DSpace at VNU: Khảo sát đặc điểm cấu trúc ngữ nghĩa của tên người Anh

DSpace at VNU: Khảo sát đặc điểm cấu trúc ngữ nghĩa của tên người Anh tài liệu, giáo án, bài giảng , luận văn, luận án,...

Luận văn được hoàn thành tại:

Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Văn Khang

Người nhận xét thứ nhất: PGS TS Nguyễn Văn Hiệp

Người nhận xét thứ hai: TS Phạm Tất Thắng

Luận văn được bảo vệ tại Hội đồng chấm luận văn cấp Nhà nước họp tại Khoa Ngôn ngữ học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn - Đại học Quốc Gia Hà Nội vào hồi 8h30' ngày 26 tháng 12 năm 2002

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

 Thư viện Khoa Ngôn ngữ trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

 Thư viện Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn

BẢN TÓM TẮT LUẬN VĂN

I PHẦN MỞ ĐẦU

1 Đề tài

Tên người là một trong những mảng quan trọng bậc nhất trong hệ thống tên riêng, thuộc thành phần đặc biệt trong hệ thống từ vựng của một ngôn ngữ Tên người mang trong nó cả lịch sử, truyền thống, văn hoá cũng như tất cả những gì đặc trưng cho mỗi cộng đồng dân tộc nhất định Chính vì lí do đó, đã từ lâu tên người là đối tượng nghiên cứu của nhiều ngành khoa học xã hội khác nhau như ngôn ngữ học, tâm lí học, xã hội học, dân tộc học, triết học, gia phả học v.v

Trong ngôn ngữ học, bộ môn chuyên nghiên cứu về tên riêng là Danh xưng học

(Onomastics) với hai chuyên ngành Nhân danh học (Anthroponomastics) – nghiên

cứu tên về người và Địa danh học (Toponomastics) – nghiên cứu về tên đất

2 Đối tượng nghiên cứu

Trong luận văn này, đối tượng nghiên cứu cụ thể của chúng tôi là tên riêng chỉ người (tên chính gồm các yếu tố Họ - Đệm - Tên cá nhân hay còn gọi

là chính danh (tức là tên khai sinh, tên chính thức)) của người Anh (English) sinh sống tại nước Anh (England) Trong khi xem xét tên người Anh, chúng tôi thường liên hệ với tên người Việt mà cụ thể là tên riêng của dân tộc Kinh sinh sống trên lãnh thổ Việt Nam Chúng tôi đặt ra nhiệm vụ nghiên cứu tên người Anh trên hai phương diện cấu trúc và ý nghĩa và đặt chúng trong mối liên hệ với tên người Việt

3 Tư liệu sử dụng trong luận văn

Hầu hết các tên người Anh được chúng tôi xử lí để làm rõ nội dung nghiên cứu của luận văn được khai thác từ các tài liệu điện tử của chính phủ Anh như danh bạ điện thoại trực tuyến, danh sách cử tri, danh sách danh nhân người Anh, danh sách nghị sĩ, v.v Ngoài ra, chúng tôi còn thống kê số liệu từ các loại

từ điển tên người Anh như các từ điển tên người in trên giấy, các từ điển tên

người là sách điện tử, các phần mềm từ điển tên người, các bách khoa toàn thư trên đĩa CD cũng như các từ điển tra cứu tên người Anh trực tuyến

4 Phương pháp nghiên cứu của luận văn

Phương pháp nghiên cứu trong luận văn chủ yếu là phương pháp quy nạp,

từ cứ liệu mà tiến hành phân loại, lập mô hình Luận văn cũng sử dụng phương pháp đối chiếu ở những chỗ thích hợp nhằm pháp hiện những tương đồng và khác biệt giữa tên người Anh và tên người Việt Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cũng cố gắng trao đổi vấn đề với một số người Anh mà chúng tôi có cơ hội tiếp xúc trực tiếp Thông qua phương tiện thư điện tử, chúng tôi cũng thường xuyên thảo luận vấn đề với một số người Anh có tuổi hiện đang sống tại nước Anh (trong đó có một số nhà nghiên cứu tên riêng)

1 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và tài liệu tham khảo, luận văn gồm 3 chương

chính sau:

Chương I

CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA LUẬN VĂN

Chương II

ĐẶC ĐIỂM CẤU TẠO CỦA TÊN NGƯỜI ANH

Chương III

ĐẶC ĐIỂM Ý NGHĨA CỦA TÊN NGƯỜI ANH

II PHẦN TÓM TẮT NỘI DUNG LUẬN VĂN

1 CHƯƠNG I

Trong chương I, chúng tôi tập trung vào các vấn đề thuộc cơ sở lí luận để trên nền tảng đó giải quyết các vấn đề cụ thể trong các chương sau

1.1 Đặc điểm về chức năng, ý nghĩa và ngữ pháp của tên riêng

Đặc điểm về chức năng

Tên riêng có một chức năng quan trọng là chức năng biểu đạt (gọi tên) Chức năng này giúp phân biệt, nhận biết được sự vật, hiện tượng, con người mà không chỉ ra đặc tính phẩm chất của các đối tượng được gọi tên đó

Ngoài chức năng gọi tên sự vật, tên riêng còn có chức năng ngữ dụng, tức

là chúng được dùng như một phương tiện biểu hiện tình cảm, quan hệ hay đánh giá đối tượng được gọi tên Việc gọi tên một người Anh theo tên cá nhân, theo tên họ, theo tên đầy đủ không có tên đệm, theo tên đầy đủ với yếu tố tên đệm cũng phản ánh rõ mối quan hệ thân, sơ, hay kính trọng cũng như địa vị xã hội của người người được gọi tên và người gọi tên

Đặc điểm về ý nghĩa

Câu hỏi chung quanh vấn đề tên riêng có nghĩa hay không có nghĩa đã có từ khi con người biết đặt tên và cho đến nay vẫn là vấn đề thời sự trong nghiên cứu tên riêng Vấn đề ý nghĩa của tên riêng (sense/meaning of proper name) là một vấn đề lớn và hiện nay vẫn còn nhiều ý kiến trái ngược nhau xung quanh vấn đề này Trong giới nghiên cứu về tên riêng, có 2 trường phái nổi lên thu hút được nhiều sự chú ý Đó là trường phái cho rằng tên riêng có nghĩa và trường phái cho rằng tên riêng không có nghĩa Đại diện nổi bật của trường phái cho rằng tên

riêng có nghĩa là Frege (Gottlob Frege, 1848 – 1925) Mill (John Stuart Mill,

1806-1873) là người đi đầu trong việc cho rằng tên riêng không có nghĩa, cụ thể

là tên riêng không có nghĩa hàm chỉ

Có thể thấy, cả quan điểm cho rằng tên riêng có nghĩa và quan điểm cho rằng tên riêng không có nghĩa đều có những điểm mạnh, điểm yếu riêng Sẽ còn cần nhiều nghiên cứu sâu hơn nữa về vấn đề nghĩa của tên riêng trước khi có thể

đi đến một kết luận hay một phát hiện cho vấn đề này

Tuy nhiên, nhìn một các chung nhất, tên riêng là có nghĩa nhưng năng lực nghĩa của tên riêng dường như không trọn vẹn, đầy đủ như năng lực nghĩa của thực từ Chúng tôi cho rằng tên riêng có nghĩa đơn giản bởi vì nó nằm trong hệ

thống từ vựng và nó hoạt động với tư cách là một đơn vị giao tiếp Nghĩa của tên riêng nằm trong chính lý do đặt tên hay chính xác hơn là cơ sở để đặt tên

Đặc điểm về ngữ pháp

Về mặt ngữ pháp của tên riêng cũng có nhiều điểm đáng lưu ý Chức năng của tên riêng là gọi tên đối tượng đơn nhất cho nên tên riêng chủ yếu dùng ở số

ít, không dùng ở số nhiều Cách dùng quán từ xác định “the” với tên riêng để thể hiện hình thức số nhiều trong tiếng Anh Tên riêng cũng có một tính chất khá quan trọng là chuyển thành các từ loại khác trong những hoàn cảnh giao tiếp cụ thể Hình thức cấu tạo danh từ chung từ tên riêng cũng xuất hiện ở nhiều ngôn ngữ tuy không phải là một hiện tượng phổ biến (ví dụ Chí Phèo)

1.2 Mô hình chung về tên người và các vấn đề liên quan

Có thể thấy tuy ít nhiều khác nhau ở yếu tố tên đệm nhưng nhìn chung cấu trúc tên người cơ bản, đầy đủ là gồm 3 yếu tố: tên họ, tên đệm và tên cá nhân Các yếu tố này tạo nên 2 mô hình tên người phổ biến nhất trên toàn thế giới là:

Tên họ + Tên đệm + Tên cá nhân và Tên cá nhân + Tên đệm + Tên họ

Cũng trong chương này chúng tôi cố gắng đề cập tới những vấn đề ngôn ngữ - xã hội, những vấn đề nằm ngoài ngôn ngữ có ảnh hưởng tới tên người Cụ thể là:

Sự chuyển dịch của tên người qua các vùng địa lí, Những vấn đề ngôn ngữ -

xã hội liên quan đến tên người, Vấn đề đặt tên, Vấn đề kiêng kị khi đặt tên, Vấn đề tên tạm, Vấn đề tên họ, Vấn đề thay đổi tên, Tên người và giới tính, Khía cạnh pháp lí của tên người, Tình hình nghiên cứu tên người Anh Riêng

trong phần “Tình hình nghiên cứu tên người Anh”, chúng tôi đã cố gắng điểm qua về tình nghiên cứu tên người Anh tại nước Anh cũng như tại nước khác (cụ thể là Hoa Kì và Thụy Điển – 2 nước mà ở đó hoạt động nghiên cứu tên người Anh diễn ra khá sôi nổi)

Có thể nói tên riêng chỉ người nói chung và tên người Anh nói riêng là một nội dung rộng lớn, liên quan đến hàng loạt các vấn đề ngôn ngữ - xã hội với phạm vi nghiên cứu rất đa dạng

2 CHƯƠNG II

Chúng tôi dành chương II để miêu tả đặc điểm cấu tạo của tên người Anh có

so sánh với tên người Việt Chúng tôi luôn bám sát mục tiêu miêu tả đặc điểm cấu tạo của tên người Anh và việc có so sánh hay liên hệ với tên người Việt chỉ

là cách làm nổi bật vấn đề chính

Tên người Anh được cấu tạo dưới hình thức phức hợp gồm một nhóm hay một tổ hợp các yếu tố định danh riêng biệt hoặc có giá trị định danh biệt lập Dựa vào chức năng gọi tên các sự vật, hiện tượng trong thế giới hiện thực của các đơn vị ngôn ngữ mà chúng tôi cho rằng tên người Anh (chính danh) là các đơn vị

định danh dùng để gọi tên người Theo quan điểm của Phạm Tất Thắng [18],

đơn vị định danh đó được gọi là Tổ hợp định danh

Trong chương này, chúng tôi sẽ tiến hành xác định và miêu tả đặc điểm cấu tạo về mặt hình thức của Tổ hợp định danh (viết tắt là THĐD) tên người Anh và tên người Việt Để bắt đầu, chúng tôi cố gắng làm rõ nội dung khái niệm THĐD Sau đó tiến hành phân tích, miêu tả đặc điểm cấu tạo của THĐD tên người Anh

và trong sự so sánh với tên người Việt Và cuối cùng là việc phân loại các THĐD này theo những tiêu chí nhất định

Chúng tôi sử dụng các phương pháp so sánh, đối chiếu, thống kê, mô hình hoá các chính danh người Anh và người Việt trên cơ sở các thành phần cùng loại

để giải quyết nhiệm vụ mà chương II đặt ra Bên cạnh đó, chúng tôi cũng cố gắng vận dụng một cách linh hoạt những kết quả nghiên cứu có trước để làm rõ vấn đề mà chương này đặt ra Cụ thể, chúng tôi thống nhất với Phạm Tất Thắng

ở việc coi tên người là một THĐD và THĐD đó được cấu tạo nên từ các thành

tố và danh tố

- Danh tố: là các yếu tố mang chức năng định danh tham gia vào việc tạo

thành các THĐD Danh tố là đơn vị trực tiếp tạo thành các THĐD

- Thành tố: là đơn vị nhỏ nhất tham gia vào cấu tạo nên danh tố

Sau đó, chúng tôi lần lượt miêu tả các danh tố trong cấu trúc tên người Anh

2.1 Danh tố TÊN CÁ NHÂN

- Về nguồn gốc

Chúng tôi nhận thấy tên cá nhân người Anh chủ yếu có nguồn gốc từ các yếu

tố sau:

Văn hoá và Lịch sử nước Anh thời Trung cổ, Tên nam giới, Tên các vị thánh Tạo tên mới, Tên họ, Các chủ đề đặc biệt, Tên nước ngoài, Tên văn học

- Về số âm tiết

Về mặt cấu tạo, do đặc điểm của tiếng Anh và tâm lí truyền thống của người Anh, đa phần tên cá nhân người Anh là đa âm tiết Điều này hoàn toàn ngược lại

so với trong tiếng Việt khi mà hình thức tên đơn âm tiết là phổ biến

Tuy nhiên, khi so sánh các tên phổ biến nhất ở nước Anh năm 1881 (dữ liệu

có được qua cuộc tổng điều tra dân số) với các tên phổ biến nhất ở nước Anh năm 1981 (dữ liệu có được qua cuộc khảo sát hàng năm của Phòng thống kê

quốc gia Anh (Office for National Statistics), chúng tôi nhận thấy, tỷ lệ tên cá

nhân đơn âm tiết của nam giới luôn cao hơn tỷ lệ này của nữ giới Trong vòng

100 năm từ 1881 – 1981, tỷ lệ tên đơn âm tiết của nam tăng gần 100 % (12 – 22%), còn tỷ lệ này ở tên nữ giới lại giảm gần 50 % (7 – 4%)

- Về khả năng khu biệt giới tính

Chúng tôi nhận thấy, ngoài chức năng khu biệt tính cá thể đơn nhất của đối tượng được gọi tên các hình thức tên gọi người Anh còn có khả năng khu biệt giới tính rất rõ ràng Đây là một đặc điểm khá phổ biến của các ngôn ngữ biến hình Tên đơn cá nhân của người Việt không có được sự phân biệt rành mạch về giới tính

2.2 Danh tố HỌ

Theo định nghĩa của bộ môn nhân danh học (Anthroponomastics) trong ngành danh xưng học (Onomastics), HỌ là một tập hợp những người có quan hệ huyết thống với nhau HỌ cũng là một tập hợp những người có quan hệ với nhau

theo một trật tự thứ bậc chặt chẽ Chức năng cơ bản của danh tố họ (tên họ) là để gọi tên dòng họ của đối tượng mang tên

- Về nguồn gốc

Về cơ bản, tên họ người Anh xuất phát từ 5 nguồn sau:

o Tên họ chỉ nghề nghiệp của những người mang họ

o Tên họ có nguồn gốc từ các địa danh nơi người mang họ sinh sống

o Tên họ mô tả đặc điểm ngoại hình, tính cách của người mang họ

o Tên họ được hình thành từ tên cá nhân của cha theo kiểu “X là con trai của Y”

o Tên họ có nguồn gốc từ tiếng Anh cổ

- Về số âm tiết

Qua khảo sát 500 tên họ phổ biến nhất của người Anh (theo số liệu của cơ quan Dịch vụ y tế quốc gia Anh năm 1991), chúng tôi nhận thấy có 162 tên họ đơn âm chiếm 32,4 % Rõ ràng là cấu trúc tên họ đơn âm tiết chỉ chiếm khoảng 1/3 số các tên họ phổ biến của người Anh

Khác hẳn số lượng tên họ đơn âm tiết, số tên họ đa âm tiết của người Anh chiếm tới 67,6 % (trong 500 tên họ phổ biến nhất)

Về mặt thành tố cấu tạo nên tên họ đa âm tiết, tên họ người Anh phần lớn chỉ

có một thành tố Trong khi đó, tên họ đa âm tiết của người Việt lại chủ yếu gồm

2 thành tố (2 âm tiết) Cũng giống như trường hợp tên cá nhân, sự khác biệt về thành tố trong tên họ đa âm tiết của người Anh và người Việt chủ yếu là do đặc điểm ngôn ngữ khác nhau

2.3 Danh tố đệm

Cũng như tên họ và tên cá nhân, tên đệm cũng được xem là một đơn vị định danh dùng để gọi tên Tuy nhiên, tên đệm của người Anh rất ít khi được dùng trừ trường hợp phải ghi tên đầy đủ trên chứng minh thư, hộ chiếu và thậm chí chỉ được dùng lúc khai sinh hoặc khai tử

- Về cấu tạo

Chúng tôi thấy có cả tên đệm đơn âm tiết và đa âm tiết – đa thành tố trong cấu trúc tên đệm người Anh cũng như người Việt Qua khảo sát, chúng tôi cho rằng hiện nay hình thức tên đệm zero (không xuất hiện tên đệm) là tương đối phổ biến trong cấu trúc tên đệm người Anh Còn tên đệm của người Việt xuất hiện chủ yếu dưới hình thức đơn âm tiết nhưng đang có xu hướng đặt tên đệm đa

âm tiết

- Về nguồn gốc

Về nguồn gốc, tên đệm của người Anh thường:

o là tên họ thời con gái của mẹ (hoặc bà)

o là tên đệm của cha

o là tên một người mà người đặt tên yêu quí

- Về chức năng khu biệt giới tính và thẩm mỹ

Tên đệm trong cấu trúc tên người Anh không có chức năng khu biệt giới tính Chức năng này nằm ở tên cá nhân Ngược lại, tên đệm của người Việt, có chức năng khu biệt giới tính rất rõ ràng

Tên đệm của người Anh còn khác tên đệm của người Việt ở chỗ chúng không

có chức năng thẩm mỹ Người Việt luôn sáng tạo khi đặt tên đệm còn người Anh chỉ sử dụng những yếu tố có sẵn, hoạt động độc lập để làm tên đệm

2.4 Các mô hình cấu trúc tên người Anh

Mô hình chung: TÊN CÁ NHÂN – TÊN ĐỆM – TÊN HỌ

Mô hình cụ thể:

Trên cơ sở miêu tả các danh tố tên cá nhân, tên họ, tên đệm nêu trên, chúng tôi tiến hành miêu tả kĩ lưỡng các mô hình tên người Anh cụ thể

Nhóm có danh tố tên cá nhân đơn âm tiết có 12 kiểu mô hình cụ thể Nhóm có danh tố tên cá nhân đa âm tiết cũng có 12 kiểu mô hình cụ thể

3 CHƯƠNG III

3.1 Vấn đề ý nghĩa của tên người Anh

Xuất phát từ quan niệm cho rằng tên người Anh là một đơn vị định danh, chúng tôi cho rằng tên người Anh cũng là một đơn vị có nghĩa Tuy nhiên, không giống ý nghĩa từ vựng của thực từ, ý nghĩa của tên người Anh được hình thành theo những nguyên tắc riêng Để có một hiểu biết tương đối toàn diện về vấn đề

ý nghĩa của tên người Anh, trong chương này của luận văn, chúng tôi đề cập tới các vấn đề sau:

(1) Vấn đề ý nghĩa của tên người Anh;

(2) Vài nét về lịch sử và nguồn gốc tên người Anh;

(3) Phân loại ý nghĩa tên người Anh

Trong hệ thống từ vựng của tiếng Anh, tên người làm thành một hệ thống đặc biệt với số lượng rất lớn, rất khó xác định Tuy nhiên, chúng không vượt qua khuôn khổ vốn từ vựng của tiếng Anh Do vậy, đặt ra vấn đề ý nghĩa của tên người và ý nghĩa từ vựng của từ đồng âm với chúng có khác nhau không? Nếu

có thì khác như thế nào? Ngoài ra, các tên người Anh cũng thường mang tính chất biểu trưng, gợi ra trong ý thức cộng đồng những liên tưởng về nguồn gốc của tên gọi Do vậy, vấn đề đặt ra là nội dung của tính biểu trưng là gì?

3.2 Vài nét về đặc điểm lịch sử tên người Anh

Sở dĩ tại sao chúng tôi bàn về đặc điểm lịch sử của tên người Anh ở chương này là vì xuất phát từ quan điểm tên riêng có nghĩa (tất nhiên không phải nghĩa từ vựng), chúng tôi muốn phác họa một bức tranh toàn cảnh về quá trình hình thành biến đổi và phát triển của tên người Anh và qua đó chứng minh rằng vấn đề nghĩa của tên người Anh là có thể gải quyết được

3.3 Tình hình biến đổi của tên họ người Anh

Khi tiến hành nghiên cứu ý nghĩa của tên họ người Anh, các nhà nghiên cứu thường gặp phải vấn đề số lượng họ quá nhiều, cũng như số lượng biến thể

của chúng rất đa dạng Để rút ngắn thời gian và công sức khi phải xử lí số lượng