DSpace at VNU: Vai trò của tổ chức xã hội dân sự trong hoạch định và thực thi chính sách khoa học và công nghệ (Nghiên c...
Trang 1
ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
-
DƯƠNG THỊ KIỀU HƯƠNG
VAI TRÕ CỦA TỔ CHỨC XÃ HỘI DÂN SỰ TRONG HOẠCH ĐỊNH VÀ THỰC THI CHÍNH
SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
(NGHIÊN CỨU TRƯỜNG HỢP TRUNG ƯƠNG ĐOÀN TNCS HỒ CHÍ MINH)
LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH: QUẢN LÝ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
MÃ SỐ: 603472
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
PGS.TS.ĐẶNG NGỌC DINH
Hà Nội, 8/2008
Trang 2MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU 5
1 Sự cần thiết nghiên cứu 5
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 9
3 Mục tiêu nghiên cứu Error! Bookmark not defined
4 Phạm vi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
5 Mẫu khảo sát Error! Bookmark not defined
6 Câu hỏi nghiên cứu Error! Bookmark not defined
7 Giả thuyết nghiên cúu Error! Bookmark not defined
8 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined
9 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn Error! Bookmark not defined
Phần II : NỘI DUNG NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG I : CƠ SỞ LÝ LUẬN Error! Bookmark not defined
1 Một số khái niệm cơ bản Error! Bookmark not defined
1.1 Khái niệm xã hội dân sự và các tổ chức xã hội dân sự Error! Bookmark not defined
1.1.1 Khái niệm “Xã hội dân sự” Error! Bookmark not defined 1.1.2.Khái niệm tổ chức xã hội dân sự Error! Bookmark not
defined
1.1.3 Khái niệm tổ chức xã hội dân sự được sử dụng trong luận văn Error! Bookmark not defined
1.2.Khái niệm về chính sách Khoa học và Công nghệ Error! Bookmark not defined
1.2.1 Khái niệm về Chính sách: Error! Bookmark not defined 1.2.2 Khái niệm chính sách Khoa học và Công nghệ Error!
Bookmark not defined
2 Quan điểm của Đảng và Nhà nước về hoạch định và xây dựng chính sách khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
2.1 Phát triển khoa học và công nghệ là quốc sách hàng đầu Error!
Bookmark not defined
2.2 Khoa học và công nghệ phục vụ công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Error! Bookmark not defined 2.3 Phát triển nguồn nhân lực khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
2.4 Xã hội hoá hoạt động khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
2.5 Phát huy vai trò của tuổi trẻ trong tham gia xây dựng chính sách và thực hiện nhiệm vụ phát triển khoa học và công nghệ.Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG II Error! Bookmark not defined THỰC TRẠNG HOẠT ĐỘNG CỦA TRUNG UƠNG ĐOÀN TNCS HỒ CHÍ MINH TRONG THAM GIA HOẠCH ĐỊNH VÀ THỰC THI
Trang 3CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CễNG NGHỆ Error! Bookmark not defined
2.1 Một số nột đặc điểm cỏc tổ chức xó hội dõn sự của Việt nam
Error! Bookmark not defined
2.2 Đặc điểm tớnh chất XHDS của Đoàn TNCS Hồ Chớ Minh Error! Bookmark not defined
2.2.1 Tớnh chất hai nhiệm vụ của Đoàn TNCS Hồ chớ Minh Error!
Bookmark not defined
2.2.2 Tớnh tỡnh nguyện của thanh niờn Việt nam trong tổ chức xó hội dõn sự Error! Bookmark not defined 2.2.3 Tớnh phi lợi nhuận trong tổ chức xó hội dõn sự của thanh niờn Error! Bookmark not defined 2.2.4 Đoàn TNCS Hồ Chớ Minh là một tổ chức hoạt động vỡ mục đớch chung của tuổi trẻ xõy dựng nước Việt Nam độc lập, dõn chủ, giàu mạnh, cụng bằng và văn minh Error! Bookmark not defined
2.3 Bản chất về chức năng tổ chức xó hội dõn sự của Trung ƣơng Đoàn TNCS Hồ Chớ Minh Error! Bookmark not defined
2.3.1 Bản chất về chức năng tổ chức XHDS của Trung ương Đoàn.
Error! Bookmark not defined
2.3.2 Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chớ Minh là một tổ chức quần chỳng ngày càng thể hiện rừ nột là tổ chức hoạt động phi lợi nhuận.
Error! Bookmark not defined
2.4 Thực trạng hoạt động của Trung ƣơng Đoàn trong việc tham gia hoạch định, giỏm sỏt và phản biện chớnh sỏch khoa học và cụng nghệ Error! Bookmark not defined
2.4.1 Kết quả hoạt động trong tham gia xõy dựng phỏp luật và chớnh sỏch về khoa học và cụng nghệ cú liờn quan đến thanh niờn.
Error! Bookmark not defined
2.4.2 Kết quả hoạt động trong giỏm sỏt chớnh sỏch khoa học và cụng nghệ Error! Bookmark not defined 2.4.3 Hoạt động gúp ý, phản biện xõy dựng phỏp luật và chớnh sỏch khoa học và cụng nghệ Error! Bookmark not defined 2.4.4.Kết quả hoạt động trong giỏm sỏt việc thực hiện phỏp luật và chớnh sỏch khoa học và cụng nghệ Error! Bookmark not defined
2.5 Đánh giá tác động của chính sách khoa học và công nghệ đối với thanh niờn Error! Bookmark not defined
2.5.1 Những chớnh sỏch cú tớnh then chốt, quan trọng cú tỏc động tớch cực đối với thanh niờn Error! Bookmark not defined
2.6 Bàn luận về kết quả tác động của chính sách Khoa học và Công nghệ đối với thanh niên Error! Bookmark not defined 2.7 Thực trạng hoạt động của Trung ƣơng Đoàn trong thực hiện chớnh sỏch khoa học và cụng nghệ Error! Bookmark not defined
2.7.1 Kết quả hoạt động tuyờn truyền, phổ biến, bồi dưỡng, tập huấn nõng cao kiến thức về khoa học và cụng nghệ Error!
Bookmark not defined
Trang 42.7.2 Kết quả triển khai các hoạt động khoa học và công nghệ tại
Trung ương Đoàn Error! Bookmark not defined
2.7.3 Tổ chức phong trào thanh niên thực hiện chính sách khoa
học và công nghệ Error! Bookmark not defined
2.8 Bàn luận về kết quả hoạt động của Trung ương Đoàn trong tham gia hoạch định và thực thi chính sách khoa học và công nghệ
Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG III Error! Bookmark not defined MỘT SỐ HẠN CHẾ CỦA TRUNG ƯƠNG ĐOÀN TRONG THAM GIA HOẠCH ĐỊNH VÀ THỰC THI CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ Error! Bookmark not defined 3.1 Những hạn chế trong tham gia hoạch định chính sách khoa học
và công nghệ Error! Bookmark not defined
3.1.1.Những hạn chế về đề xuất xây dựng chính sách chuyên biệt cho thanh niên Error! Bookmark not defined 3.1.2 Những hạn chế trong việc tham gia góp ý xây dựng và phản biện chính sách Error! Bookmark not defined
3.2 Những hạn chế trong chính sách sử dụng và phát triển nhân lực khoa học và công nghệ của Trung ương Đoàn Error! Bookmark not defined
3.3 Những hạn chế trong công tác tuyền truyền, phổ biến và triển khai ứng dụng các kết quả nghiên cứu Khoa học và Công nghệ vào thực tiễn Error! Bookmark not defined
3.3.1 Hạn chế trong hoạt động tuyên truyền, phổ biến chính sách Khoa học và Công nghệ Error! Bookmark not defined 3.3.2 Hạn chế trong triển khai và ứng dụng chính sách khoa học
và công nghệ Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG IV Error! Bookmark not defined CÁC NHÓM GIẢI PHÁP NHẰM PHÁT HUY VAI TRÕ TỔ CHỨC XHDS CỦA TRUNG ƯƠNG ĐOÀN TRONG VIỆC THAM GIA
HOẠCH ĐỊNH VÀ THỰC THI CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ
CÔNG NGHỆ Error! Bookmark not defined 4.1 Nhóm giải pháp 1: Tham gia đề xuất và góp ý phản biện hoạch định chính sách khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
4.1.1 Giải pháp tham gia đề xuất chính sách khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined 4.1.2 Giải pháp tham gia góp ý, phản biện chính sách Khoa học và Công nghệ Error! Bookmark not defined
4.2 Nhóm giải pháp 2: Tăng cường vai trò của Trung ương Đoàn trong tham gia thực hiện chính sách khoa học và công nghệ Error! Bookmark not defined
4.2.1.Giải pháp tăng cường công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách khoa học và công nghệ trong các đối tượng thanh niên Error!
Bookmark not defined
Trang 54.2.2 Giải pháp củng cố tổ chức và xây dựng nhân lực khoa học và công nghệ tại Trung ương đoàn Error! Bookmark not defined 4.2.3 Giải pháp quản lý và triển khai ứng dụng các kết quả nghiên cứu khoa học vào thực tiễn công tác Đoàn và phong trào Thanh Thiếu niên Error! Bookmark not defined
4.3 Nhóm giải pháp thứ 3: Tăng cương các biện pháp chỉ đạo và liên kết của Trung ương Đoàn trong công tác triển khai hoạt động khoa học và công nghệ cho thanh niên Error! Bookmark not defined
4.3.2 Giải pháp liên kết, phối hợp với các ban, ngành để triển khai hoạt động hoạch định và thực thi chính sách khoa học và công nghệ trong thanh niên Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
1.Đối với Đảng và Nhà nước Error! Bookmark not defined
2 Đối với các bộ, ban, ngành Error! Bookmark not defined
3 Đối với Trung ương §oàn TNCS Hồ Chí Minh Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 13
PHẦN MỞ ĐẦU
1 Sự cần thiết nghiên cứu
1.1 Tổ chức Xã hội dân sự, vấn đề đang được quan tâm
Xã hội dân sự (XHDS) được biết đến từ thời kỳ Cổ đại ở phương tây nhưng chỉ mới xuất hiện ở Việt Nam từ những năm 90 của thế kỷ XX Ở Việt Nam, từ khi Đảng ta khởi xướng sự nghiệp đổi mới việc nhìn nhận và đánh giá về vai trò của các tổ chức chính trị - xã hội (CT-XH) ngày càng cởi mở và thực chất hơn Vì vậy XHDS cũng có cơ hội phát triển và phát huy vai trò to lớn của mình trên mọi lĩnh vực, đặc biệt trong việc xoá đói giảm nghèo và từ thiện nhân đạo
Trong những năm thực hiện công cuộc đổi mới đất nước, cùng với việc thừa nhận phát triển kinh tế thị trường định hướng XHCN, quá trình đổi mới
hệ thống chính trị nhằm xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ XHCN đảm bảo mọi quyền lực thuộc về nhân dân đã thu được những thành tựu đáng kể Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì dân đã được thực thi trên thực tế Cuộc sống của nhân dân được cải thiện Xã hội
Trang 6dân sự có cơ hội và điều kiện để phát huy vai trò của mình trong cuộc cuộc phát triển đất nước Mọi người dân được tham gia một cách chủ động, tự giác tích cực, thiết thực và đa dạng hơn vào các tổ chức xã hội vì nhu cầu, lợi ích của chính bản thân người dân và cả cộng đồng trên cơ sở tuân theo pháp luật
và đạo lý của dân tộc Việt Nam Nhưng để xây dựng và phát huy ngày càng
có hiệu quả vai trò của Nhà nước thì tất yếu phải xây dựng và phát huy mạnh
mẽ vai trò của XHDS trong tham gia hoạch định và thực thi các chính sách kinh tế-xã hội, trong đó đặc biệt quan tâm đến chính sách khoa học và công nghệ để phát triển đất nước trong xu thế hội nhập mạnh mẽ như hiện nay 1.2 Thành phần, bản chất của tổ chức xã hội dân sự
Xã hội dân sự (XHDS) bao gồm các tổ chức xã hội nằm ngoài Nhà nước, nằm ngoài các hoạt động của doanh nghiệp (thị trường), nằm ngoài gia đình,
để liên kết người dân với nhau trong những hoạt động vì mục đích chung Thành phần quan trọng của xã hội dân sự là các Hội, hiệp Hội trong dân chúng, trong làng xóm, mang tính chất liên kết cộng đồng1
Lịch sử phát triển của nhiều quốc gia trên thế giới đã chứng minh rằng các tổ chức xã hội dân sự ngày càng góp phần quan trọng trong việc thúc đẩy phát triển kinh tế, xã hội của mỗi quốc gia
Bản chất của xã hội dân sự đó là những tổ chức liên kết cộng đồng có vai trò rất lớn trong việc thu hút, tập hợp cộng đồng cùng tham gia thực hiện những hoạt động vì mục đích chung Mục đích chung mà các tổ chức xã hội dân sự hướng tới đó là đưa đến những kết quả thúc đẩy sự phát triển của Nhà nước, xã hội, gia đình và bản thân Với sự liên kết các thành viên trong tổ chức của mình, xã hội dân sự có vai trò hỗ trợ và giúp đỡ người dân thực thi luật pháp luật và phản ánh nguyện vọng của mình trong mục tiêu phát triển vì lợi ích chung của xã hội Một trong những phẩm chất tích cực của các tổ chức
xã hội dân sự là khả năng liên kết để thực hiện các chính sách xã hội đối với người nghèo và nhóm người kém vị thế trong khi các chương trình của Chính
1 Norlund I., Đặng ngọc Dinh và ctv,Đánh giá ban đầu về xã hội dân sự ở Việt nam, Báo cáo khoa học Dự án CIVICUS SCI-SAT, Hà nội, 2006
Trang 7phủ khó có thể kham nổi Sức mạnh của các tổ chức xã hội dân sự là tính chuyên môn hoá và đưa ra những ý tưởng và phương thức mới mẻ để liên kết các thành viên với nhau
Xã hội dân sự là một đối tác bình đẳng với Nhà nước, có vai trò tổ chức, vận động các thành viên cùng tham gia hoạch định và thực thi chính sách, đồng thời thực hiện và giám sát việc thực hiện các chính sách của Nhà nước Các thành viên của các tổ chức xã hội dân sự có quyền phản ánh, phản biện
xã hội nhằm góp phần hoàn thiện các chính sách của Nhà nước, làm cho các chính sách của Nhà nước ngày càng có hiệu quả hơn
Như vậy, các tổ chức xã hội dân sự được xem như là chủ thể quan trọng trong nền kinh tế, bên cạnh Nhà nước và thị trường Xã hội dân sự đóng vai trò rất quan trọng trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước Nhiều nhà nghiên cứu lý thuyết và thực tiễn đã kết luận rằng: Một xã hội muốn đạt mục tiêu phát triển bền vững phải được điều hành trong một hệ thống gồm “3 đỉnh” gắn kết chặt chẽ với nhau, đó là: Thể chế Nhà nước, thể chế thị trường và thể chế xã hội dân sự (Hình 1)
Hình 1 Ba đỉnh thể chế trong Phát triển bền vững
1.3 Đặc điểm của các tổ chức chính trị-xã hội ở Việt Nam
Hiện nay, ở nước ta các tổ chức xã hội dân sự mang tính chất đoàn thể nhân dân bao gồm: Mặt trận Tổ quốc, Công đoàn, Đoàn TNCS Hồ Chí Minh, Hội Phụ nữ, Hội nông dân, Hội cựu Chiến binh Các tổ chức này có hệ thống
từ Trung ương đến cơ sở, hoạt động theo Điều lệ do Hội nghị toàn thể hoặc Hội nghị Đại biểu các thành viên thông qua
Thể chế Nhà nước
Thể chế thị trường
Thể chế xã hội dân sự
Trang 8Tính đến thời điểm tháng 12/2005 ở Việt Nam có 400 Hội có phạm vi hoạt động toàn quốc, 2150 Hội có phạm vi hoạt động cấp tỉnh và hàng chục vạn hội có phạm vi hoạt động cấp quận, huyện, thị, xã mang tính chất các tổ chức xã hội-nghề nghiệp, các Hiệp hội nghiên cứu và phát triển khoa học, kỹ thuật và công nghệ2
Các tổ chức XHDS nằm trong hệ thống (chính trị-xã hội) này đang trở thành đối tác quan trọng của Chính phủ và ngày càng khẳng định vai trò của mình trong quá trình phát triển kinh tế, xã hội của đất nước Đặc biệt trong công tác xoá đói giảm nghèo Mục đích hoạt động chung của các tổ chức chính trị-xã hội là bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các hội viên, góp phần tuyên truyền và tổ chức vận động nhân dân thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước; tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân; giáo dục pháp luật cho các thành viên; phản ánh yêu cầu, nguyện vọng của các thành viên, đoàn viên, hội viên; tham gia giám sát, phản biện chính sách hoặc giám sát hoạt động của các cơ quan và cán bộ, công chức Nhà nước và của hệ thống chính trị
1.4 Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh - Một tổ chức của thế hệ
trẻ
Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh là một tổ chức chính trị - xã hội của thanh niên Việt Nam, có hệ thống tổ chức từ Trung ương đến cơ sở Bên cạnh chức năng là trường học xã hội chủ nghĩa của Thanh niên, tuyên truyền,
tổ chức vận động các thành viên trong tổ chức mình thực hiện đường lối của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước, tham gia xây dựng và củng cố chính quyền nhân dân; Đoàn còn có chức năng đại diện chăm lo bảo vệ quyền
và lợi ích hợp pháp của tuổi trẻ đã được quy định trong Điều lệ Đoàn; Giáo dục pháp luật cho các thành viên, phản ánh nhu cầu, nguyện vọng của các thành viên; Tham gia phản biện, đánh giá các chính sách nhằm phát triển kinh tế-xã hội của đất nước
2
Báo cáo của Bộ nội vụ năm 2005
Trang 9Tuy nhiên, thực tế trong thời gian qua Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh mới thực hiện tốt vai trò tuyên truyền, vận động thanh niên thực hiện các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước Đối với chính sách Khoa học và Công nghệ việc tham gia hoạch định và thực thi vẫn còn bị động, đôi lúc mang tính hình thức
Vai trò đánh giá, phản biện xã hội đối với chính sách Khoa học và Công nghệ vẫn còn những hạn chế, bất cập Chưa khuyến khích tính tích cực, chủ động của tổ chức đại diện cho thế hệ trẻ trong tham gia hoạch định, đánh giá, thẩm định các chính sách trong đó có chính sách khoa học và công nghệ, một trong những chính sách quan trọng được coi là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước
Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu vai trò của Trung ương Đoàn TNCS Hồ Chí Minh nhằm phát huy hơn nữa tính tích cực, chủ động và sáng tạo của tuổi trẻ trong tham gia hoạch định và thực thi chính sách Khoa học và Công nghệ là vấn đề rất cần thiết trong giai đoạn hiện nay
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu
Xã hội dân sự là vấn đề không mới với thế giới, song ở Việt Nam đây là
vấn đề khá mới mẻ không chỉ cho những người bình thường mà kể cả những nhà quản lý và các nhà khoa học Vì vậy, để tổng quan lại những vấn đề nghiên cứu, tác giả chưa có tham vọng nêu được nhiều vấn đề mà chỉ đi sâu tìm hiểu các công trình, đề tài, luận văn khoa học mà một số tác giả trong và ngoài nước đã đề cập đến vấn đề liên quan trực tiếp đến “XHDS và tổ chức xã hội dân sự”
2.1.Trên thế giới
Thế giới đã có nhiều nhà khoa học tập trung nghiên cứu về xã hội dân sự ngay sau khi đại chiến thế giới lần thứ II kết thúc Tuy nhiên, cách đây gần 30 năm, vào những năm 80 của thế kỷ XX, sự phát triển của XHDS bùng nổ như
là một hiện tượng chính trị trong đời sống xã hội của nhiều nước và nhiều nhà
Trang 10khoa học đã tập trung nghiên cứu các vấn đề về xã hội dân sự, đặc biệt là đi sâu nghiên cứu về bản chất, cấu trúc và các loại hình xã hội dân sự
- Năm 1989, Daniel Bell đã đưa ra công trình nghiên cứu “Vai trò của
xã hội dân sự” (The role of civil Society) Trong công trình này, tác giả chủ yếu phân tích các vai trò chủ yếu của xã hội dân sự trong đời sống xã hội lúc bấy giờ
- Năm 1990 Charles Taylor xuất bản cuốn sách “Các kiểu xã hội dân sự” (Modes of civil Society)
- Năm 1991 Michael Waltzer có công trình nghiên cứu về “Ý tưởng của
xã hội dân sự” (The Idea of civil Society)3
- Năm 1991-Edward Shils, có công trình nghiên cứu về “Những ưu điểm của XHDS” (The Virtues of Civil Society)
- Tháng 4 năm 2008- giáo sư Stein Kuhnle trường quản lý Hertie Berlin
đã trình bày công trình nghiên cứu về vai trò của XHDS trong sự phát triển của Nhà nước phúc lợi Bắc Âu”4 Khi phân tích mô hình phúc lợi Bắc Âu giáo sư Stein Kuhnle cho rằng mô hình Nhà nước phúc lợi Bắc Âu có nhiều điểm phù hợp với mô hình tổ chức XHDS Tuy nhiên tính bền vững của mô hình này cần phải có thời gian để kiểm chứng Tác giả cũng đưa ra mô hình
“XHDS” phương thức thứ ba và ông cũng cho rằng nên chăng phải có những
mô hình đa dạng hơn về XHDS như “Phương thức trung gian”, “Nền chính trị thoả hiệp”, “Dân chủ dựa trên sự đồng thuận”
Khi kết luận về mô hình “Nhà nước phúc lợi ở Bắc Âu” ông cho rằng đây là mô hình mà nhiều nước trên thế giới quan tâm vì đó là hình thức mà ở
đó Nhà nước thông qua hệ thống pháp luật, chịu trách nhiệm bảo vệ, thúc đẩy
sự thịnh vượng và phúc lợi căn bản của tất cả các thành viên xã hội
3 Đặng Ngọc Dinh-Vũ Duy Phú,Trần Chí Đức, Nguyễn Vi Khải, Xã hội dân sự, Một số vấn đề chọn lọc, NXB Tri thức, Tr.51
4
Vũ Duy Phú-Đặng Ngọc Dinh, Sđd tr.152