DSpace at VNU: Ảnh hưởng của biểu tượng văn hoá Ấn Độ đối với kiến trúc của Mã Lai đa đảo

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN - - - - - - NGUYỄN THỊ LOAN ẢNH HƯỞNG CỦA BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA ẤN ĐỘ ĐỐI VỚI KIẾN TRÚC CỦA MÃ LAI ĐA ĐẢO LUẬN VĂN THẠC S

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

- - - - - - NGUYỄN THỊ LOAN

ẢNH HƯỞNG CỦA BIỂU TƯỢNG VĂN HÓA ẤN ĐỘ ĐỐI VỚI

KIẾN TRÚC CỦA MÃ LAI ĐA ĐẢO

LUẬN VĂN THẠC SỸ ĐÔNG PHƯƠNG HỌC

Chuyên ngành: Châu Á học

Mã số: 60 31 50

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS ĐỖ THU HÀ

HÀ NỘI – 2008

đại học quốc gia hà nội

Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

*

Nguyễn thị lOAN

ẢNH HƯỞNG CỦA BIỂU TƯỢNG VĂN HểA ẤN ĐỘ ĐỐI VỚI KIẾN TRÚC

CỦA MÃ LAI ĐA ĐẢO

luận văn thạc sỹ khoa học

chuyên ngành: Châu á học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học

PGS.TS ĐỖ THU HÀ

Hà Nội 2008

Lời cảm ơn

Luận văn này đã được hoàn thành với sự hỗ trợ và giúp đỡ nhiệt tình của giáo viên hướng dẫn tôi là Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thu Hà Với cương vị là người hướng dẫn luận văn, cô Đỗ Thu Hà đã chia sẻ và tạo điều kiện cho người viết tiếp cận với những nguồn tư liệu quý và đáng tin cậy, bao gồm cả các bản thảo tài liệu

mà cô đang trực tiếp biên soạn

Tôi cũng xin cảm ơn gia đình và các bạn đồng khóa đã luôn ở bên cạnh để động viên, khuyến khích tôi hoàn thành công trình tốt nghiệp này

Xin trân trọng cảm ơn và chúc sức khoẻ tất cả các thầy cô và các các bạn

PHẦN MỞ ĐẦU

Tính cấp thiết của đề tài: Trong văn hóa truyền thống khu vực Đông Nam

Á, văn hóa Ấn Độ đã phủ một lớp khá dày lên văn hóa bản địa, tạo thành một dấu

ấn nổi bật, không bao giờ bị phai mờ Những dấu tích ảnh hưởng của văn hóa Ấn

Độ đến ngày nay vẫn còn hằn nổi trên các công trình kiến trúc, điêu khắc và các loại hình khác của văn hóa khu vực Đông Nam Á

Trong những thập niên cuối thế kỷ XX này, ở Việt Nam cũng như ở nhiều nước khác trên thế giới, người ta hay bàn về văn hóa, bản sắc văn hóa dân tộc và

sự toàn cầu hóa mọi mặt, kể cả văn hóa Trong vài thập niên trở lại đây, ở Việt Nam, chúng ta đã và đang đẩy mạnh việc nghiên cứu, tìm hiểu và giới thiệu văn hóa, văn học khu vực Đông Nam Á Ở khu vực Đông Nam Á, các học giả cũng thừa nhận có một vùng văn hóa riêng biệt, độc đáo, mang bản sắc của nền văn hóa nông nghiệp trồng lúa nước Từ cội nguồn của lịch sử cho đến ngày nay, văn hóa Đông Nam Á một thực thể bao gồm các lớp “trầm tích” văn hóa, chồng lên nhau, bắt đầu từ lớp văn hóa bản địa nguyên sơ cho đến các lớp văn hóa đã được bản địa hóa từ văn hóa Ấn Độ, Trung Hoa, Ả Rập, Ba Tư, phương Tây để tạo thành bản sắc văn hóa của cộng đồng dân cư Đông Nam Á Trước đây, nhiều học giả cũng đã lầm tưởng rằng văn hóa Đông Nam Á chỉ là cái “bóng”, là ngoại biên của văn hóa

Ấn Độ, Trung Hoa, vì họ chỉ nhìn thấy một chiều ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ, Trung Hoa vào văn hóa Đông Nam Á Vì vậy, các cách gọi khác nhau như “khu vực Ấn Độ hóa”, “các quốc gia Ấn Độ hóa” để chỉ khu vực các quốc gia Đông Nam Á chính là kết quả cách nhìn nhận văn hóa nêu trên của nhiều học giả Tất nhiên, trong lịch sử nhân loại, để phát triển văn hóa Dân tộc - Quốc gia, thì không

có một dân tộc - quốc gia nào lại không có sự tiếp xúc, giao thoa văn hóa với các dân tộc khác Trong trường hợp cụ thể đối với văn hóa Đông Nam Á, vai trò và ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ trong sự hình thành và phát triển của nó trong thời

cổ - trung đại là rất lớn Song, quan điểm chỉ đề cao văn hóa Ấn Độ, coi vai trò ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ là yếu tố quan trọng nhất, duy nhất đối với sự hình

thành và phát triển bản sắc văn hóa các nước Đông Nam Á là thiếu tính khoa học, không khách quan, dẫn đến sự lầm tưởng trên đây Tính độc đáo văn hóa của một dân tộc - quốc gia không thể do ảnh hưởng của một nền văn hóa dù là “vĩ đại” nào

đó từ bên ngoài đem lại Vấn đề không phải là ai gây ảnh hưởng, ảnh hưởng như thế nào, mà phải đặt ngược lại là ai tiếp nhận, tại sao tiếp nhận và tiếp nhận như thế nào

Lịch sử của vấn đề: Nghệ thuật và kiến trúc Đông Nam Á trong mối quan

hệ với văn hóa nghệ thụât Ấn Độ là một đề tài đã được nhiều học giả nghiên cứu Điển hình như các nghiên cứu của Giáo sư, Tiến sĩ Ngô Văn Doanh về các loại hình nghệ thuật ở Thái Lan, nghệ thuật kiến trúc cổ Đông Nam Á; gần đây là nghiên cứu của Phó Giáo sư, Tiến sĩ Đỗ Thu Hà về hệ biểu tượng Ấn Độ Những công trình nghiên cứu này đã cung cấp một lượng kiến thức quý giá và mang tính nền tảng cho chúng tôi trong việc tiếp tục đi sâu vào tìm hiểu về sự chuyển dịch của các biểu tượng Ấn Độ trên các công trình kiến trúc vùng Mã lai đa đảo

Mục đích của đề tài: Lựa chọn đề tài “Ảnh hưởng của biểu tượng văn hóa

Ấn Độ đối với kiến trúc vùng Mã lai đa đảo”, chúng tôi mong muốn từ một vấn đề

cụ thể, đưa ra một cái nhìn mang tính hai chiều về sự giao thoa văn hóa giữa Ấn

Độ và Đông Nam Á , đặc biệt là khẳng định sức sống nội sinh bền vững của nền văn hóa vùng Mã lai đa đảo nói chung và nền văn hóa bản địa Đông Nam Á nói chung trong quá trình giao lưu với các yếu tố văn hóa bên ngoài

Giới thuyết: Trong luận văn này, Mã lai đa đảo được hiểu là Đông Nam Á

hải đảo với các nước thuộc quần đảo Mã lai: Indonesia,Đông Timor, Malaysia, Brunei, Philippines, Singapore Do vậy, chúng tôi sẽ thống nhất sử dụng cụm từ

“Đông Nam Á hải đảo” khi nói về các quốc gia này Tuy nhiên trong quá trình nghiên cứu và tiếp cận vấn đề, bên cạnh việc đi sâu vào tìm hiểu về những ảnh hưởng của biểu tượng văn hóa Ấn Độ đối với vùng Mã lai đa đảo, chúng tôi cũng

chủ động mở rộng tìm hiểu về sự chuyển dịch của các biểu tượng này ở cả khu vực Đông Nam Á gồm cả Đông Nam Á lục địa và Đông Nam Á hải đảo nhằm đem lại một cái nhìn sâu rộng hơn về vấn đề này Việc mở rộng vấn đề cũng bởi vì một lý

do quan trọng là Đông Nam Á ngày càng được nhìn nhận sâu sắc như một khu vực địa lý, chính trị-xã hội và văn hóa Bản sắc Đông Nam Á vì vậy cần được xem xét

từ sự “thống nhất trong đa dạng” nổi tiếng của khu vực này, sự thống nhất được vun bồi qua suốt trường kỳ lịch sử: trên cơ tầng bản địa cũng như qua hai lớp tiếp biến văn hóa ngoại nhập

Với mục đích này, luận văn được chia thành 3 phần:

Chương 1: Mối tương giao Ấn Độ và vùng Đông Nam Á hải đảo trong lịch sử 1.1 Ấn Độ - Một trong những trung tâm văn minh lớn của nhân loại

1.2 Đông Nam Á hải đảo

1.3 Ảnh hưởng của văn hóa Ấn Độ tại Đông Nam hải đảo

- Tư tưởng

- Văn hóa nghệ thuật

- Một số lĩnh vực khác

Chương 2: Các biểu tượng văn hóa Ấn Độ

2.1 Bàn về khái niệm biểu tượng

2.2 Một số biểu tượng gốc tại Ấn Độ

2.3 Tiểu kết

Chương 3: Sự chuyển dịch của các biểu tượng văn hóa Ấn Độ trên kiến trúc vùng Đông Nam Á hải đảo

3.1 Các công trình kiến trúc tiêu biểu tại Đông Nam Á hải đảo

3.2 Sự chuyển dịch của các biểu tượng văn hóa Ấn Độ trên kiến trúc vùng Đông Nam Á hải đảo

3.2.1 Biểu tượng Linga

3.2.2 Biểu tượng con rắn-naga

3.2.3 Biểu tượng con bò

3.2.4 Trường hợp Borobudur và các biểu tượng văn hóa Ấn Độ

3.3 Tiểu kết

Kết luận chung

-Khẳng định sức sống mạnh mẽ của biểu tượng văn hóa Ấn Độ trên kiến trúc vùng Đông Nam hải đảo

-Khẳng định sức sống nội sinh bền vững của văn hóa nói chung và nghệ thuật kiến trúc nói riêng của vùng Đông Nam hải đảo

-Bài học rút ra trong bối cảnh giao lưu, hội nhập hiện nay

CHƯƠNG 1 MỐI TƯƠNG GIAO GIỮA ẤN ĐỘ VÀ ĐÔNG NAM Á HẢI ĐẢO TRONG LỊCH SỬ

1.1 Ấn Độ - Một trong những trung tâm văn minh lớn của nhân loại

Lãnh thổ Ấn Độ chiếm một phần lớn tiểu lục địa Ấn Độ, nằm trên mảng kiến tạo Ấn Độ Các bang phía Bắc và Đông Bắc Ấn Độ nằm một phần trên dãy

Himalaya, phần còn lại ở phía Bắc, Trung và Đông Ấn gồm Đồng bằng Ấn - Hằng phì nhiêu Ở phía Tây, biên giới phía Đông Nam Pakistan là sa mạc Thar Miền nam bán đảo Ấn Độ gồm toàn bộ đồng bằng Deccan, được bao bọc bởi hai dãy núi ven biển, Tây Ghats và Đông Ghats

Ấn Độ là nơi khởi nguồn của nhiều con sông lớn, nổi bật là sông Ấn và sông Hằng Ấn Độ là một đất nước rộng lớn Cũng như các nước Ai Cập, Lưỡng Hà, Ấn

Độ có một nền văn hóa lâu đời và rực rỡ vào bậc nhất thế giới Những cuộc khai quật của các nhà khảo cổ nổi tiếng đầu thế kỷ XX trên lưu vực sông Ấn đã chứng minh rằng từ 3000 năm trước Công nguyên đã xuất hiện một nền văn minh rực rỡ của người Đraviđian ở vùng này Sau đó, có sự di cư ồ ạt của người Arya xuống phía Nam, đợt sớm nhất vào khoảng giữa thiên niên kỷ II trước Công nguyên Từ

đó, một lớp văn hóa Arya đã bao trùm lên lớp văn hóa bản địa Nền văn minh cổ

Ấn Độ khác hẳn các nền văn minh cổ đại khác ở châu Âu bởi những truyền thống của nó liên tục tồn tại cho đến hôm nay Điều kỳ diệu của nền văn hóa Ấn Độ là sự trường tồn mãi mãi với thời gian những giá trị vừa mang tính chất tâm linh vừa mang tính chất nhân văn cao cả Có thể nói rằng Trung Quốc và Ấn Độ, trong thực

tế, đã có những truyền thống văn hóa liên tục lâu đời nhất thế giới

Những phản ánh về nền văn minh này được bắt nguồn từ kinh Vêđa từ thiên niên kỷ thứ hai trước Công nguyên (có thể là trước nữa) và không hề có một sự gián đoạn nào đáng kể cho đến ngày nay Tôn giáo và triết học nảy sinh, chi phối, tác động mạnh mẽ lên toàn bộ đời sống văn hóa Ấn Độ Sự liên kết giữa tôn giáo

và triết học làm thành cốt lõi tinh thần của văn hóa Ấn Độ Tôn giáo - Triết học - Nghệ thuật là ba bộ phận cấu thành hữu cơ của nền văn hóa vĩ đại của Ấn Độ Khác với Trung Quốc, Ấn Độ là xứ sở của đạo sĩ và vũ nữ Ngay từ thời xa xưa, người ta đã biết đến đất nước này qua khám phá về toán học (con số không), ngôn ngữ học (học giả Panini với những nghiên cứu của ông về ngôn ngữ), triết học, tôn giáo, văn học nghệ thuật Với sự kính trọng và ngưỡng mộ mỗi lúc một tăng,

phương Tây ngày nay cũng đang nghiên cứu về tôn giáo và triết học của Ấn Độ sâu hơn, rộng hơn

Ấn Độ đã để lại cho thế giới các tôn giáo chủ yếu là Bàlamôn giáo, Phật giáo và Ấn Độ giáo Hai mươi thế kỷ trước đây, người phương Tây đã từ bỏ gốc rễ của mình để chấp nhận đạo Thiên chúa, thứ tôn giáo xuất phát từ Trung Đông Vịnh Péc-xích chấp nhận đạo Hồi mười ba thế kỷ trước đây Tại phương Tây và Iran, tôn giáo được coi như một cuộc cách mạng: đánh đổ cái cũ và thiết lập cái mới Còn ở Ấn Độ, đây là một sự tiến hóa dần dần, một sự tăng trưởng mỗi lúc một cao, một sự phát triển mang tính liên tục

Các khái niệm như samsara, dharma, karma, moksa, nirvana là trung tâm

của tất cả các hệ thống tôn giáo của Ấn Độ Trong thực tế, ba tôn giáo chính của

Ấn Độ hiện nay là Hinđu, Jain, và Phật giáo khác nhau về chi tiết hơn là về tổng thể Ngay cả đạo Hồi ở Ấn Độ cũng mang nét đặc biệt của tiểu lục địa này nên thường được các nhà học giả phương Tây gọi là “Đạo Hồi - Ấn Độ”

Ấn Độ cổ đại là một mảnh đất màu mỡ cho tôn giáo và triết học phát triển Tôn giáo và triết học gắn bó với nhau chặt chẽ làm nên tư duy độc đáo của người

Ấn Độ Họ rất coi trọng đời sống tâm linh, tư duy luôn hướng về cái tuyệt đối, phổ quát, coi nhẹ cái cá biệt cụ thể Nền tảng và truyền thống của triết học Ấn Độ chính

là lý tưởng hòa bình bác ái Nói tới tư tưởng và văn hóa Ấn Độ, chúng ta nghĩ ngay

tới những công trình kiến trúc tuyệt vời, chúng ta nghĩ tới Kinh Vêđa, kinh

Upanisát, đặc biệt là kinh Phật - những tác phẩm lớn lao trong lâu đài văn hóa của

nhân loại Văn hóa, triết học và nghệ thuật của Ấn Độ đã phát triển rực rỡ và có những cống hiến to lớn cho loài người Liên tiếp trong nhiều thế kỷ, tư tưởng Ấn

Độ giáo và Phật giáo, nghệ thuật và khoa học Ấn Độ đã lan tỏa tới nhiều khu vực của thế giới

Ấn Độ là đất nước có nhiều chủng tộc, nhiều ngôn ngữ khác nhau (có tới một ngàn sáu trăm năm mươi hai ngôn ngữ) Một đất nước có nhiều chủng tộc như

vậy ắt không thể tránh khỏi những mâu thuẫn về quyền lợi đất đai và chiến lợi phẩm Sau những cuộc xung đột vũ trang với nhau, nhiều tiểu vương quốc đã ra đời Đầu thế kỷ thứ năm trước Công nguyên và từ khoảng thế kỷ một đầu Công nguyên trở đi, Ấn Độ luôn luôn phải chịu đựng và chống trả nhiều cuộc chiến tranh xâm lược tàn bạo Ngoài chiến tranh ra, các chủng tộc ở Ấn Độ còn phải chịu đựng

một chế độ đẳng cấp mang tính chủng tộc (varna) rất khắc nghiệt Chính những

đặc điểm đó đã tạo cho dân tộc Ấn Độ truyền thống đấu tranh kiên cường bất khuất, tinh thần giữ gìn hòa bình và sự công bằng bác ái trong xã hội

Hầu hết các thời đại của Ấn Độ đều bị ảnh hưởng nặng nề bởi sự tàn phá của chiến tranh Nạn đói, nạn lụt và dịch bệnh luôn luôn xảy ra làm cho hàng triệu người chết Sự bất bình đẳng về đẳng cấp ở Ấn Độ tồn tại ngay

Tài liệu tham khảo

A Tiếng Việt:

[1] Nguyễn Bắc, 1994, Riêmkê - Một tác phẩm tiêu biểu về văn học nghệ

thuật Cămpuchia, Tạp chí Văn học số 4 trang 15 đến 20

[2] Nguyễn Bắc, 1984, Tìm hiểu văn học nghệ thuật Cămpuchia, Nxb.Văn

hóa, H

[3] Jean-claude Carriere, 1989, Mahabharata, bài thơ nhân gian Người đưa

tin UNESCO, số 9

[4] Hoàng Bảo Châu, 1998, Sân khấu rối bóng của Ấn Độ và sân khấu rối

bóng Đông Nam Á, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, số 1

[5] Phan Nhật Chiêu, 1997, Câu chuyện phương Đông, Nxb Giáo dục, Hà

Nội

[6] Nguyễn Văn Dân, 1995, Những vấn đề lý luận của văn học so sánh, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội

[7] Ngô Văn Doanh, 1983, Nghệ thuật kiến trúc cổ ở Đông Nam Á trong

Nghệ thuật Đông Nam Á, Viện Đông Nam Á, Hà Nội

[8] Ngô Văn Doanh, Nguyễn Huy Hồng, Nguyễn Đức Ninh, Phạm Thị

Vinh, 1987, Tìm hiểu văn hóa Inđônêxia, Nxb Văn hóa, Hà Nội

[9] Ngô Văn Doanh, Quế Lai, Vũ Quang Thiện, Nguyễn Khánh Vân, Phạm

Thị Vinh, 1991, Tìm hiểu văn hóa Thái Lan, Nxb Văn hóa, Hà Nội

[10] Ngô Văn Doanh, 1995, Inđônêxia, những chặng đường lịch sử, Nxb

Chính trị Quốc gia, Hà Nội

[11] Ngô Văn Doanh, Vũ Quang Thiện, 1996, Những phong tục lạ ở Đông

Nam Á, Nxb Văn hóa thông tin, Hà Nội

[12] Ngô Văn Doanh, 1996, ASEAN - Những mối tương đồng văn hóa, Tạp

chí Việt Nam và Đông Nam Á ngày nay, số 1 trang 37

[13] Ngô Văn Doanh, 1998, Một vài loại hình sân khấu của Thái Lan, Tạp

chí Văn hóa nghệ thuật, số năm 1998 trang 97-99

[14] Phạm Đức Dương 1993, Giao lưu văn hóa ở Đông Nam Á, Việt Nam -

Đông Nam Á - quan hệ lịch sử văn hóa, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

[15] Phạm Đức Dương, 1996, Đông Nam Á - một khu vực lịch sử văn hóa,

Văn hóa học đại cương và cơ sở văn hóa Việt Nam, Nxb Khoa học xã hội, Hà Nội, trang 191-205

[16] Nguyễn Đức Đàn, 1996, Tư tưởng triết học và đời sống văn hóa văn

học Ấn Độ, Nxb Văn học, Hà Nội

[17] Nguyễn Tấn Đắc, 1978, Văn học Đông Nam Á, Thông tin Văn hóa nghệ

thuật, số 5

[18] Nguyễn Tấn Đắc, 1977, Nghệ thuật ở Ấn Độ, Thông tin Khoa học xã

hội, số 3

[19] Nguyễn Tấn Đắc, 1979, Đông Nam Á và văn hóa Đông Nam Á, Thông

tin khoa học văn hóa nghệ thuật, số 5

[20] Nguyễn Tấn Đắc, 1980, Văn học Cămpuchia thời kỳ Ăngco, Tạp chí

Văn học số 4

[21] Nguyễn Tấn Đắc, 1984, Sân khấu Đông Nam Á, Tạp chí Sân khấu số 4

[22] Nguyễn Tấn Đắc, Đức Ninh, Vũ Tuyết Loan, Lương Ninh, Vũ Oanh,

1983, Văn học các nước Đông Nam Á, Viện Đông Nam Á, Hà Nội

[23] Nguyễn Tấn Đắc, 1983, Từ truyện quả bầu Lào đến huyền thoại lụt

Đông Nam Á, Văn học các nước Đông Nam Á, Viện Đông Nam Á, Hà Nội

[24] Nguyễn Tấn Đắc, 1987, Văn học Ấn Độ, từ dân tộc đến nhân loại, Tạp

chí Việt Nam khoa học xã hội số 2 tiếng Anh

[25] Nguyễn Tấn Đắc, 1991, Quá trình nhận thức về khu vực Đông Nam Á,

Tạp chí Nghiên cứu Đông Nam Á số 1 trang 1 đến 7