DSpace at VNU: TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HIỆN SINH CỦA F.M.DOXTOEVXKY TRONG TÁC PHẨM “TỘI ÁC VÀ HÌNH PHẠT” LUAN VAN THAC SI

LỜI CẢM ƠN Trong thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn, bên cạnh những nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân và tập thể.. Tôi xin bày tỏ lời

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

==================

DƯ THI ̣ TƯƠI

TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HIÊ ̣N SINH CỦA

F.M.DOXTOEVXKY TRONG TÁC PHẨM

“TỘI ÁC VÀ HÌNH PHẠT”

Luận văn Thạc sĩ chuyên ngành : Triết học

Mã số: 60.22.03.01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Nguyễn Vũ Hảo

Hà Nội - 2014

LỜI CAM ĐOAN

đỡ của PGS TS.Nguyễn Vũ Hảo Các trích dẫn nêu trong luận văn hoàn toàn xác thực và có nguồn gốc rõ ràng Những kết luâ ̣n khoa ho ̣c của luâ ̣n văn chưa từng đươ ̣c công bố trong bất kỳ công trình nào khác

Hà Nội, tháng 10 năm 2014

Tác giả luận văn

Dư Thi ̣ Tươi

LỜI CẢM ƠN

Trong thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn, bên cạnh những nỗ lực của bản thân, tôi đã nhận được sự giúp đỡ nhiệt tình của nhiều cá nhân và tập thể Tôi xin bày tỏ lời cảm ơn sâu sắc nhất đến tất cả các cá nhân, tập thể đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và thực hiện luận văn này

Trước tiên, với lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất, tôi xin trân trọng

đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn

Tôi xin trân trọng gửi lời cảm ơn tới Ban giám hiệu, quý thầy cô, các cán

bộ, công chức của Phòng, Ban, Khoa, Thư viện trường Đại học Khoa học Xã hội

và Nhân văn đã nhiệt tình giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận văn

Xin chân thành cảm ơn tất cả bạn bè, đồng nghiệp đã động viên, giúp đỡ nhiệt tình và đóng góp nhiều ý kiến quý báu giúp tôi hoàn thành luận văn này

Do thời gian nghiên cứu còn hạn chế, luận văn không tránh khỏi những thiếu sót, tôi rất mong nhận được sự đóng góp của quý thầy cô cùng toàn thể bạn đọc

Xin trân trọng cảm ơn!

TÁC GIẢ LUẬN VĂN

Dư Thi ̣ Tươi

MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 4

1 Lý do chọn đề tài 4

2 Tình hình nghiên cứu 6

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu .11

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu .11

5 Cơ sở lý luâ ̣n và phương pháp nghiên cứu .11

6 Đóng góp mới của luâ ̣n văn Error! Bookmark not defined 7 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn Error! Bookmark not defined 8 Kết cấu củ a luâ ̣n văn Error! Bookmark not defined NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HIỆN SINH CỦA F M DOXTOEVXKY TRONG TÁC PHẨM “TỘI ÁC VÀ HÌNH PHẠT” Error! Bookmark not defined 1.1 Những điều kiện kinh tế – xã hội và văn hóa cho sự ra đời tư tưởng đa ̣o đức hiê ̣n sinh của F M Doxtoevxky Error! Bookmark not defined

1.1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội nước Nga trong thế kỷ XIX Error!

Bookmark not defined

Bookmark not defined

1.2 Như ̃ng tiền đề lý luâ ̣n cho sự ra đời tư tưởng đa ̣o đức hiê ̣n sinh của F M Doxtoevxky Error! Bookmark not defined 1.3 F M Doxtoevxky: cuộc đời, sư ̣ nghiê ̣p và tác phẩm “Tô ̣i ác và hình phạt” Error! Bookmark not defined

not defined

1.3.2 Khái quát về tác phẩm “Tội ác và hình phạt” Error! Bookmark

not defined

Tiểu kết chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: NỘI DUNG CƠ BẢN CỦA TƯ TƯỞNG ĐẠO ĐỨC HIÊ ̣N SINH F M DOXTOEVXKY TRONG TÁC PHẨM “TỘI ÁC VÀ HÌNH PHẠT”, NHỮNG GIÁ TRI ̣ VÀ HẠN CHẾ CỦA NÓ Error! Bookmark not defined

2.1 Tự do và lo âu – xuất phát điểm của tư tưởng đạo đức hiện sinh của F M Doxtoevxky Error! Bookmark not defined 2.2 Quan niệm về cái thiện và cái ác Error! Bookmark not defined 2.3 Quan niệm về trách nhiệm Error! Bookmark not defined 2.4 Quan niệm về lương tâm và tô ̣i lỗi Error! Bookmark not defined 2.5 Những gia ́ tri ̣ và ha ̣n chế của tư tưởng đạo đức hiê ̣n sinh F M Doxtoevxky trong ta ́ c phẩm “Tô ̣i ác và hình pha ̣t” Error! Bookmark not defined

Doxtoevxky Error! Bookmark not defined

F.M.Doxtoevxky Error! Bookmark not defined

Tiểu kết chương 2 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined DANH MỤC TÀI LIÊ ̣U THAM KHẢO 12

DANH MỤC CÁC CHƢ̃ VIẾT TẮT

1 F.M: Fyodor Mikhailovich

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong quá trình toàn cầu hóa, hội nhâ ̣p quốc tế hiê ̣n nay, viê ̣c trao đổi, giao lưu và hợp tác trên mo ̣i lĩnh vực đã trở thành mô ̣t xu hướng tất yếu

khách quan của mỗi quốc gia , dân tô ̣c Điều này đã giúp các nước kém phát triển có đ iều kiê ̣n tiếp xúc gần hơn với những thành tựu mới nhất của nền văn minh nhân loa ̣i , đă ̣c biê ̣t là những thành tựu khoa ho ̣c kỹ thuâ ̣t mới trong lĩnh vực thông tin và truyền thông , giúp xóa nhòa khoảng cách giữa các quốc gia, dân tộc với nhau

Phương châm “Viê ̣t Nam sẵn sàng là ba ̣n , là đối tác tin cậy của các nước trong cô ̣ng đồng quốc tế , phấn đấu vì hòa bình , đô ̣c lâ ̣p và phát triển” [13, tr.119] đã thể hiê ̣n chủ trương đúng đắn của Đảng và Nh à nước ta trong tiến trình hô ̣i nhâ ̣p với các nước khác trên thế giới Trong bối cảnh đó , viê ̣c tìm hiểu tư tưởng triết học phương Tây với tính cách là nền tảng của đời

sống tinh thần xã hô ̣i phương Tây là cần thiết và khôn g thể thiếu được

Chủ nghĩa hiện sinh là một trào lưu triết học lớn của triết học phương Tây hiê ̣n đa ̣i, phát triển và phổ biến rộng rãi đặc biệt vào những năm 50 – 60 của thế kỷ XX Trào lưu triết học này không chỉ có ả nh hưởng đến nhiều khuynh hướng triết ho ̣c , văn ho ̣c – nghê ̣ thuâ ̣t hiê ̣n đa ̣i mà còn thâm nhâ ̣p sâu

rô ̣ng vào đời sống xã hô ̣i Bởi thế , chủ nghĩa hiện sinh đã để lại những dấu ấn quan trọng trong đời sống tinh thần ở các nước phương Tây, qua đó ảnh hưởng tới nhiều nước phương Đông , trong đó có Viê ̣t Nam

Vấn đề là ở chỗ, thứ nhất, ở Việt Nam, trong nhiều thâ ̣p kỷ trước đây , triết ho ̣c phương Tây hiê ̣n đa ̣i nói chung và chủ nghĩa hiê ̣n sinh nói riêng

chưa thực sự được chú ý và nghiên cứu đúng mức Trong suốt mô ̣t thời gian dài, chúng ta chủ yếu quan tâm đến việc nghiên cứu và giảng dạy triết học mácxít, chưa coi tro ̣ng các trào lưu khác trên thế giới Vì vậy, viê ̣c chủ đô ̣ng

nghiên cứ u, đánh giá đúng những giá tri ̣ cũng như mă ̣t ha ̣n chế của triết ho ̣c phương Tây nói chung và chủ nghĩa hiê ̣n sinh nói riêng là hết sức quan tro ̣ng

và cần thiết trong bối cảnh thế giới đương đại

chủ nghĩa hiện sinh có thể có ý nghĩa trong viê ̣c phê phán những tư tưởng bảo thủ, lạc hậu đang kìm hãm tính năng động , sáng tạo của con người trong xã hội Ở phương diện nào đó, có thể nói, đạo đức ho ̣c hiê ̣n sinh đã góp phần quan tro ̣ng trong viê ̣c tôn vinh các giá tri ̣ nhân bản đích thực và lợi ích chính đáng của con người cá nhân trong mối quan hê ̣ với tha nhân , với cô ̣ng đồng Nó thể hiện được t ính độc đáo, khả năng sáng tạo , đề cao lương tâm , trách nhiê ̣m của mỗi con người trước số phâ ̣n của mình và tha nhân Vì lẽ đó, viê ̣c tiếp câ ̣n nghiên cứu đa ̣o đức ho ̣c phương Tây nói chung , đa ̣o đức ho ̣c trong chủ nghĩa hiện sin h nói riêng là viê ̣c làm cần thiết nhằm tiếp thu các giá tri ̣ tích cực, từ đó để phát triển triết học và đạo đức học Mác – Lênin trong điều kiê ̣n mới

các tác gia trên thế giới được di ̣ch thuâ ̣t ra tiếng Viê ̣t Đây là mô ̣t thuâ ̣n lợi lớn cho viê ̣c đi sâu nghiên cứu tư tưởng nhân loa ̣i nói chung và tư tưởng triết học nói riêng Tuy nhiên , ở Việt Nam hiện nay , có rất ít những công trì nh nghiên cứu chuyên sâu về một tác phẩm , đặc biê ̣t là tác phẩm của các triết gia phương Tây hiê ̣n đa ̣i , trong đó có các triết gia hiê ̣n sinh Viê ̣c nghiên cứu chuyên sâu như vâ ̣y là cần thiết và luâ ̣n văn này có thể coi là mô ̣t cố gắng theo hướng đó

Thứ tư, Fyodor Mikhailovich Doxtoevxky (thường được phiên âm là

Đốt – xtôi – ép – xki) là một nhà văn người Nga vĩ đại , đồng thời ông được giới phê bình đánh giá rất cao, phần lớn xem ông là người sáng lập hay là người đă ̣t cơ sở cho chủ nghĩa hiện sinh thế kỷ XX N.Berđiaep đã nhâ ̣n

đi ̣nh: “Tác phẩm của Đôxtôievxki mang la ̣i mô ̣t đóng góp đáng kể vào ngành

nhân chủng triết lí , vào triết học về l ịch sử, triết ho ̣c tôn giáo Giá trị của Đôxtôievxki vĩ đại đến nỗi dân tộc Nga chỉ cần gọi tên ông là đủ biện minh về sự hiê ̣n hữu của mình trên thế giới” [Dẫn theo 2, tr.171]

Doxtoevxky đã để la ̣i cho li ̣ch sử nhân loa ̣i rất nhiều các tác phẩm , các tiểu thuyết có giá tri ̣, trong đó “Tội ác và hình phạt” là một trong những tác

phẩm nổi tiếng, đã đưa tên tuổi của ông xếp vào hàng đa ̣i văn hào nước Nga

nếu không phải là tác phẩm vĩ đại nhất của Doxtoevxky, thì cũng là tác phẩm được nhiều người yêu thích nhất , được dư luâ ̣n các nước đánh giá nhất trí

sinh trong tác phẩm “Tội ác và hình phạt” có một ý nghĩa rất lớn , đă ̣c biê ̣t ở

Việt Nam hiện nay khi trong xã hội xuất hiện nguy cơ đảo lô ̣n của các bâ ̣c thang giá tri ̣, sự thay đổi và xuống cấp về mă ̣t đa ̣o đức ở một bộ phận thanh niên

Với những lý do trên đây, tôi ma ̣nh da ̣n cho ̣n “Tư tưởng đạo đức hiện

nghiên cứu cho luâ ̣n văn tha ̣c sĩ triết ho ̣c của mình

2 Tình hình nghiên cứu

Ở Việt Nam, chủ nghĩa hiện sin h và những ảnh hưởng của nó đã bước đầu thu hút được sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Tuy nhiên , tình hình nghiên cứu về chủ nghĩa hiê ̣n sinh nói chung và quan niê ̣m về đa ̣o đức ho ̣c trong chủ nghĩa hiê ̣n sinh nói riêng cò n khá khiêm tốn Các tác giả dường như chỉ nghiên cứu chủ nghĩa hiê ̣n sinh với tư cách là mô ̣t bô ̣ phâ ̣n trong dòng chảy của triết ho ̣c phương Tây hiê ̣n đa ̣i

Cuốn “Triết học hiê ̣n sinh ” của Trần Thái Đỉnh (Nxb Thời Mới , Sài

Gòn, 1967, mới đây Nxb Văn ho ̣c , Hà Nội tái bản lần 3 cuốn sách này vào năm 2005) cũng đã giới thiệu khái quát về những điều kiện , tiền đề cho sự ra đời và những nô ̣i dung cơ bản của triết ho ̣c hiê ̣n sinh Tác giả cho rằng :

“Triết ho ̣c hiê ̣n sinh là triết ho ̣c về ý nghĩa cuô ̣c sống nhân sinh , nói tắt là triết ho ̣c về con người” [16, tr.22] Tác giả phân tích một số tư tưởng cơ bản của các nhà triết học hiện sinh , trong đó làm nổi bâ ̣t nô ̣i dung , triết học hiện sinh là triết ho ̣c da ̣y ta suy nghĩ về thân phâ ̣n làm người và cái làm nên bản thể con người

thuyết triết học phương Tây hiê ̣n đại” của Nguyễn Hào Hải (Nxb Văn hóa –

Thông tin, Hà Nội , 2001) Trong nghiên cứ u này , tác giả giới thiệu nguồn gốc và cơ sở cho sự ra đời của chủ nghĩa hiê ̣n sinh Đặc biệt, tác giả đã dành

mô ̣t dung lượng đáng kể phân tích vấn đề con người trong triết ho ̣c hiê ̣n sinh với luâ ̣n đề nổi bâ ̣t là tồn ta ̣i có trước bản chất Tuy nhiên, tác giả cũng chỉ rõ

tính co dãn, tính năng động về bản chất của con người, làm cho nó thoát ly hẳn cơ sở vâ ̣t chất, hoàn cảnh khách quan, tính tất nhiên khách quan

Trong cuốn “ Lịch sử triết học phương Tây hiện đại ” của Bùi Đăng

Duy và Nguyễn Tiến Dũng (Nxb Tổng hợp, Tp Hồ Chí Minh , 2005), các ông đã bàn về con người và trình bày theo sự phân nhóm các chủ đề cùng

mô ̣t số khái niê ̣m đă ̣c trưng cơ bản của chủ nghĩa hiê ̣n sinh như về tự do , cái chết, lo âu Các tác giả đã khẳng định , “hiê ̣n sinh chỉ có ở con n gười chứ không có ở bất cứ sự vâ ̣t nào Con người không có bản tính , không có sứ

tr.131]

Cuốn “Diê ̣n mạo triết học phương Tây hiê ̣n đại” của tác giả Đỗ Minh

Hợp (Nxb Hà Nội, 2006), phần viết về chủ nghĩa hiê ̣n sinh , tác giả đã khẳng

đi ̣nh rằng, tuy có nhiều đa ̣i biểu không hoàn toàn đồng nhất , nhưng các nhà hiê ̣n sinh đều thống nhất ở điểm coi con người là mô ̣t thực thể đă ̣c biê ̣t hay là

mô ̣t loa ̣i đă ̣c biê ̣t của cái hiê ̣n tồn là không thể so sánh , là hoàn toàn khác biệt với tất cả các sinh vâ ̣t và sự vâ ̣t khác Tác giả cũng nhấn mạnh , trong hệ

thuâ ̣t ngữ của chủ nghĩ a hiê ̣n sinh , lo âu, quan tâm và gánh nặng không phải

là các phạm trù xã hội mà là các phạm trù hiện sinh

Trong cuốn Đại cương li ̣ch sử triết học phương Tây hiện đại cuối thế

kỷ XIX – nửa đầu thế kỷ XX của tác giả Đỗ Minh Hợp , Nguyễn Anh Tuấn ,

tổng quan về các nhà sáng lâ ̣p ra chủ nghĩa hiê ̣n sinh và tư tưởng cơ bản của các triết gia hiện sinh thông qua việc phân tích một số tác phẩm tiêu biểu nhất của các nhà hiện sinh chủ nghĩa

Trong cuốn Triết học hiê ̣n sinh do tác giả Đỗ Minh Hợp chủ biên

(Nxb Tôn giáo , Hà Nội , 2010) đã khái quát những đă ̣c điểm chung của chủ nghĩa hiện sinh Từ đó, các tác giả đã phân tích tư tưởng của các triết gia tiêu biểu trong trường phái triết ho ̣c này và đưa ra luâ ̣n điểm cơ bản của triết ho ̣c hiê ̣n sinh : “Chủ nghĩa hiê ̣n sinh – đó là chủ nghĩa nhân văn” Đồng thời, các tác giả cho rằng : “các nhà hiê ̣n sinh khẳng đi ̣nh chính ho ̣ đem la ̣i cho con người mục đích đích thực của tồn ta ̣i người Do vâ ̣y, họ đã đặt đạo đức học vào vị trí trung tâm của tòa nhà triết học” [38, tr 362]

Vấn đề đa ̣o đức ho ̣c t rong chủ nghĩa hiê ̣n sinh được tác giả Đỗ Minh Hợp phân tích trong mô ̣t loạt bài báo , mà theo trình tự thời gian đăng tải , có

thể kể ra đây , trước hết là “ Tư tưởng đạo đức học của Gi P.Xáctơrơ” – Tạp chí Triết học số 11, 2005 Trong cuốn “Những vấn đề triết học phương Tây

thế kỷ XX ” (Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2007), tác giả Đỗ Minh Hợp

cũng có bài viết nhan đề “ Tư tưởng đạo đức học của F Nietzche”, “Tư tưởng

đạo đức học của Heidegger” Khép lại một loạt bài về đạo đức học của tác

giả Đỗ Minh Hợp là bài “ Tự do và trách nhiệm cá nhân trong Tồn tại và hư

vô của J.P Sartre” – Tạp chí Triết học số 3, 2009

Tác giả Nguyễn Thị Như Huế trong “ Quan niê ̣m đạo đức học trong

chủ nghĩa hiện sinh và một số bài học của nó đối với việc giáo dục đạo đức

ở Việt Nam hiện nay” (LATS Triết học, 2013) đã trình bày mô ̣t số nô ̣i dung

cơ bản của quan niê ̣m đa ̣o đức ho ̣c trong chủ nghĩa hiê ̣n sinh như : tồn tại , thiê ̣n – ác, tự do – trách nhiê ̣m và rút ra những bài học về ý nghĩa nhân văn trong chủ nghĩa hiê ̣n sinh

Nhìn chung, những công trình nghiên cứu về vấn đề đa ̣o đức ho ̣c hiê ̣n sinh, đặc biê ̣t là nghiên cứu thông qua từng tác phẩm cụ thể còn khá khiêm tốn ở Việt Nam

Khi đề câ ̣p tới Doxtoevxky, chúng ta thấy rằng , những đóng góp về

Song, trong suốt một thời gian dài , người ta hầu như phủ nhâ ̣n toàn bô ̣ c ác sáng tác của Doxtoevxky hoă ̣c chưa đánh giá hết tầm quan tro ̣ng của ông , nhất là ở phương diện đa ̣o đức Ở nước Nga, trong nhiều thâ ̣p kỷ , các tác phẩm của Doxtoevxky không được phổ biến rô ̣ng Từ 1972, các tác phẩm của Doxtoevxky mới được nhìn nhâ ̣n la ̣i và đánh giá đ úng hơn ở quê hương của ông

Trước đó, cuối thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX, một số quan niệm triết học, tôn giáo, đạo đức và mỹ học về sáng tác của Doxtoevxky được nêu lên trong những công trình nghiên cứu của K.N.Leont’ev, N.A.Berdjaev, H.M.Zernovun và những đại diện khác của tư tưởng triết học Nga Những tìm tòi về mặt tôn giáo – đạo đức của Doxtoevxky là cái trục mà xung quanh nó đã hình thành tư tưởng triết học đạo đức ở nước Nga trên ranh giới giữa hai thế kỷ góp phần tích cực trong sự phục hưng tinh thần Nga ở đầu thế kỷ

XX Những vấn đề về một nước Nga mới và về giới trí thức Nga trong tư tưởng của Doxtoevxky cũng được phân tích thấu đáo trong trường so sánh đối chiếu với truyền thống văn hóa Kitô giáo, đặc biệt là Chính thống giáo

Ở Việt Nam , bên ca ̣nh viê ̣c đo ̣c và say mê Doxtoevxky, các độc giả dần được tiếp câ ̣n với những chuyên luâ ̣n nghiên cứu về thi pháp nghê ̣ thuâ ̣t