địa chất Error! Bookmark not defined 2.1.4 Hiện tượng phong hóa Error! Bookmark not defined 2.1.6 Đặc điểm khí hậu, thủy văn Error! Bookmark not defined.
2.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội Error! Bookmark not defined Chương 3 Error! Bookmark not defined ĐÁNH GIÁ MỨC ĐỘ TỔN THƯƠNG DO TRƯỢT ĐẤT ĐÁ XÃ NẤM DẨN, HUYỆN XÍN MẦN, TỈNH HÀ GIANG Error! Bookmark not defined
Trang 53.1 Hiện trạng trượt đất đá và các yếu tố phát sinh trượt ở xã Nấm DẩnError! Bookmark not defined
3.2 Đánh giá mức độ phơi bày (E) Error! Bookmark not defined
3.1.1 Mức độ thiệt hại do trượt đất đá (E1- E3) Error! Bookmark not defined.
3.1.2 Nguy cơ trượt đất đá (E4 - E12) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.1 Lượng mưa (E4) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.2 Độ dốc (E5) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.3 Hướng dốc (E6) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.4 Phân cắt ngang (E7) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.5 Phân cắt sâu (E8) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.6 Độ cao địa hình (E9) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.7 Vỏ phong hóa (E10) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.8 Mật độ đứt gãy (E11) Error! Bookmark not defined.
3.1.2.9 Đặc điểm địa mạo (E12) Error! Bookmark not defined.
3.1.3 Phân vùng mức độ phơi bày Error! Bookmark not defined.
3.2 Đánh giá mức độ nhạy cảm (S) Error! Bookmark not defined
3.2.1 Nhóm đối tượng con người (S1 - S7) Error! Bookmark not defined.
3.2.2 Nhóm tài sản (S8 - S15) Error! Bookmark not defined.
3.2.3 Phân vùng mức độ nhạy cảm Error! Bookmark not defined.
3.3 Đánh giá khả năng thích ứng (AC) Error! Bookmark not defined
3.3.1 Tiêu chí xã hội (AC1 - AC7) Error! Bookmark not defined.
3.3.2 Tiêu chí kinh tế (AC8 - AC11) Error! Bookmark not defined.
3.3.3 Tiêu chí cơ sở hạ tầng (AC12 – AC15) Error! Bookmark not defined.
3.3.6 Phân vùng khả năng thích ứng Error! Bookmark not defined.
3.4 Đánh giá mức độ tổn thương (V) Error! Bookmark not defined
Chương 4 Error! Bookmark not defined
GIẢI PHÁP CHỦ ĐỘNG ỨNG PHÓ VỚI TAI BIẾN TRƯỢT ĐẤT ĐÁ XÃ NẤM
DẨN, HUYỆN XÍN MẤN, TỈNH HÀ GIANG Error! Bookmark not defined
4.1 Quy hoạch và sử dụng hợp lý tài nguyên chủ động ứng phó với trượt đất đáError! Bookmark not defined 4.2 Một số giải pháp khác Error! Bookmark not defined
4.2.1 Giải pháp tổ chức quản lý Error! Bookmark not defined.
4.2.2 Giải pháp về cơ chế chính sách Error! Bookmark not defined.
4.2.3 Giải pháp về khoa học công nghệ Error! Bookmark not defined.
4.2.4 Giải pháp về kinh tế Error! Bookmark not defined.
4.2.5 Giải pháp về xã hội Error! Bookmark not defined.
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO viii
PHỤ LỤC 1: LƯU LƯỢNG NGƯỜI LƯU THÔNG vii
PHỤ LỤC 2: LƯU LƯỢNG PHƯƠNG TIỆN LƯU THÔNG QUA TỈNH LỘ 178 viii
Trang 6DANH MỤC BẢNG
Bảng 1.1 Hệ thống phân loại trượt đất đá theo Varnes (1984) Error! Bookmark not defined
Bảng 1.2 Bộ chỉ số đánh giá mức độ tổn thương do trượt đất đá Error! Bookmark not defined
Bảng 1.3 Mô tả phương pháp chuẩn hóa chỉ số có dữ liệu từ phiếu điều tra Error! Bookmark not defined
Bảng 2.1 Phân bố dân số xã Nấm Dẩn năm 2011 Error! Bookmark not defined Bảng 3.1 Tỉ lệ phân bố khối trượt trên từng khoảng độ dốc Error! Bookmark not defined
Bảng 3.2 Tỉ lệ phân bố khối trượt trên từng khoảng phân cắt ngang Error! Bookmark not defined
Bảng 3.3 Giá trị chỉ số phơi bày ở các thôn trong xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Bảng 3.4 Giá trị chỉ số nhạy cảm với trượt đất đá ở các thôn trong xã Nấm Dẩn
Error! Bookmark not defined Bảng 3.5 Giá trị chỉ số khả năng thích ứng ở các thôn trong xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Bảng 3.6 Giá trị chỉ số E, S, AC và V ở các thôn trong xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Bảng 3.7 Mối tương quan giữa các hợp phần tổn thương (E, S, AC) với MĐTT (V)
do trượt đất đá của các thôn trong xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Trang 7DANH MỤC HÌNH Hình 1.1 Thuật ngữ mô tả khối trượt điển hình Error! Bookmark not defined Hình 1.2 Khung đánh giá mức độ tổn thương do trượt đất đá Error! Bookmark not defined
Hình 1.3 Quy trình chuẩn hóa chỉ số có nguồn dữ liệu từ bản đồ không gian Error! Bookmark not defined
Hình 1.4 Quy trình thành lập sơ đồ mức độ tổn thương do trượt đất đá Error! Bookmark not defined
Hình 2.1 Vị trí khu vực xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang Error! Bookmark not defined
Hình 2.2 Bản đồ địa mạo xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined Hình 2.3 Bản đồ địa chất thạch học khu vực xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 2.4 Bản đồ vỏ phong hóa khu vực xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 2.5 Mô hình sinh kế chính trong xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined Hình 3.1 Sơ đồ hiện trạng các khối trượt trong xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 3.2 Hình ảnh khối sụt trượt và thiệt hại đặc trưng thôn Tân Sơn Error! Bookmark not defined
Hình 3.3 Khối trượt thôn Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined Hình 3.4 Khối trượt thôn Lủng Cháng Error! Bookmark not defined Hình 3.5 Khối trượt thôn Nấm Chà Error! Bookmark not defined Hình 3.6 Khối trượt thôn Thống Nhất Error! Bookmark not defined Hình 3.7 Khối trượt thôn Na Chăn Error! Bookmark not defined Hình 3.8 Khối trượt khu vực Đèo Gió Error! Bookmark not defined Hình 3.9 Giá trị chỉ số E1-E3 theo từng thôn trong khu vực xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 3.10 Biểu đồ lượng mưa tỉnh Hà Giang qua các năm 2010 - 2014 Error! Bookmark not defined
Hình 3.11 Sơ đồ độ dốc xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang Error! Bookmark not defined
Hình 3.12 Giá trị chỉ số độ dốc E5 theo từng thôn trong xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 3.13 Biểu đồ phần trăm diện tích trượt đất đá theo 8 hướng dốc địa hình
Error! Bookmark not defined
Trang 8Hình 3.14 Giá trị chỉ số E6 – hướng dốc theo từng thôn Error! Bookmark not defined
Hình 3.15 Sơ đồ phân cắt ngang xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined Hình 3.16 Giá trị chỉ số phơi bày phân cắt ngang địa hình E7 theo từng thôn Error! Bookmark not defined
Hình 3.17 Giá trị chỉ số phơi bày E8 – phân cắt sâu địa hình theo từng thôn Error! Bookmark not defined
Hình 3.18 Sơ đồ mô hình số độ cao DEM xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 3.19 Giá trị chỉ số phơi bày E9 độ cao địa hình theo từng thôn Error! Bookmark not defined
Hình 3.20 Tỉ lệ phân bố các kiểu phong hóa và giá trị E10 (VPH) theo từng thôn
Error! Bookmark not defined Hình 3.21 Biểu đồ phần trăm diện tích trượt theo mật độ đứt gãy (km/km2) Error! Bookmark not defined
Hình 3.22 Giá trị chỉ số phơi bày E11 mật độ đứt gãy theo từng thôn Error! Bookmark not defined
Hình 3.23 Giá trị chỉ số phơi bày E12 – hình thái địa mạo theo các thôn Error! Bookmark not defined
Hình 3.24 Sơ đồ mức độ phơi bày do trượt đất đá xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 3.25 Giá trị của các chỉ số mức độ nhạy cảm thuộc tiêu chí con người Error! Bookmark not defined
Hình 3.26 Giá trị các chỉ số mức độ nhạy cảm thuộc tiêu chí tài sản Error! Bookmark not defined
Hình 3.27 Sơ đồ mức độ nhạy cảm với trượt đất đá xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 3.28 Giá trị tiêu chí khả năng thích ứng xã hội Error! Bookmark not defined
Hình 3.29 Giá trị tiêu chí khả năng thích ứng kinh tế Error! Bookmark not defined
Hình 3.30 Giá trị tiêu chí khả năng thích ứng cơ sở hạ tầng Error! Bookmark not defined
Hình 3.31 Sơ đồ khả năng thích ứng với trượt đất đá xã Nấm Dẩn Error! Bookmark not defined
Hình 3.32 Sơ đồ mức độ tổn thương do trượt đất đá xã Nấm DẩnError! Bookmark not defined
Trang 9Hình 4.1 Khung mô hình chủ động ứng phó với tai biến trượt đất đá dựa vào đánh
giá mức độ tổn thương Error! Bookmark not defined
Trang 10
DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
MĐTT Mức độ tổn thương
CSHT Cơ sở hạ tầng
IPCC Ủy ban Liên Chính phủ về Biến đổi Khí hậu UBND Ủy ban nhân dân
NGTK Niên giám thống kê
UNDP Chương trình Phát triển Liên Hiệp Quốc NOAA Cục Quản lí đại dương và khí quyển quốc gia DEM Mô hình số độ cao
THCS Trung học cơ sở
GIS Hệ thống thông tin địa lý
Trang 11LỜI MỞ ĐẦU
Trượt đất đá hay trượt lở đất đá (landslide) là một loại tai biến diễn ra với tần suất, cường độ, quy mô khác nhau, thường phát sinh trong khu vực đồi núi nơi địa hình cao, dốc, phân cắt mạnh và có mối liên quan chặt chẽ đến các yếu tố tự nhiên như địa chất, địa hình, địa mạo, khí hậu, thuỷ văn Bên cạnh đó, nguy cơ trượt đất
đá cũng có thể gia tăng do một số hoạt động nhân sinh như cắt sườn dốc làm đường, xây dựng công trình, canh tác trên thân khối trượt, chặt phá rừng Trượt đất đá gây
ra những thiệt hại nghiêm trọng về người và tài sản tại nhiều khu vực, ảnh hưởng lớn đến tính mạng và đời sống kinh tế - xã hội của con người
Xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang nằm trong khu vực biên giới vùng núi phía Bắc có vị trí quan trọng với nhiều dân tộc sinh sống Tuy nhiên, khu vực này đã và đang chịu tác động mạnh mẽ bởi trượt đất đá, đặc biệt vào mùa mưa, gây ra những hậu quả nghiêm trọng tới cuộc sống của người dân trong vùng Mặc
dù được sự quan tâm của chính quyền địa phương, các sự cố tạm thời đã được tiến hành xử lý bằng một số biện pháp công trình như gia cố, xây dựng mương thoát nước, song các biện pháp này còn mang tính thụ động chưa có sự nghiên cứu, đánh giá đầy đủ về mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên - xã hội với trượt đất đá, cũng như mức độ tổn thương do tai biến này dẫn đến việc chỉ giải quyết các sự cố khi tai biến đã xảy ra, mà chưa quan tâm đến việc chủ động ứng phó Cách tiếp cận chủ động này nhằm ngăn chặn trượt đất đá, nâng cao tính chống chịu của hệ thống tự nhiên - xã hội và giảm nhẹ thiệt hại trước khi tai biến này xảy ra
Xuất phát từ thực tiễn đó, học viên đã chọn đề tài “Nghiên cứu đánh giá mức độ tổn thương do trượt đất đá để chủ động ứng phó với tai biến, lấy ví dụ
xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang” làm luận văn khoa học để tập
trung trả lời hai câu hỏi nghiên cứu:
1 Các yếu tố tự nhiên như địa chất, địa hình, địa mạo, khí hậu, thuỷ văn và các hoạt động nhân sinh, hoạt động kinh tế - xã hội ảnh hưởng như thế nào đến trượt đất đá, hậu quả và tổn thương do tai biến này?
Trang 12TÀI LIỆU THAM KHẢO
Tiếng Việt
1 BCA, WWF, Ðại học Stockholm (2013) Ứng dụng hệ thông tin địa lý trong
dánh giá mức dộ tổn thương của các hệ sinh thái do biến đổi khí hậu ở Việt Nam, Hà Nội, Việt Nam
2 Đỗ Minh Đức và nnk (2015), Báo cáo “Hiện trạng trượt lở đất đá và sụt lún xã
Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang” Chương trình SRV-10/0026
3 Lê Thị Thu Hiền, Mai Trọng Nhuận, Trần Văn Ý (2006), “Đánh giá tổn thương phục vụ cho quy hoạch và quản lý môi trường (lấy ví dụ ở thành phố Hải Phòng
và phụ cận)”, Tạp chí Các Khoa học về Trái đất, 28 (1), tr 1-10
4 Nguyễn Hiệu và nnk (2015), Báo cáo “Đánh giá ảnh hưởng của địa hình, địa mạo
đến trượt lở và sụt lún mặt đất xã Nấm Dẩn, huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang”
Chương trình SRV-10/0026
5 Tạ Thị Hoài, Mai Trọng Nhuận, Trần Mạnh Liểu, Lê Thị Thu Hiền, Nguyễn Thị Thu Hà (2015), “Đánh giá mức độ tổn thương do trượt lở đất đá xã Bản Díu,
huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang”, Địa Chất và Tài nguyên VN Tuyển tập báo
cáo khoa học hội nghị khoa học toàn quốc kỷ niệm 70 năm phát triển, tr
289-299
6 Nguyễn Văn Hoàng, Nguyễn Quốc Thành, Lê Thành Công (2011), “Một phương pháp định lượng phân cấp nguy cơ trượt đất áp dụng cho thi trấn Cốc Pài –
huyện Xín Mần – tỉnh Hà Giang”, Tạp chí Khoa học Trái Đất, 33 (3)
7 Trần Trọng Huệ và nnk (2009), “Nghiên cứu đánh giá và dự báo chi tiết hiện tượng trượt – lở và xây dựng các giải pháp phòng chống cho thị trấn Cốc Pài,
huyện Xín Mần, tỉnh Hà Giang”, Mã số KC, 08.33/06-10
8 Phạm Văn Hùng, Nguyễn Văn Dũng (2013), “Cảnh báo nguy cơ trượt đất đá đất
ở các huyện miền núi tỉnh Quảng Ngãi “, Tạp chí các Khoa học về Trái đất, 35
(2) tr 107-119