DSpace at VNU: Biện pháp hình thành và phát triển khái niệm trong dạy học chương I: Chuyển hóa vật chất và năng lượng và...
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ LÀ
BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KHÁI NIỆM
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I:
CHUYỂN HOÁ VẤT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG
VÀ CHƯƠNG IV: SINH SẢN- SINH HỌC 11
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
:
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC
HÀ NỘI – 2008
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA SƯ PHẠM
NGUYỄN THỊ LÀ
BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KHÁI NIỆM
TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I:
CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG
VÀ CHƯƠNG IV: SINH SẢN- SINH HỌC 11
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM SINH HỌC Chuyên ngành: LÍ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC SINH HỌC
Mó số: 60 14 10
Người hướng dẫn khoa học: PGS, TS Nguyễn Đức Thành
HÀ NỘI- 2008
Trang 3DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT
TRONG LUẬN VĂN
MỤC LỤC
Trang
Trang 4PHẦN 1: MỞ ĐẦU 1
1 Lý do chọn đề tài 1
2 Lịch sử nghiên cứu 2
3 Mục tiêu nghiên cứu 5
4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu 5
5 Giả thuyết khoa học 5
6.Vấn đề nghiên cứu 5
7 Nhiệm vụ nghiên cứu 6
8 Phương pháp nghiên cứu 6
9 Những đóng góp mới của đề tài 7
10 Bố cục luận văn 7
PHẦN II- NỘI DUNG 8
Chương 1 : CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN 8
1.1 Cơ sở lý luận 8
1.1.1 Các quan niệm về khái niệm 8
1.1.2 Khái niệm sinh học 11
1.1.3 Các con đường hình thành khái niệm 13
1.1.4 Thuyết phát triển khái niệm 18
1.1.5 Các hướng phát triển khái niệm 20
1.2 Cơ sở thực tiễn 21
1.2.1 Thực trạng dạy và học kiến thức khái niệm 21
1.2.2 Nguyên nhân của những hạn chế chất lượng lĩnh hội kiến thức khái niệm SH 25
Chương 2: BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN KHÁI NIỆM TRONG DẠY HỌC CHƯƠNG I " CHUYỂN HOÁ VẬT CHẤT VÀ NĂNG LƯỢNG" VÀ CHƯƠNG IV " SINH SẢN"- SH 11 THPT 2.1 Phân tích nội dung chương I " Chuyển hoá vật chất và năng lượng" và chương IV " Sinh sản" 27
Trang 52.2 Các khái niệm trong chương I " Chuyển hoá vật chất và năng lượng" và chương
IV " Sinh sản" 32
2.3 Biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm trong chương I " chuyển hoá vật chất và năng lượng" và chương IV "Sinh sản" 35
2.3.1 Các bước hình thành khái niệm 35
2.3.2 Các bước phát triển khái niệm 39
2.3.3 Biện pháp hình thành và phát triển khái niệm trong chương I và IV–Sinh học 11 51
2.3.4 Vận dụng biện pháp hình thành và phát triển KN vào dạy học chương I và chương IV- Sinh học 11 THPT 59
Chương 3- THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 71
3.1 Mục đích thực nghiệm 71
3.2 Nội dung thực nghiệm 71
3.3 Phương pháp thực nghiệm 71
3.3.1 Chọn trường, lớp thực nghiệm 71
3.3.2 Bố trí thực nghiệm 72
3.3 3 Các bước thực nghiệm 72
3.4 Phân tích kết quả thực nghiệm 75
3.4.1.Về mặt định lượng 75
3.4.2 Phân tích định tính các bài kiểm tra 83
PHẦN III- KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 87
1 Kết luận 87
2 Khuyến nghị 88
TÀI LIỆU THAM KHẢO 90
Trang 6
PHẦN I- MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Xuất phát từ những yêu cầu đổi mới Giáo dục
Như chúng ta đã biết, nhiệm vụ và mục tiêu cơ bản của giáo dục là đào tạo những con người và thế hệ trẻ có năng lực tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, phát huy tiềm năng của dân tộc và con người Việt Nam, có ý thức cộng đồng và phát huy tính tích cực của cá
nhân, làm chủ tri thức khoa học, công nghệ hiện đại, có tư duy sáng tạo … Nghị quyết TW
2 khoá VIII và Nghị quyết TW 6 khoá IX của Đảng cộng sản Việt Nam xác định chiến
lược phát triển giáo dục năm 2001-2010: “ Giáo dục - Đào tạo hướng vào mục tiêu nâng
cao dân trí, đào tạo nhân lực, bồi dưỡng nhân tài Nâng cao mặt bằng dân trí đào tạo lớp người lao động có kiến thức cơ bản, có kỹ năng nghề nghiệp, quan tâm đến hiệu quả thiết thực, nhạy cảm với cái mới có ý thức vươn lên về khoa học công nghệ”
Để có con người được giáo dục toàn diện trong tương lai thì nhiệm vụ không thể thiếu được đối với những người làm công tác giáo dục là cần phải quan tâm đến việc hình thành và phát triển khái niệm cho học sinh để thông qua đó rèn luyện và phát triển tư duy sáng tạo
Hiện nay trên quan điểm cải cách giáo dục, người ta nghiên cứu và cải tiến nội dung chương trình nói chung và chương trình Sinh học nói riêng bằng cách bỏ bớt những phần lý luận dài dòng không cần thiết Mục tiêu cuối cùng cần đạt tới là làm thế nào cho học sinh nắm được mối quan hệ biện chứng giữa các khái niệm, đồng thời để hiểu và nhớ các kiến thức cơ bản của môn học và có thể vận dụng một cách sáng tạo trong quá trình học tập cũng như trong thực tiễn
1.2 Xuất phát từ nhận thức của bản thân về vai trò của kiến thức khái niệm trong hoạt động nhận thức
Quá trình dạy học nói chung, quá trình dạy sinh học nói riêng, thực chất là tổ chức nhận thức cho học sinh Quá trình nhận thức là quá trình phản ánh một cách tích cực thế giới khách quan vào ý thức con người Việc dạy và học một khoa học thực nghiệm như Sinh vật học, đương nhiên phải bắt đầu bằng các sự kiện như: Các sự vật, hiện tượng, các quá trình, các quan hệ trong thực tại khách quan nhưng không chỉ dừng lại ở sự kiện mà dựa trên các kiến thức về sự kiện để xây dựng các kiến thức lý thuyết như: Khái niệm, quy luật, học thuyết Đúng như I.P.Pavlov đã nêu: “ Sự kiện giống như không khí của nhà khoa học, còn đôi cánh của nhà khoa học lại là lý thuyết, phương pháp”
Trang 7Hệ thống các khái niệm khoa học giúp ta nhận thức được bản chất của các hiện tượng, quá trình, quan hệ trong thực tại khách quan Đó là cơ sở của nhận thức Đồng thời khái niệm còn là cơ sở của nội dung môn học, là cơ sở để xây dựng khoa học
Trong nghiên cứu khoa học cũng như trong học tập, nhận thức mới của nhân loại, cũng như nhận thức lại của thế hệ trẻ đều từ cơ sở là khái niệm, từ lâu các nhà lý luận dạy học đã xem việc phát triển các khái niệm là con đường cơ bản trong các con đường phát triển nhận thức
1.3 Xuất phát từ thực trạng giảng dạy các khái niệm trong Sinh học nói chung và Sinh học 11 nói riêng
Mặc dù kiến thức khái niệm có ý nghĩa rất lớn trong hoạt động nhận thức của học sinh, tuy nhiên thực tiễn dạy và học Sinh học ngày nay nói chung và Sinh học 11 nói riêng, cho thấy việc giảng dạy các khái niệm Sinh học vẫn chưa thực sự được chú trọng Phần lớn giáo viên chỉ dựa vào những khái niệm đã được định nghĩa ở SGK cung cấp cho học sinh,
ít chú ý đến việc tổ chức các hoạt động học tập để học sinh hình thành và phát triển khái niệm Điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến hiệu quả và chất lượng giáo dục Vì vậy, để khắc phục những nhược điểm nêu trên và xây dựng biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm cho học sinh trong dạy học nói chung cũng như trong dạy học Sinh học nói
riêng là điều hết sức cần thiết Do vậy, chúng tôi chọn đề tài : “ Biện pháp hình thành và
phát triển khái niệm trong dạy học chương I: Chuyển hoá vật chất và năng lượng và chương IV: Sinh sản- Sinh học 11- Trung học phổ thông”
2 Lịch sử nghiên cứu
2.1 Trên thế giới
Việc nghiên cứu về khái niệm được tập trung nhiều ở Liên Xô cũ N.M Veczillin (1972) nêu " Hiện tượng đáng chú ý nhất trong lý luận dạy học sinh học ở mười năm gần
đây là việc xác lập học thuyết phát triển các khái niệm" Trong cuốn đại cương về phương
pháp dạy học Sinh học của N.M Veczillin và V.M Kocxunxcaia (1966), lần đầu tiên các tác giả đã giành hẳn một chương cho việc trình bày về phát triển các khái niệm, lần tái bản thứ hai ( 1972), chương đó đã được bổ sung Khái niệm được xem là thành phần cơ bản, và các khái niệm được nghiên cứu trong sự phát triển và mối quan hệ giữa các khái niệm với nhau
Cuốn nội dung dạy học Sinh học ở trường trung học của E.P Brunov 1971, tác giả
đã nhấn mạnh yêu cầu mới là đảm bảo phát triển liên tục của các khái niệm hiện đại, chính
Trang 8xác, đồng thời tác giả cũng nêu ra sự cần thiết phải tăng cường chuẩn bị cho học sinh ở lớp dưới những khái niệm lý thuyết, để tạo điều kiện cho họ có điều kiện tiếp thu khái niệm trong chương trình Sinh học đại cương
Trong cuốn: "Dạy học sinh học đại cương như thế nào" của tập thể các tác giả Veczilin, Coocxunxkaia 1967 và trong cuốn: "Các bài lên lớp sinh học đại cương" năm
1970, đã trình bày tóm tắt sự phát triển khái niệm, các dạng khái niệm Đặc biệt tác giả đã nhấn mạnh đến việc phát triển tư duy trong quá trình phát triển khái niệm, thông qua sử dụng dạy học nêu vấn đề, dùng sơ đồ, bảng so sánh, đối chiếu
Cuốn " Sự phát triển khái niệm sinh học đại cương"của tập thể tác giả L.P Anastaxva, O.N Karakova, L.S Korotokova, I.V Misina, G.A Taraxova các tác giả đã phân tích sự phát triển các khái niệm Sinh học đại cương như tế bào, mô, tiến hoá từ lớp 5 đến lớp 8
Trong cuốn "Phương pháp dạy học trong trường học" dưới sự chủ biên của I.Đ Zơverev ( 1978) đã giành hai chương để trình bày về phát triển hệ thống các khái niệm Sinh học
Phần lớn các công trình phân tích sự phát triển nội dung của các khái niệm sinh vật học Nhiều tác giả chỉ mô tả sự triển khai nội dung khoa học của từng khái niệm, không vạch ra cơ sở lý luận để chỉ dẫn cách phân tích sự phát triển các loại khái niệm ( Z.I Vaxilieva ( 1967), E.P Brunov ( 1966), M.A Ivanômva ( 1967), A.V Ganxuna ( 1970) )
Mặt khác, phương pháp hình thành và phát triển khái niệm chưa được chú ý về nội dung Một số tác giả đề cập tới những vấn đề chung trong lý thuyết phát triển các khái niệm Sinh học như vai trò của nguyên tắc trực quan, khái quát hoá, trừu tượng hoá, quy nạp và diễn dịch, phân tích và tổng hợp, ôn tập và củng cố ( N.M Veczillin và V.M Cooxunxcaia, 1972)
2.2 Ở Việt Nam
Trong thời gian qua ở Việt Nam vấn đề giảng dạy kiến thức khái niệm đã được chú
ý Trong chuyên san giáo dục, tạp chí nghiên cứu giáo dục đã giới thiệu một số bài về giảng dạy các khái niệm ở các bộ môn, trong đó có bộ môn Sinh học Trong cuốn " Hướng dẫn giảng dạy Sinh vật học đại cương" của Trần Bá Hoành và Nguyễn Đức Tư ( 1968) đã định nghĩa và phân tích nội dung từng khái niệm ở từng bài
Vấn đề hình thành khái niệm trong dạy học cũng đã có nhiều tác giả đề cập đến như:
Trang 9- Luận án tiến sĩ của Trần Bá Hoành :" Nâng cao chất lượng hình thành và phát triển khái niệm trong chương trình Sinh vật học đại cương lớp 9,10 phổ thông" ( 1975) Tác giả
đã đề cập đến cơ sở lý luận về con đường hình thành và phát triển các loại khái niệm và đề
ra một số phương pháp dạy khái niệm
- Vũ Lê ( 1978) đã bàn về sự phát triển các khái niệm trong chương trình Sinh vật cấp II, III
- Phạm Hoàng Gia và cộng tác viên với bài:" Bàn về sự lĩnh hội khái niệm của học sinh cấp II"
- Lý luận dạy học Sinh học phần đại cương của Đinh Quang Báo và Nguyễn Đức Thành ( 1996) cũng đã đề cập đến các con đường hình thành khái niệm
Như vậy, nghiên cứu vấn đề khái niệm, phương pháp hình thành và phát triển khái niệm đã được nhiều nhà khoa học trên thế giới và trong nước quan tâm, đề cập tới Tuy nhiên việc hình thành và phát triển các khái niệm trong chương I: " Chuyển hoá vật chất và năng lượng" và chương IV: " Sinh sản"- Sinh học 11 vẫn chưa được đi sâu nghiên cứu và chưa được quan tâm giải quyết tốt trong dạy học hiện nay ở trường THPT
3 Mục tiêu nghiên cứu
Xác định hệ thống khái niệm trong chương I : “ Chuyển hoá vật chất và năng lượng”
và chương IV: “ Sinh sản “- Sinh học 11- THPT và đề xuất biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm đó nhằm nâng cao hiệu quả dạy học Sinh học 11 nói chung, chương I
và chương IV nói riêng
4 Đối tượng và khách thể nghiên cứu
4.1 Đối tượng nghiên cứu
Hệ thống các khái niệm trong chương I: " Chuyển hoá vật chất và năng lượng" và chương IV: " Sinh sản "- Sinh học 11 THPT và biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm đó
4.2 Khách thể
Học sinh lớp 11 trường THPT Kiến An, THPT Đồng Hoà và THPT Phan Đăng Lưu thuộc quận Kiến An, thành phố Hải Phòng
5 Giả thuyết khoa học
Trang 10Sử dụng kênh hình, hệ thống câu hỏi, bài tập và phiếu học tập kết hợp tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm để hình thành và phát triển các khái niệm trong dạy học chương I và IV- Sinh học 11, học sinh sẽ nắm vững kiến thức và phát triển tư duy
6.Vấn đề nghiên cứu
Trang 11TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, Vụ trung học Tài liệu bồi dưỡng giáo viên thực hiện
chương trình SGK lớp 11, môn Sinh học, Nxb Giáo dục , 2007
2 Bùi Thị Hằng Thơ, Hình thành năng lực tự học cho sinh viên Cao đẳng Sư phạm
qua dạy học phần “Sinh lí học thực vật”, Luận văn thạc sỹ, ĐHSP, Hà Nội, 2006
3 Đào Thị Minh Hải Rèn luyện kĩ năng phân tích nội dung và định nghĩa các khái
niệm, VLA/3266, 2003
4 Đinh Quang Báo Tổng kết kinh nghiệm sử dụng SGK trong dạy học Sinh học,
chuyên đề cho sau đại học, Hà Nội, 1997
5 Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành Lý luận dạy học Sinh học (phần đại
cương), Nxb Giáo dục, 2001
6 Đinh Quang Báo, Trần Khánh Ngọc, Nguyễn Văn Hiên, Nguyễn Thị Hằng
Nga, Lê Thuỳ Trang, Vũ Thị Mai Anh Giáo án điện tử và tư liệu dạy học điện tử môn
Sinh học 11, Nxb Đại học sƣ phạm 2007
7 Học viện chính trị quốc gia Hồ Chí Minh Giáo trình lôgic học, Hà Nội, 2000
8 Mai Thanh Hoà Biện pháp hình thành và phát triển các khái niệm cho học sinh
trong dạy học chương II- Các quy luật di truyền- Sinh học 11- THPT ( luận văn thạc sĩ khoa học giáo dục, Hà Nội 2004
9 Nguyễn Cảnh Toàn (Chủ biên) Học và dạy cách học, Nxb Đại học Sƣ phạm,
2004
10 Nguyễn Cảnh Toàn, Nguyễn Văn Lê, Nhà giáo Châu An Khơi dậy tiềm năng
sáng tạo, Nxb Giáo dục, 2005
11 Nguyễn Đức Thành, Hoạt động hoá người học, Hà Nội, 2006
12 Nguyễn Kỳ Phương pháp giáo dục tích cực, Nxb Giáo dục, 1995
13 Nguyễn Đức Thành Hình thành kỹ năng dạy học Sinh học, KTNN cho sinh
viên khoa Sinh – KTNN, Báo cáo tổng kết đề tài nghiên cứu khoa học cấp bộ, Hà Nội,
2002
14 Nguyễn Ngọc Quang và các tác giả Lý luận dạy học Đại học, tập 1, Nxb Giáo
dục, 1975
dục, 2007
Trang 1216 Nguyễn quang Vinh, Hoàng Thị Sản, Nguyễn Phương Nga, Trịnh Thị Bích
Ngọc Sinh học 6, Nxb Giáo dục 2008
dục 2008
18 Nguyễn Quang Vinh, Trần Kiên, Nguyễn Văn Khang Sinh học 7, Nxb Giáo
dục 2008
19 Nguyễn Thành Đạt, Lê Đình Tuấn, Nguyễn Như Khanh Sinh học 11, Nxb
Giáo dục 2007
20 Nguyễn Thành Đạt, Lê Đình Tuấn, Nguyễn Như Khanh Sinh học 11 sách
giáo viên, Nxb Giáo dục 2007
21 Ngô Văn Hưng, Trần Văn Kiên Bài tập Sinh học 11, Nxb Giáo dục 2007
22 Nguyễn Thành Đạt, Phạm Văn Lập, Trần Dụ Chi, Trịnh Nguyên Giao,
Phạm Văn Ty Sinh học 10, Nxb Giáo dục 2006
23 Phạm Viết Vượng Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb Đại học Quốc
gia Hà Nội, 2000
24 Trần Bá Hoành Bàn về vấn đề lấy người học làm trung tâm, NCGD, 1998
25 Trần Bá Hoành Kỹ thuật dạy học Sinh học, Nxb Giáo dục, 1996
26 Trần Bá Hoành Phát triển các phương pháp học tập tích cực trong bộ môn
Sinh học, Nxb Giáo dục, 2000
27 Trần Bá Hoành, Trịnh Nguyên Giao Đại cương phương pháp dạy học Sinh
học, Nxb Giáo dục, 2002
28 Trần Đăng Kế Một số vấn đề về trao đổi chất và năng lượng của cơ thể sống,
Bộ Giáo dục và Đào tạo- Vụ giáo viên, 1995
29 Vũ Cao Đàm Phương pháp luận nghiên cứu khoa học, Nxb Khoa học và kỹ
thuật Hà Nội, 2005
30 Vũ Văn Vụ Sinh lý học thực vật tập II, II, Hà Nội 2007
31 Vũ Văn Vụ, Nguyễn Quang Vinh Tư liệu Sinh học 11, Nxb Giáo dục 2007
TÀI LIỆU ĐƯỢC DỊCH TỪ TIẾNG NGA
1 Gôlan.E.I, Những phương pháp dạy học trong nhà trường Xô Viết, Nxb
Matxcơva, 1957