DSpace at VNU: Sự tham gia hoạt động nghi lễ Phật giáo của phật tử Hà Nội (Khảo sát tại chùa Thắng Nghiêm, Khúc Thủy, Cự Khê, Thanh Oai, Hà Nội)

LỜI CẢM ƠN Nghiên cứu “Sự tham gia hoạt động nghi lễ Phật giáo của Phật tử tại Hà Nội” Nghiên cứu trường hợp tại chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy - Cự Đà - Thanh Oai- Thành phố Hà Nội là

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

HOÀNG THỊ THANH HUYỀN

SỰ THAM GIA HOẠT ĐỘNG NGHI LỄ PHẬT GIÁO CỦA PHẬT TỬ TẠI

HÀ NỘI (KHẢO SÁT TẠI CHÙA THẮNG NGHIÊM – KHÚC THỦY – CỰ KHÊ –

THANH OAI – HÀ NỘI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ XÃ HỘI HỌC

Hà Nội - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

- -

HOÀNG THỊ THANH HUYỀN

SỰ THAM GIA HOẠT ĐỘNG NGHI LỄ PHẬT GIÁO CỦA PHẬT TỬ TẠI

HÀ NỘI (KHẢO SÁT TẠI CHÙA THẮNG NGHIÊM – KHÚC THỦY – CỰ KHÊ –

THANH OAI – HÀ NỘI)

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Xã hội học

Mã số: 60 31 03 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Hoàng Thu Hương

Hà Nội - 2014

LỜI CẢM ƠN

Nghiên cứu “Sự tham gia hoạt động nghi lễ Phật giáo của Phật tử tại Hà

Nội” (Nghiên cứu trường hợp tại chùa Thắng Nghiêm - Khúc Thủy - Cự Đà -

Thanh Oai- Thành phố Hà Nội) là báo cáo nghiên cứu khoa học dựa trên kết quả khảo sát thực tế tại chùa Thắng Nghiêm Luận văn Thạc sĩ là một bước quan trọng

để tôi có cơ hội thực hành, áp dụng các kiến thức lý thuyết được học ở trường vào nghiên cứu trong thực tế Mặc dù không tránh khỏi những hạn chế và thiếu sót, song tôi hi vọng rằng công trình nghiên cứu này sẽ cung cấp những thông tin cơ bản nhất

về sự tham gia hoạt động nghi lễ Phật giáo của Phật tử hiện nay Tôi cũng mong rằng nghiên cứu sẽ đem lại những kết quả hữu ích về mặt xã hội

Nhân dịp này, tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành đến các thầy cô giáo, các cấp lãnh đạo Khoa Xã hội học - Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn,

đặc biệt là giáo viên hướng dẫn PGS.TS Hoàng Thu Hương đã nhiệt tình, tận tâm

hướng dẫn tôi trong suốt quá trình nghiên cứu

Tôi cũng xin gửi lời cảm ơn chân thành tới các bạn trong tập thể lớp Cao học khóa 2012 Xã hội học đã giúp đỡ tôi trong quá trình nghiên cứu

Đồng thời, tôi cũng gửi lời cảm ơn tới trụ trì, sư ông và phật tử chùa Thắng Nghiêm đã cung cấp cho tôi những số liệu cần thiết phục vụ cho nghiên cứu

Tuy đã có nhiều cố gắng, nỗ lực nhưng do bản thân còn chưa có nhiều kinh nghiệm, kiến thức còn hạn chế nên luận văn này không tránh khỏi thiếu sót Tôi rất mong nhận được sự đóng góp ý kiến quý báu của các thầy cô và các bạn

Xin chân thành cảm ơn!

Hà Nội tháng 12 năm 2014

Học viên

HOÀNG THỊ THANH HUYỀN

MỤC LỤC

DANH MỤC VIẾT TẮT 7

PHẦN MỞ ĐẦU 8

1 Lý do chọn đề tài 8

2 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài 10

3 Tổng quan vấn đề nghiên cứu 10

4 Mục đích nghiên cứu Error! Bookmark not defined

5 Nhiệm vụ nghiên cứu Error! Bookmark not defined

7 Câu hỏi nghiên cứu và giả thuyết nghiên cứu Error! Bookmark not defined

8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined

9 Khung phân tích Error! Bookmark not defined NỘI DUNG CHÍNH Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Các lý thuyết được sử dụng trong nghiên cứuError! Bookmark not defined

1.1.1 Lý thuyết chức năng Error! Bookmark not defined

1.1.2 Lý thuyết trao đổi Error! Bookmark not defined

1.2 Các khái niệm công cụ Error! Bookmark not defined

1.2.1 Nghi lễ, nghi lễ Phật giáo và hoạt động nghi lễ Phật giáoError! Bookmark not defined

1.2.2 Phật tử Error! Bookmark not defined 1.2.3 Sự tham gia Error! Bookmark not defined

1.3 Khái quát về Phật giáo ờ Việt Nam Error! Bookmark not defined 1.4 Một vài đặc điểm về địa bàn nghiên cứu Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: NGHI LỄ PHẬT GIÁO: ĐẶC ĐIỂM VÀ SỰ THAM GIA CỦA PHẬT TỬ TẠI CHÙA THẮNG NGHIÊM Error! Bookmark not defined 2.1 Khái quát về hệ thống các nghi lễ Phật giáo Error! Bookmark not defined

2.1.1 Các khóa lễ thường ngày Error! Bookmark not defined

2.1.2 Đại lễ Error! Bookmark not defined 2.1.3 Các khóa lễ đáp ứng nhu cầu của Phật tử Error! Bookmark not defined 2.1.4 Lễ chạy đàn Error! Bookmark not defined

2.2 Sự thực hành nghi lễ tại gia của Phật tử chùa Thắng Nghiêm Error! Bookmark not defined

2.3 Tần suất đi lễ chùa của Phật tử chùa Thắng NghiêmError! Bookmark not defined

2.4 Sự tham gia đại lễ Phật giáo của Phật tử chùa Thắng Nghiêm Error! Bookmark not defined

2.4.1 Lễ Phật đản Error! Bookmark not defined 2.4.2 Lễ Vu lan Error! Bookmark not defined

2.5 Sự tham gia các nghi lễ đáp ứng nhu cầu của Phật tử chùa Thắng Nghiêm

Error! Bookmark not defined

2.5.1 Lễ cầu an và lễ cúng sao giải hạn Error! Bookmark not defined 2.5.2 Lễ cầu siêu, lễ bán khoán và lễ cắt tiền duyênError! Bookmark not defined

2.6 Sự tham gia đàn Hỏa thực Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: MỘT SỐ YẾU TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỰ THAM GIA NGHI

LỄ PHẬT GIÁO CỦA PHẬT TỬ TẠI CHÙA THẮNG NGHIÊM Error! Bookmark not defined

3.1 Các yếu tố nhân khẩu xã hội Error! Bookmark not defined 3.1.1 Giới tính Error! Bookmark not defined 3.1.2 Độ tuổi Error! Bookmark not defined 3.1.3 Trình độ học vấn Error! Bookmark not defined 3.1.4 Nghề nghiệp Error! Bookmark not defined

3.2 Giáo lý Phật giáo và niềm tin của Phật tử Error! Bookmark not defined

3.3 Ảnh hưởng sự tham gia các nghi lễ Phật giáo tới sự hình thành các quan hệ

xã hội của Phật tử Error! Bookmark not defined

3.4 Bàn luận Error! Bookmark not defined 3.4.1 Chi phí về thời gian và vật chất Error! Bookmark not defined

KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined

DANH MỤC BẢNG BIỂU

Biểu đồ 1: Cơ cấu phật tử hành lễ tại gia Error! Bookmark not defined Biểu đồ 2: Tần suất đi lễ của Phật tử Error! Bookmark not defined Biểu đồ 3: Tần suất đi lễ của nhóm người chưa quy y Error! Bookmark not defined.

Bảng 1: Cơ cấu mẫu Error! Bookmark not defined Bảng 2: Cơ cấu phật tử tham gia lễ cúng sao giải hạn và lễ cầu an Error! Bookmark not defined

Bảng 3: Cơ cấu phật tử tham gia lễ cầu siêu, lễ bán khoán và lễ cắt tiền duyên Error! Bookmark not defined

Bảng 4: Kết quả quan sát những người tham dự lễ Hỏa thực chùa Thắng Nghiêm

Error! Bookmark not defined Bảng 6: Cơ cấu Phật tử tham gia đại lễ phân theo giới tính Error! Bookmark not defined

Bảng 7: Phật tử tham gia các khóa lễ đáp ứng nhu cầu phân theo giới tính Error!

Bookmark not defined

Bảng 8: Tần suất Phật tử hành lễ tại gia phân theo độ tuổi Error! Bookmark not defined

Bảng 9: Kết quả thống kê về độ tuổi của Phật tử chùa Thắng Nghiêm Error!

Bookmark not defined

Bảng 11: Tần suất Phật tử hành lễ tại gia phân theo trình độ học vấn Error! Bookmark not defined

Bảng 12: Tần suất Phật tử hành lễ tại gia phân theo nghề nghiệp Error! Bookmark not defined

Bảng 13: Mức độ niềm tin của Phật tử vào thuyết nhân - quả Error! Bookmark not defined

DANH MỤC VIẾT TẮT ĐGPT: gia đình Phật tử

SX: sản xuât

SXKD: sản xuất kinh doanh

THPT: Trung học phổ thông

TNTHPT: Tốt nghiệp trung học phổ thông LHQ: Liên hiệp quốc

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Tôn giáo hiện đại đã và đang là một vấn đề mang tắnh thời sự Từ sau Đổi mới đến nay, các địa phýõng trên cả nýớc đã quan tâm nhiều hõn đến các công trình vãn hóa có ý nghĩa tôn giáo nhý đình, chùa, miếu, lãng tẩmẦ, và số lýợng tham gia các hoạt động tắn ngýỡng tôn giáo ngày càng có xu hýớng gia tãng Các vấn đề của đời sống tôn giáo luôn thu hút sự quan tâm, chú ý nghiên cứu của các nhà khoa học khắp nõi trên thế giới vì tắnh cấp bách và mặt thực tiễn của chúng Tôn giáo, tắn ngýỡng là một vấn đề hết sức nhạy cảm trong đời sống xã hội Tuy nó nằm sâu trong thế giới ý niệm của con ngýời, nhýng lại có nhiều hoạt động đa dạng thâm nhập vào mọi mặt của đời sống Vì vậy, hoạt động tôn giáo không bao giờ biệt lập với với sự phát triển của toàn xã hội

Trong quá trình tồn tại và phát triển, Phật giáo Việt Nam đã góp phần quan trọng đối với vãn hóa cộng đồng, với việc nhận thức về thế giới, về xã hội và về con ngýời, đặc biệt là việc đề cao trách nhiệm của chắnh con ngýời và của cả dân tộc trong suốt chiều dài lịch sử dựng nýớc và giữ nýớc, tạo sự gắn kết cộng đồng, tạo sức mạnh chung cho cả dân tộc trong cuộc đấu tranh giành độc lập dân tộc, xây dựng và phát triển đất nýớc Do vậy, nói đến lịch sử dân tộc Việt Nam không thể không nói đến Phật giáo Việt Nam và ngýợc lại nói đến Phật giáo Việt Nam không thể không nói đến lịch sử dân tộc Việt Nam Sau khi nýớc nhà đýợc thống nhất, Phật giáo Việt Nam đã ổn định và phát triển trong ngôi nhà chung: Giáo hội Phật giáo Việt Nam, trong sự đồng hành cùng dân tộc, trong sự đổi mới và phát triển đất nýớc, trong sự hội nhập và phát triển Có thể nói, Phật giáo Việt Nam đã có sự lớn mạnh cả về chất và lýợng Theo Tổng Điều tra Dân số và nhà ở nãm

2009 thì Phật giáo có khoảng 6,8 triệu tắn đồ [Hội đồng trị sự trung ýõng, Giáo hội Phật giáo Việt Nam, 2014] Đây là một con số khá khiêm tốn, bởi lẽ bên cạnh số tắn đồ chắnh thức của Phật giáo, những ngýời có cảm tình với đạo Phật, tham gia vào các nghi lễ Phật giáo chiếm một số lýợng rất lớn Với truyền thống gắn đạo với đời, đạo pháp với dân tộc, Phật giáo đã tham gia vào nhiều hoạt động xã hội nhý: Cứu giúp ngýời nghèo, ngýời cô đõn cõ nhỡ, nuôi dạy trẻ mồ côiẦ Phật giáo Việt Nam ngày càng khởi sắc không chỉ ở số

nâng cao sự nhận thức về Phật học và thế học cho các tãng ni, ở việc tổ chức các hội thảo

về Phật giáo trong lịch sử và hiện tại

Trong býớc chuyển đổi sang nền kinh tế thị trýờng, các tôn giáo hoạt động mạnh

mẽ với sự thay đổi đáng kể về loại hình, quy mô, cõ cấu và phýõng thức thực hiện Cõ sở vật chất nhà thờ, đền chùa, đình miếuẦ đýợc tu bổ, xây dựng, những nghi lễ ngày càng phong phú, đa dạng Điều đó đã ảnh hýởng không nhỏ đến đời sống tắn ngýỡng tôn giáo của cộng đồn dân cý Đáp ứng nhu cầu cấp thiết của thực tiễn về nhận thức các hiện týợng tắn ngýỡng, tôn giáo đang diễn ra trong những nãm gần đây, có rất nhiều công trình đýợc nghiên cứu, song các công trình đó đa phần tiếp cận từ góc độ tôn giáo học hay triết học Với tý cách nhý là một bộ phận cấu thành của vãn hóa, Phật giáo ảnh hýởng ko nhỏ đến đời sống kinh tế, vãn hóa, xã hội của các cộng đồng xã hội Tác động tắch cực và tiêu cực của hiện týợng tôn giáo nói chung và của Phật giáo nói riêng đan xen cấu thành của vãn hóa, Phật giáo ảnh hýởng không nhỏ đến đời sống kinh tế, vãn hóa, xã hội của các cộng đồng xã hội Tác động hai chiều của hiện týợng tôn giáo nói chung và của Phật giáo nói riêng đan xen và diễn biến rất phức tạp, nhiều vấn đề mới nảy sinh mang tắnh cấp bách Cho nên, tất cả những vấn đề đó cần phải đýợc nghiên cứu một cách nghiêm túc về phýõng diện lý luận của các ngành khoa học xã hội Ờ nhân vãn mà trýớc hết là dýới góc

độ xã hội học Phật giáo vốn là một tôn giáo du nhập vào Việt Nam đầu Công nguyên và

có ảnh hýởng sâu rộng đến đời sống vãn hóa tinh thần của ngýời dân Việt Nam Tuy vậy, vai trò của Phật giáo trong từng giai đoạn lịch sử cũng có những thãng trầm nhất định Đặc biệt trong bối cảnh xã hội hiện nay, mýc độ hay phạm vi ảnh hýởng của Phật giáo trong đời sống xã hội nhý thế nào cũng vẫn còn là một vấn đề gây tranh cãi Phật giáo Việt Nam chia làm 3 giáo phái: tịnh độ tông, mật tông và thiền tông, trong những nãm gần đây mật tông phát triển nhý một trào lýu mới và thu hút đýợc sự tham gia đông đảo của Phật tử

Trong bối cảnh như vậy, việc tiếp cận nghiên cứu về nhóm Phật tử sẽ mở ra một góc nhìn mới mẻ về phạm vi ảnh hưởng của Phật giáo trong đời sống xã hội Vì những lý do

trên tôi quyết định chọn đề tài nghiên cứu ỘSự tham gia hoạt động nghi lễ Phật giáo của

nhóm Phật tử, cụ thể là Phật tử Mật tông với sự tham gia các nghi lễ của họ, từ đó có thể đánh giá được niềm tin và sự gắn bó với Phật giáo của nhóm Phật tử đồng thời thấy được tác động của Phật giáo đến cá nhân và mối quan hệ cá nhân với xã hội

2 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

2.1 Ý nghĩa lý luận

Nghiên cứu này được tiến hành thông qua việc vận dụng một số khái niệm, lý thuyết như lý thuyết hành động xã hội, lý thuyết sự lựa chọn hợp lý, khái niệm tôn giáo, Phật tử, nghi lễ… để tìm hiểu và giải thích những yếu tố đến với đạo Phật, hoạt động nghi lễ và hoạt động xã hội, đánh giá niềm tin tôn giáo và ảnh hưởng của đạo đức Phật giáo trong đời sống xã hội Từ đó cung cấp luận chứng góp phần làm sáng tỏ hơn cho

những lý thuyết đó

2.2 Ý nghĩa thực tiễn

Nghiên cứu được thực hiện nhằm góp phần phác họa, miêu tả những hoạt động nghi lễ của nhóm Phật tử đồng thời đánh giá vai trò của Phật giáo trong đời sống xã hội Những kết quả nghiên cứu của đề tài có thể được dùng làm tài liệu tham khảo cho các cá nhân, tổ chức quan tâm khi nghiên cứu về Phật tử và những nghi lễ của họ

3 Tổng quan vấn đề nghiên cứu

3.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới

Theo bài báo “Đạo đức kinh doanh triển vọng của Thái Luật Học sinh : Một

nghiên cứu của Tuổi tác và giới tính trong phát triển” của tác giả Bahaudin G Mujtaba trên tạp chí Quản lý, trách nhiệm và đạo đức đã đặt vấn đề rằng: các quyết định trong cuộc sống được đưa ra do cá nhân phán xét nó là đúng hay sai vốn vẫn chịu ảnh hưởng bởi sự học tập và trải nghiệm [Bahaudin G Mujtaba, 2010: 235]

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Ban Tôn giáo Chính phủ (2006), Các văn bản pháp luật quan hệ đến tín ngưỡng, tôn giáo, NXB Tôn giáo, Hà Nội

2 Báo Hà Nội mới, Cúng sao có giải được hạn?, Số ra ngày 17/2/2008

3 Đào Hữu Hồ (2006), “Giáo trình Thống kê Xã hội học”

4 Bùi Đình Thanh (1997), “Suy nghĩ về phương pháp luận nghiên cứu xã hội học tôn giáo”, Tạp chí xã hội học, số 3

5 Đặng Nghiêm Vạn chủ biên (1998), Những vấn đề lý luận và thực tiễn tôn giáo ở Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

6 Đặng Nghiêm Vạn chủ biên (1998), Về tín ngưỡng tôn giáo Việt Nam hiện nay, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

7 Đặng Thị Lan (2006), Đạo đức Phật giáo với đạo đức con người Việt Nam,

NXB Đại học quốc gia Hà Nội

8 Đinh Thị Vân Chi (1996), Vài nét về hiện tượng đi lễ của thanh niên Hà Nội,

Luận văn cao học, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Hà Nội

9 Đoàn Xuân Mượu (2010), Khoa học và vấn đề tâm linh NXB Thanh Niên

10 Emile Durkheim (2006), “Định nghĩa hiện tượng tôn giáo”, Những vấn đề nhân học tôn giáo, NXB Đà Nẵng

11 Hòa thượng Thích Thiện Châu (1997), Phật Tử - Những câu hỏi thông thường về Ðạo Phật

12 Hòa thượng Thích Nhất Hạnh, Bông hồng cài áo, NXB Thanh Niên, tái bản

2013,

13 Hội ðồng trị sự trung ýõng, Giáo hội Phật giáo Việt Nam ( 2014), Dự thảo báo cáo tổng kết công tác Phật sự nhiệm kỳ II và Chýõng trình hoạt ðộng nhiệm kỳ III của Giáo hội Phật giáo Việt Nam, Hà Nội (Lýu tại: thý viện chùa Quán Sứ)

14 Hoàng Thu Hương (2012), Chân dung xã hội của người đi lễ chùa, NXB Khoa học xã hội

15 Hoàng Thu Hương (2006), Cơ cấu nhân khẩu xã hội của những người đi lễ chùa ở nội thành Hà Nội hiện nay (nghiên cứu trường hợp chùa Quán Sứ và chùa Hà),

Luận án tiến sĩ Xã hội học, Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Hà Nội

16 Hoằng Quảng, Khảo luận về: Nghĩ lễ đời người theo quan điểm Phật giáo,

Nguyệt san báo Giác Ngộ, số ra ngày 19/10/2012

17 Kinh Trung bộ, kinh Điều ngự địa, số 125

18 Kinh điển Pàli, báo Đạo Phật ngày nay, số ra 24/8/2014

19 Narada Thera (2013), Đức Phật và Phật Pháp, NXB Chùa Giác Ngộ

20 Nguyên Hùng, Nguyệt san Giác Ngộ số 185, Vu lan 2011

21 Nguyễn Đức Truyến (2000), “Xã hội học tôn giáo – sự thống nhất của những hướng tiếp cận khác nhau”, Tạp chí Nghiên cứu Tôn giáo, Số 2, Tr.18-22

22 Nguyễn Thị Minh Ngọc (2004), Thực trạng hoạt động của Phật giáo và các dịch vụ nghi lễ ở Hà Nội (qua khảo sát ở 3 chùa), Luận văn cao học Xã hội học, Viện Xã

hội học, Hà Nội

23 Nguyễn Thị Minh Ngọc (2014), Giáo hội Phật giáo Việt Nam từ 1986 đến nay, NXB Phương Đông

24 Phạm Tất Dong (1999), Xã hội học, NXB Giáo dục, Hà Nội

25 Thanh Lê (2003), Từ điển xã hội học, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội

26 Thượng Tọa Thích Thanh Duệ (2010), Văn khấn cổ truyền Việt Nam, NXB

Văn hóa thông tin