Hoạt động khai thác cát, sỏi vẫn chưa được sự quantâm, quản lý chặt chẽ của các Cơ quan chức năng theo định hướng phát triển bền vững, hiệuquả kinh tế và nhất là hạn chế tác động tiêu cự
Trang 1HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT
Giảng viên hướng dẫn: ThS Võ Thị Mỹ Hương
TP.HCM 2017
Trang 2LỜI MỞ ĐẦU
Việt Nam là Quốc gia đa dạng và giàu trữ lượng tài nguyên khoáng sản trong khu vựcĐông Nam Á, từ các loại khoáng sản kim loại như sắt, đồng, thiết, manga, arsen, nhôm…đến các loại khoáng sản phi kim như đá vôi, sét, cát… Trong đó, với đặc thù là đất nước có
hệ thống sông ngòi phát triển, dày đặc, thuộc khu vực hạ lưu sông Mê Kông, đường bờ biểntrải dài , Việt Nam sở hữu nguồn tài nguyên cát, sỏi phong phú cả về chủng loại và chấtlượng Đây có thể nói là một lợi thế để phát triển cơ sở hạ từng phục vụ quá trình phát triển,kiến thiết Quốc gia
Cát, sỏi là nguồn nguyên vật liệu thiết yếu nhất hiện nay của ngành Xây dựng-mộttrong những ngành đóng góp vai trò hàng đầu trong công cuộc phát triển đất nước Là Quốcgia trong khu vực có trữ lượng cát, sạn lớn, song Việt Nam vẫn chưa tận dụng và phát huyđược lợi thế của nước giàu tài nguyên Hoạt động khai thác cát, sỏi vẫn chưa được sự quantâm, quản lý chặt chẽ của các Cơ quan chức năng theo định hướng phát triển bền vững, hiệuquả kinh tế và nhất là hạn chế tác động tiêu cực đến môi trường
Khai thác cát, sỏi của nước ta tồn tại nhiều vấn đề tiêu cực, đặc biệt là ảnh hưởng của
nó đến môi trường do hoạt động khai thác trái phép, hay còn được gọi là nạn “cát tặc”.Nhóm chúng tôi đã sử dụng công cụ Google Trends (một công cụ cho phép theo dõi xuhướng tìm kiếm các từ khóa trên Google) để thống kê về lượt quan tâm từ khóa “cát tặc” từnăm 2004 đến nay Kết quả cho thấy cho lượt quan tâm về “cát tặc” bắt đầu từ tháng07/2008 cho đến nay, tăng mạnh vào tháng 11/2014 và tháng 03/2017 Đó chỉ là con số củamột thống kê nhỏ, còn đằng sau đó là những ảnh hưởng của hoạt động này đến môi trường,những thống kê, những con số đó vẫn còn bỏ ngỏ
Xuất phát từ vấn đề trên, với đề tài “Đánh giá mức độ ảnh hưởng của hoạt động khaithác cát, sạn đối với môi trường và từ đó kiến nghị hoàn thiện pháp luật”, Nhóm chúng tôimong muốn đem đến cho các bạn một góc nhìn cụ thể, khách quan về hoạt động khai tháccát, sạn của nước ta hiện nay và mức độ tác động của nó đến các yếu tố của môi trường Từ
đó Nhóm xây dựng các ý tưởng kiến nghị hoàn thiện quy định pháp luật về hoạt động nàynhằm góp phần bảo vệ môi trường tốt hơn
Trang 3MỤC LỤC
CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN 4
1 Khái niệm hoạt động khai thác khoáng sản 4
2 Điều kiện được phép hoạt động khai thác khoáng sản 4
CHƯƠNG II: TÌNH HÌNH KHAI THÁC VÀ ĐÁNH GIÁ CHUNG VỀ HOẠT ĐỘNG KHAI THÁC CÁT, SẠN HIỆN NAY TRÊN CẢ NƯỚC 6
1 Tình hình khai thác cát, sạn trên cả nước 6
2 Đánh giá chung về thực trạng khai thác cát, sạn hiện nay 8
3 Đánh giá tác động của hoạt động khai thác cát, sạn đối với môi trường 10
3.1 Tác động tích cực đến môi trường 10
3.2 Tác động tiêu cực đến môi trường nước, hệ thống sông ngòi, kênh rạch và hệ sinh thái thủy sinh 10
3.2.1 Sạt lở, xói mòn lòng sông 10
3.2.2 Động vật và hệ sinh thái thủy sinh, hệ sinh thái sông 11
3.2.3 Số lượng và chất lượng nước 12
3.2.4 Bồi đọng bùn cát 12
3.2.5 Sinh hoạt của người dân, các công trình thủy lợi và các tác động khác 12
4 Đánh giá hiệu quả quản lý của Cơ quan Nhà nước về hoạt động khai thác cát, sạn 13 5 Kết luận đánh giá chung 15
CHƯƠNG III: ĐỀ XUẤT KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT VỀ HOẠT ĐỘNG 15 KẾT LUẬN 18
TÀI LIỆU THAM KHẢO 19
Trang 4CHƯƠNG I CƠ SỞ LÝ LUẬN
1 Khái niệm hoạt động khai thác khoáng sản
Nước ta là quốc gia có nguồn tài nguyên thiên nhiên đa dạng và phong phú, đặc biệt làkhoáng sản, tài nguyên này phân bố tập trung chủ yếu ở các tỉnh miền núi phía Bắc Trongnhững năm gần đây với sự phát triển mạnh của công nghiệp hóa – hiện đại hóa, nguồn tàinguyên khoáng sản đã đem lại nhiều lợi ích cho nền kinh tế nước nhà Đặc biệt, ngành xâydựng là một trong những ngành nổi lên nhanh chóng và được cả xã hội quan tâm, chú trọngđầu tư phát triển Ngành xây dựng đặt nền móng cho sự phát triển kinh tế - xã hội của quốcgia, đặc biệt là trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Đồng thời nó cũngthúc đẩy một số ngành khai khoáng phát triển như: đất, đá, cát, sỏi, khoáng sản khác Songnhu cầu ngày một tăng cao, các hoạt động khai thác vượt khỏi tầm kiểm soát của con người
và khả năng duy trì của tự nhiên, gây ô nhiễm môi trường, trong đó có hoạt động khai tháccát, sạn Việt Nam là quốc gia có tiềm năng về tài nguyên khoáng sản làm vật liệu xâydựng Trong đó, cát, sạn đang có nhu cầu lớn, phục vụ đắc lực cho ngành xây dựng, giaothông, thủy lợi và các ngành kinh tế khác Sự phát triển của ngành xây dựng tỷ lệ thuận vớimức độ ô nhiễm môi trường ngày càng trở nên mất kiểm soát Vì vậy, trong tình trạng môitrường xuống cấp và bị ô nhiễm nghiêm trọng, Cơ quan nhà nước đã ban hành những quyđịnh nhằm giải quyết vấn đề ô nhiễm môi trường hiện tại
Theo quy định tại Khoản 1, Điều 2, Thông tư 01/2016/TT-BTNMT quy định kỹ thuật
về công tác thăm dò cát, sỏi lòng sông và đất, đá làm vật liệu san lấp:
“Cát, sỏi lòng sông là sản phẩm tích tụ trong bãi bồi, thềm sông và cửa sông, bao gồm: cuội, sỏi, sạn, cát chỉ có giá trị sử dụng làm vật liệu xây dựng thông thường.”
Ngoài ra, theo quy định của Điểm a, e, Khoản 1, Điều 64, Luật Khoáng sản 2010 có
quy định về đặc điểm của các loại cát, sạn như sau:
“+ Cát các loại (trừ cát trắng silic) có hàm lượng SiO2 nhỏ hơn 85%, không có hoặc có các khoáng vật cansiterit, volframit, monazit, ziricon, ilmenit, vàng đi kèm nhưng không đạt chỉ tiêu tính trữ lượng theo quy định của Bộ Tài nguyên và Môi trường;
+ Sạn không chứa vàng, platin, đá quý và đá bán quý.”
2 Điều kiện được phép hoạt động khai thác khoáng sản
Về việc khai thác nguyên vật liệu xây dựng nói chung và cát, sạn nói riêng được quy định cụthể tại Điều 64 Luật Khoáng sản 2010:
“Tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường không phải đề nghị cấp Giấy phép khai thác khoáng sản trong các trường hợp sau đây:
Trang 5- Khai thác trong diện tích đất của dự án đầu tư xây dựng công trình đã được cơ quan quảnlý nhà nước có thẩm quyền phê duyệt hoặc cho phép đầu tư mà sản phẩm khai thác chỉ được sử dụng cho xây dựng công trình đó.
- Trước khi tiến hành khai thác khoáng sản, tổ chức, cá nhân phải đăng ký khu vực, công suất, khối lượng, phương pháp, thiết bị và kế hoạch khai thác tại Ủy ban nhân dân cấp tỉnh;
Khai thác trong diện tích đất ở thuộc quyền sử dụng đất của hộ gia đình, cá nhân để
xây dựng các công trình của hộ gia đình, cá nhân trong diện tích đó.
Tổ chức, cá nhân khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường quy định tại điểm a khoản 2 Điều này phải nộp tiền cấp quyền khai thác khoáng sản.”
Đồng thời, theo quy định của các văn bản pháp luật như Nghị định 158/2016 hướngdẫn trực tiếp Luật Khoáng sản 2010 với mục đích nhằm quy định cụ thể về trách nhiệmcũng như việc thành lập hồ sơ khai thác cát, sạn trong dự án nạo vét, khơi thông luồng lạchhoặc trong dự án khai thác khoáng sản thông thường
“Điều 53 Hồ sơ đăng ký khu vực, công suất, khối lượng, phương pháp, thiết bị và kế
hoạch khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường trong diện tích dự án xây dựng công trình
1 Thành phần, hình thức văn bản trong hồ sơ đăng ký khu vực, công suất, khối lượng, phương pháp, thiết bị và kế hoạch khai thác khoáng sản làm vật liệu xây dựng thông thường trong diện tích dự án quy định tại điểm a khoản 2 Điều 64 Luật khoáng sản bao gồm:
a) Bản chính: Bản đăng ký khu vực, công suất, khối lượng, phương pháp, thiết bị và kế hoạch khai thác khoáng sản;
b) Bản chính hoặc bản sao có chứng thực hoặc bản sao kèm theo bản chính để đối chiếu: Bản vẽ quy hoạch tổng thể khu vực xây dựng dự án và quyết định phê duyệt dự án của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; Báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự án đã được
cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt.
2 Trường hợp đăng ký khối lượng cát thu hồi từ dự án nạo vét, khơi thông luồng lạch, hồ
sơ bao gồm:
a) Bản chính: Đơn đề nghị thu hồi cát, sỏi, kèm theo bản vẽ vị trí, phạm vi khu vực dự án nạo vét, khơi thông luồng; bản đăng ký khối lượng, kế hoạch, phương pháp, thiết bị dùng để thu hồi cát, sỏi;
b) Bản chính hoặc bản sao có chứng thực hoặc bản sao kèm theo bản chính để đối chiếu:
Kế hoạch, thời gian thực hiện dự án nạo vét, khơi thông luồng lạch và quyết định phê duyệt
dự án của cơ quan nhà nước có thẩm quyền; báo cáo đánh giá tác động môi trường của dự
Trang 6án đã được cơ quan nhà nước có thẩm quyền phê duyệt; hợp đồng thuê bến bãi chứa cát (nếu có).”
Ngoài ra, với tổ chức, cá nhân hoạt động khai thác cát, sạn cần phải thực hiện nhữngyêu cầu về quy trình kỹ thuật thăm dò trong khai thác cát, sạn theo quy định của Thông tư01/2016/TT-BTNMT quy định kỹ thuật về công tác thăm dò cát, sỏi lòng sông và đất, đálàm vật liệu san lấp bao gồm các yêu cầu:
+ Yêu cầu về cấp trữ lượng và mạng lưới thăm dò
+ Yêu cầu kỹ thuật công tác thăm dò
+ Yêu cầu về công tác nghiên cứu chất lượng
+ Yêu cầu về mức độ nghiên cứu và khoanh nối khối tính trữ lượng
+ Yêu cầu về công tác tính trữ lượng
+ Tuân thủ nội dung, hình thức trình bày các tài liệu của báo cáo thăm dò
ĐỘNG KHAI THÁC CÁT, SẠN HIỆN NAY TRÊN CẢ NƯỚC
1 Tình hình khai thác cát, sạn trên cả nước
Tính đến tháng 06/2017, theo báo cáo(1) của 59/63 tỉnh, thành phố, các địa phương đãcấp 659 giấy phép thăm dò và 707 giấy phép khai thác cát, sỏi lòng sông Cả nước có 824
mỏ cát, sỏi được cấp phép Tổng trữ lượng khai thác cát, sỏi đã phê duyệt là 651,516 triệu
Các cơ quan có thẩm quyền đã cấp hơn 500 giấy phép bến bãi kinh doanh, tập kết, trungchuyển cát
Theo thống kê từ 40/63 địa phương, tổng số tiền cấp quyền khai thác khoáng sản cát,sỏi của các giấy phép khai thác và dự án nạo vét, khơi thông luồng lạch đã phê duyệt là
1 () http://vpcp.chinhphu.vn/Home/Tang-cuong-quan-ly-hoat-dong-khai-thac-cat-soi
Trang 7718,94 tỷ đồng Các tỉnh có số tiến cấp quyền lớn như Thanh Hóa (104,32 tỷ đồng),
Hà Nội (87,648 tỷ), An Giang (85,85 tỷ đồng)…
Nhu cầu kinh phí để thực hiện dự án nạo vét, khơi thông luồng hàng hải, cửa biển…khá lớn trong khi ngân sách Nhà nước chỉ có thể đáp ứng được khoảng 50% nên BộGiao thông Vận tải đã đề xuất và được Thủ tướng Chính phủ cho phép thí điểm thựchiện kết hợp thu hồi sản phẩm (chủ yếu là cát) theo hình thức “xã hội hóa”
Bên cạnh đó, hoạt động khai thát cát, sạn trái phép đang là vấn nóng của nhiều đại phươngtrên cả nước, cụ thể:
Theo báo cáo(2) của Tổng cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam cả nước vẫn còn 20địa phương đang tái diễn tình trạng khai thác cát trái phép
Hình ảnh khai thác cát trên sông Đồng Nai
Theo báo cáo(3) của Tổng cục Cảnh sát (Bộ Công An), trong đợt cao điểm tấn công,trấn áp tội phạm trong hoạt động khai thác cát, sỏi trái phép (từ ngày 30/03/2017-06/06/2017) đã phát hiện, bắt giữ, xử lý 3282 vụ, bằng 75% tổng số vụ việc cả năm
2016, làm rõ và xử lý 925 đối tượng vi phạm; xử phạt vi phạm hành chính trị giá 17.2
tỷ đồng Tịch thu 32 tàu, thuyền hút cát và 22.902 m3 cát, xử phạt hành chính trên 13 tỷđồng
2 () http://cand.com.vn/dieu-tra-theo-don-ban-doc/Van-con-20-dia-phuong-tai-dien-tinh-trang-khai-thac-cat-trai-phep
3 () http://quochoi.org/kien-quyet-dau-tranh-xu-ly-vi-pham-phap-luat-trong-linh-vuc-khai-thac-cat-soi
Trang 8tử Tuổi trẻ Online đăng các phóng sự phản ánh hoạt động này(4).
Hình ảnh tàu chở cát ra nước ngoài
Nguồn: Báo Tuổi trẻ
2 Đánh giá chung về thực trạng khai thác cát, sạn hiện nay
Nước ta là Quốc gia có hệ thống sông ngòi, nội thủy phát triển, với đường bờ biển dàitrên 3000 km Đồng nghĩa với nguồn tài nguyên cát, sỏi phong phú với trữ lượng có thể khaithác là rất lớn-là nguồn tài nguyên rất quan trọng trong xây dựng, phát triển cơ sở hạ tầng
Tuy nhiên, từ thực trạng khai thác cát, sỏi một cách tràn lan như hiện nay, nguồn tàinguyên này đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt do hoạt động cấp phép dễ dàng, không có cơchế quản lý hoặc quản lý không hiệu quả của cơ quan chức năng trong việc đảm bảo sản
4 () https://tuoitre.vn/duong-di-cat-viet-ra-nuoc-ngoai-tau-cho-cat-di-dau-1272446.htm
Trang 9lượng khai thác, cũng như các tác động ảnh hưởng của hoạt động khai thác Ở một số địaphương còn tồn tại hoạt động bảo kê, có “bóng dáng” lực lượng chức năng, “nhóm lợi ích”đằng sau doanh nghiệp, tổ chức khai thác.
Hoạt động khai thác cát trái phép, hay còn gọi là “cát tặc” diễn ra ngày càng công khai,manh động, sẵn sàng chống đối lực lượng chức năng khi bị kiểm tra, xử lý Cá biệt cótrường hợp “cát tặc” nhắn tin đe dọa, khủng bố Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh khi có chủtrương tạm dừng hoạt động khai thác trên địa bàn tỉnh
Tình trạng lợi dụng hoạt động nạo vét, khơi thông nội thủy… không được quản lý,hoặc có sự móc nối giữa cơ quan quản lý và doanh nghiệp gây thiệt hại lớn đến nguồn thungân sách, thiệt hại kinh tế Đặc biệt tình trạng xuất khẩu cát, sạn ra nước ngoài không kiểmsoát như hiện nay gây thất thoát lớn nguồn tài nguyên Quốc gia
Tại hội thảo(5) về hoạt động khai thác cát,sạn trên cả nước ngày 03/07/2017, Phó thủtướng Trương Hòa Bình đánh giá:
"Với đà khai thác như hiện nay thì nguồn tài nguyên này (cát, sỏi) sẽ sớm cạn kiệt; đồng thời gây ra nhiều hệ lụy khác như xói mòn, sạt lở bờ sông, làm thay đổi dòng chảy tự nhiên, ảnh hưởng đến các công trình quan trọng, tác động xấu đến môi trường, gây ảnh hưởng đến tài sản và tính mạng người dân sinh sống xung quanh, gây mất an toàn cho các phương tiện giao thông đường thủy, gây bức xúc dư luận "
Đánh giá về ảnh hưởng của hoạt động khai thác cát, sỏi hiện nay, PGS.TS Nguyễn ĐìnhHòe (khoa môi trường Đại học Khoa học tự nhiên Hà Nội) đã nhận xét(6):
"Khi khai thác cát quá mức sẽ gây xói lở bờ sông, đê điều Bởi vì độ thủy lực của dòng sông cân bằng với độ bồi tích, lúc này độ bồi tích của dòng sông bị mất thì động lực nước sẽ cao lên Vì vậy, sạt lở bờ sông, sạt lở đê điều, đặc biệt ở đồng bằng sông Cửu Long là điều hiển nhiên Bồi tích là nơi phát triển bùn dư thực vật, là nơi đáp ứng thức ăn cho cá, là nơi làm tổ của động vật đáy… bây giờ khai thác thì hệ thống thủy sinh cũng sẽ thay đổi.”
Như vậy, hoạt động khai thác cát, sỏi hiện nay trên cả nước đang ngày gia tăng cả vềhợp pháp và trái phép trước sự quản lý lỏng lẽo, hoặc là không thể kiểm soát của cơ quanchức năng Tình trạng gia tăng hoạt động này đã và đang đe dọa gây thiệt hại đến nền kinh
tế, hoạt động xây dựng, giao thông đường thủy và cuộc sống của sinh hoạt của người dân
5 (5) https://tuoitre.vn/pho-thu-tuong-truong-hoa-binh-phai-khoi-to-mot-so-vu-cat-tac
6 (6) https://tuoitre.vn/nguoi-dan-lam-nguy-truoc-nan-cat-tac
Trang 10Trong đó, ảnh hưởng trực tiếp và nặng nề nhất các yếu môi trường xoay quanh hoạt độngnày.
3 Đánh giá tác động của hoạt động khai thác cát, sạn đối với môi trường
3.1 Tác động tích cực đến môi trường
Dựa trên cơ sở lý thuyết, khai thác cát, sạn trong đúng trữ lượng cho phép, thực hiệnđúng báo cáo đánh giá tác động không ảnh hưởng hoặc ảnh hưởng không nghiêm trọng đếnmôi trường, vì đây là hoạt động nhầm mục đích nạo vét dòng chảy, khơi thông thủy lợi,phục vụ giao thông vận tải đường thủy và nông nghiệp
Dòng chảy rmang một lượng phù sa, cát mịn nhất định, lâu ngày sẽ hình thành cát bãicát đáy sông làm nâng cao lớp đáy lòng sông Do đó, khai thác trong phạm vi cho phépkhông ảnh hưởng lớn đến môi trường
.2 Tác động tiêu cực đến môi trường nước, hệ thống sông ngòi, kênh rạch và hệ sinh thái thủy sinh
3.2.1 Sạt lở, xói mòn lòng sông
Khi lấy cát, sạn vượt quá lượng cát từ thượng du chuyển về sẽ gây xuất hiện hiệntượng xói lòng sông hoặc lở bờ, hay cả hai hiện tường đồng thời xảy ra cùng lúc Nếu bờtương đối ổn định, được kè giữ hoặc che phủ bởi cây cỏ, lòng sông sẽ xói mòn và hạ thấptrước, đến mức nào đó mái bờ sông mất chân sẽ sập đổ, mặt cắt lòng sông mở rộng ra
Hoạt động khai thác cát, sạn hiện nay không rải đều, chủ yếu tập trung ở một số điểmthuận tiện vận chuyển, do đó những địa điểm này độ cao đáy sông đã hạ thấp xuống, gây sạt
lở mạnh bờ sông Nếu xảy ra lũ lớn, chắc chắn sạt lở nghiêm trọng hơn và có thể đe dọa đến
an toàn của hệ thống đê điều, thủy lợi
Theo đánh giá của Bộ tài nguyên và Môi trường, ngành và các địa phương, hiện đangnổi lên tình trạng sạt lở hai bên bờ sông do ảnh hưởng của hoạt động khai thác cát, sạn trướcđây, nghiêm trọng nhất là các tỉnh thuộc khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, thống kê cókhoản 90 khu vực bờ sông, biển bị sạt lở dài 652 km; sạt lở nguy hiểm dài khoảng 34 km
Đánh giá của các chuyên gia tại hội thảo khoa học “Lũ lụt, ngập úng và sạt lở ởĐBSCL-Thực trạng và giải pháp” diễn ra vào ngày 16/06/2017 thì dự báo trong tương laitình trạng sạt lở, xói mòn tiếp tục diễn ra mạnh hơn nữa nếu không có biện pháp ngăn chặn,kiểm soát hoạt động khai thác cát Cụ thể là từ năm 2000 đến nay, do các công trình thủyđiện của Trung Quốc ở thượng lưu sông Mê Kông đã giữ lại lượng lớn phù sa và cát trongdòng chảy, theo số liệu nghiên cứu cho thấy sản lượng bùn cát từ thượng nguồn đổ về là