Hiện tại trung bình Chương trình Thời sự 19 giờ của Đài Truyền hình Việt Nam sử dụng từ 5-6 phóng sự ngắn, chiếm chừng một nửa lượng tin bài thời sự trong nước.. Tác giả Quang Ninh trong
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
KHOA BÁO CHÍ & TRUYỀN THÔNG
-// -
TRẦN VĂN LONG
KẾT CẤU PHÓNG SỰ NGẮN
TRUYỀN HÌNH
( Khảo sát phóng sự ngắn trong chương trình thời sự 19h của VTV1 từ tháng 1/ 2007 đến tháng
6/2008)
Chuyên ngành: Báo chí học
Mã số 60 32 01 LUẬN VĂN THẠC SỸ KHOA HỌC BÁO CHÍ
NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TSKH ĐINH THUÝ HẰNG
Hà Nội 2008
Trang 2MỤC LỤC
Trang
PHẦN MỞ ĐẦU ……….1
Chương 1 : NHẬN DIỆN PHÓNG SỰ NGẮN TRUYỀN HÌNH………8
1.1 Phóng sự và phóng sự truyền hình ……….… 8
1.1.1 Phóng sự….………8
1.1.2 Phóng sự truyền hình …… ……….11
1.2 Phóng sự ngắn truyền hình trên sóng truyền hình Việt Nam 16
1.2.1 Sự ra đời của phóng sự ngắn truyền hình trên sóng truyền hình Việt Nam……… ……….……… 16
1.2.2 Các quan niệm về phóng sự ngắn truyền hình……… 18
1.2.3 Đặc trưng phóng sự ngắn truyền hình………… ………… … 21
1.2.4 Vị trí của phóng sự ngắn trong hoạt động sáng tạo truyền hình
trên sóng truyền hình Việt Nam ………….………34
Chương 2: KẾT CẤU PHÓNG SỰ NGẮN TRUYỀN HÌNH ….40
2.1.Kết cấu hình thức của phóng sự ngắn truyền hình……… … 41
2.1.1 Kết cấu tuyến tính.……….……… … 42
2.1.2.Kết cấu theo kiểu “lấy điểm để nói diện”.…….………… ……47
2.1.3.Kết cấu theo kiểu diễn giải vấn đề.……….……….……52
2.1.4 Kết cấu song hành……….……….……… … 56
2.2 Kết cấu nội dung của phóng sự ngắn truyền hình…… …62
2.2.1 Đề tài ……… …62
Trang 32.2.2 Sự kiện ……….……66
2.2.3 Chi tiết……… …71
2.2.4 Quan điểm tư tưởng ……….……… 76
Chương 3 : ỨNG DỤNG PHÓNG SỰ NGẮN TRUYỀN HÌNH VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG THỂ LOẠI 85
3.1 Ứng dụng phóng sự ngắn trong chương trình Thời sự trên VTV1 ……….……84
3.1.1 Thành công ……… …….84
3.1.2 Hạn chế……….……… 92
3.2 Xu hướng báo chí tác động tới chất lượng phóng sự ngắn truyền hình…… ……… 97
3.2.1 Xu hướng co ngắn về dung lượng tác phẩm………….……… 98
3.2.2 Xu hướng đan xen hoà trộn giữa các thể loại báo chí……… 98
3.3.Giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự ngắn truyền hình 99
3.3.1 Về mặt lý luận……… 99
3.3.2 Về mặt đội ngũ ……… …101
3.3.3 Về mặt cơ chế ……… … …103
KẾT LUẬN……… 105
TÀI LIỆU THAM KHẢO……… 108
PHỤ LỤC ……….…113
Trang 4PHẦN MỞ ĐẦU
1 - Tính cấp thiết của đề tài
Phóng sự ngắn truyền hình là dạng thể loại đang được sử dụng khá phổ biến trên sóng truyền hình trong và ngoài nước Với ưu thế ngắn gọn, thông tin trực diện, phóng sự ngắn là công cụ quan trọng của những người làm truyền hình trong việc phản ánh phân tích mổ xẻ sự kiện vấn đề Cũng vì lý
do này mà phóng sự ngắn được sử dụng khá hiệu quả trong các chương trình tin tức thời sự Hiện tại trung bình Chương trình Thời sự 19 giờ của Đài Truyền hình Việt Nam sử dụng từ 5-6 phóng sự ngắn, chiếm chừng một nửa lượng tin bài thời sự trong nước Qua khảo sát của tác giả tại một số đài truyền hình địa phương như Hà Nội, Hà Tây, Nghệ An, Hà Tĩnh, thời lượng dành cho phóng sự ngắn trong một chương trình thời sự cũng chiếm từ 40 – 50% Có thể khẳng định: phóng sự ngắn đã góp phần làm thay đổi diện mạo các chương trình thời sự truyền hình
Tại các kỳ liên hoan truyền hình toàn quốc ( sân chơi nghiệp vụ lớn nhất dành cho người làm truyền hình trong cả nước), số lượng phóng sự ngắn luôn chiếm tỉ lệ cao nhất trong tổng số tác phẩm dự thi Không những vậy,
số lượng phóng sự ngắn tham dự kỳ Liên hoan sau bao giờ cũng cao hơn kỳ Liên hoan trước Ví dụ Liên hoan Truyền hình toàn quốc lần thứ 21 (năm 2002) có 538 tác phẩm thuộc 8 thể loại dự thi thì phóng sự ngắn đã lên tới
149 tác phẩm, cao hơn hẵn thể loại phóng sự (123 tác phẩm), phim tài liệu (62 tác phẩm); liên hoan Truyền hình toàn quốc lần thứ 22 (năm 2003) có
150 tác phẩm phóng sự ngắn trong tổng số 548 tác phẩm dự thi; liên hoan Truyền hình toàn quốc lần thứ 25 (năm 2006) có 160 phóng sự ngắn trong tổng số 635 tác phẩm dự thi; liên hoan Truyền hình toàn quốc lần thứ 27 (năm 2008) có 212 tác phẩm phóng sự ngắn trong tổng số 742 tác phẩm dự
Trang 5thi Tác giả Quang Ninh trong một bài viết đăng trên báo Truyền hình số ra ngày 17/1/2001 đưa ra lời nhận xét về vị trí của phóng sự ngắn tại Liên hoan
truyền hình toàn quốc lần thứ 20 như sau: “ trái với quan niệm lâu nay về
sức hấp dẫn của các chương trình tuyền hình, vượt qua cả phim truyện và phim ca nhạc, phóng sự ngắn đã thu hút được sự chú ý của người xem nhiều nhất” [ 37]
Phóng sự ngắn đang ngày càng khẳng định vai trò xung kích trong các chương trình thời sự, thế nhưng ở góc độ lý luận lại còn rất thiếu những công trình nghiên cứu công phu, đầy đủ Còn nhiều ý kiến tranh luận về tên gọi, dấu hiệu đặc trưng cũng như vị trí của dạng thể loại sinh động, hiệu quả này Trong cách sử dụng của các đài truyền hình nước ngoài, phóng sự ngắn được xác định như là một dạng của tin, còn trong quan niệm của những người làm truyền hình ở Việt Nam phóng sự ngắn lại được xem là một dạng của phóng sự Điều này giải thích vì sao phóng sự ngắn rất ít khi trở thành đối tượng nghiên cứu độc lập Đặc biệt việc đi sâu nghiên cứu để rút ra những đặc điểm tương đồng về kết cấu hình thức cũng như kết cấu nội dung,
từ đó đề xuất những căn cứ khoa học cho công việc sáng tạo tác phẩm là chưa có Người làm nghề chủ yếu tự đúc rút kinh nghiệm từ chính hoạt động thực tiễn hoặc tiếp thu kinh nghiệm từ các đài truyền hình nước ngoài Hệ quả tất yếu là chất lượng phóng sự ngắn trên sóng không đều Nhiều phóng
sự ngắn bộc lộ sai sót hoặc không phát huy được những thế mạnh vốn có Trong khi đó trước yêu cầu ngày càng khắt khe của công chúng và trước sự cạnh tranh quyết liệt của các loại hình truyền thông, hoạt động sáng tạo truyền hình nói chung, sáng tạo phóng sự ngắn truyền hình nói riêng đang thường xuyên phải đối diện với áp lực đổi mới Một trong những giải pháp đổi mới đó là phải tiếp tục hoàn thiện về mặt lý luận, xác định lý luận là cơ
sở cho hoạt động sáng tạo
Trang 6Xuất phát từ yêu cầu cấp thiết này, tác giả quyết định lựa chọn đề tài “ Kết
cấu phóng sự ngắn truyền hình” với mong muốn vừa khái quát thực tiễn vừa
xây dựng những căn cứ khoa học cho hoạt động sáng tạo thực tiễn
2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài
Trong khi các thể loại báo chí truyền hình như phóng sự truyền hình, tin truyền hình, phỏng vấn trên truyền hình… được nghiên cứu khá kỹ lưỡng thì
số công trình nghiên cứu về phóng sự ngắn lại còn hết sức khiêm tốn Cho đến thời điểm hiện tại vẫn chưa có nhiều công trình nghiên cứu một cách bài bản công phu về phóng sự ngắn truyền hình Phóng sự ngắn thường chỉ được
đề cập đến một cách gián tiếp khi các tác giả nghiên cứu một số thể loại khác như phóng sự truyền hình hoặc tin truyền hình Chẵng hạn trong tác phẩm Phóng sự truyền hình (NXB Thông tấn 2003), nhóm tác giả Brigitte Besse, Didier Desormeaux đã chỉ ra cách lựa chọn góc độ tiếp cận vấn đề đối với những phóng sự có thời lượng chưa đầy 2 phút và những phóng sự
có thời lượng từ 2 đến 4 phút Nhóm tác giả cũng xây dựng công thức chung của phóng sự “một phút 30 giây” (còn gọi là phóng sự một ba mươi) là:
“một chủ đề = một phóng sự = một phút 30 giây hình ảnh âm thanh” [ 4, tr
60] Đây là những dạng phóng sự được sử dụng phổ biến trong chương trình thời sự với các đặc điểm tương đồng đặc điểm phóng sự ngắn
Công trình được xem là đã đề cập đến những nét cơ bản và những thủ thuật sáng tạo phóng sự ngắn rõ nhất là cuốn: “Sổ tay phóng viên, Tin- Phóng sự truyền hình” của Neil Everton do Quỹ Reuters xuất bản năm 1999 ( Lê Phong dịch, Trần Bình Minh hiệu đính) Mặc dù tác giả không trực tiếp gọi tên đối tượng nghiên cứu là phóng sự ngắn hay phóng sự thời sự nhưng nội dung được đề cập đều hướng tới phóng sự trong chương trình thời sự Tác phẩm chỉ ra được những kinh nghiệm và nguyên tắc khi thực hiện một
Trang 7tác phẩm phóng sự sử dụng trong chương trình thời sự như nguyên tắc về ghi hình, dựng hình, phỏng vấn, thể hiện lời bình…
Liên quan đến hoạt động nghiên cứu phóng sự ngắn còn có thể kể ra những bài báo của các nhà nghiên cứu hoặc những người làm truyền hình đăng tải rải rác trên các báo, tạp chí, các website điện tử Mỗi bài báo chỉ
có thể đưa ra một góc nhìn, một cách đánh giá cụ thể và phụ thuộc nhiều vào quan điểm cá nhân, do vậy thường chỉ mang ý nghĩa tham khảo về mặt khoa học
Gần đây sinh viên và học viên cao học tại một số cơ sở đào tạo báo chí như Học viện báo chí và tuyên truyền, Khoa Báo chí – Trường Đại học Khoa học
xã hội và nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội)…đã chọn phóng sự ngắn làm đối tượng nghiên cứu cho khoá luận hoặc luận văn tốt nghiệp Mỗi luận văn xác định một hướng nghiên cứu riêng như tính độc đáo của phóng sự ngắn, nhận dạng phóng sự ngắn, vai trò xung kích của phóng sự ngắn… qua đó có những đóng góp thiết thực vào hệ thống lý luận Tuy nhiên ở góc độ kết cấu phóng sự ngắn lại chưa có bất cứ một công trình nghiên cứu nào
3 Mục đích, nhiệm vụ và phạm vi nghiên cứu
- Mục đích nghiên cứu
Mục đích của luận văn là nghiên cứu và đề xuất các dạng kết cấu về hình
thức và nội dung của phóng sự ngắn truyền hình Qua đó luận văn gợi mở những nguyên tắc sáng tạo trong hoạt động sáng tạo tác phẩm phóng sự ngắn truyền hình
- Nhiệm vụ nghiên cứu
+ Phân tích những dấu hiệu đặc trưng như thời lượng, lời dẫn, hình ảnh,
âm thanh, phỏng vấn, dẫn hiện trường…để nhận diện phóng sự ngắn truyền hình trong chương trình Thời sự 19h của VTV1
Trang 8+ Vận dụng lý luận kết cấu tác phẩm báo chí vào thực tiễn sáng tạo tác phẩm phóng sự ngắn trong chương trình thời sự 19h của VTV1, luận văn đề cập tới các dạng kết cấu về hình thức cũng như kết cấu về nội dung phóng sự ngắn
+ Đánh giá vị trí của phóng sự ngắn trong các chương trình truyền hình, đặc biệt là trong chương trình thời sự, từ đó đề xuất những giải pháp nâng cao chất lượng phóng sự ngắn
- Phạm vi nghiên cứu
Nếu căn cứ vào tiêu chí thời lượng thì trong thực tế những phóng sự có thời lượng dưới 5 phút được sử dụng khá phổ biến trong rất nhiều chương trình truyền hình Tuy nhiên không phải phóng sự nào dưới 5 phút cũng là phóng sự ngắn bởi “ngắn” ở đây không có nghĩa là sự rút ngắn cơ học mà phải là sự rút ngắn sáng tạo Nói cách khác ngoài yếu tố thời lượng, một phóng sự ngắn đúng nghĩa còn phải hội tụ nhiều dấu hiệu đặc trưng khác Theo tác giả, phóng sự ngắn hội tụ được đầy đủ các yếu tố đặc trưng nhất là những phóng sự sử dụng trong chương trình thời sự
Hiện tại trên VTV1 có 6 chương trình thời sự tổng hợp nhưng chương trình được đầu tư công phu nhất, có độ chọn lọc thông tin cao nhất là chương trình thời sự 19 giờ Chương trình thời sự 19 giờ có tổng thời lượng
45 phút, trong đó 32 phút giành cho tin tức trong nước Đây là chương trình được nhiều người xem nhất vì phát vào thời điểm công chúng có khả năng tiếp nhận lớn nhất (giờ vàng) Do vậy các phóng sự ngắn sử dụng trong chương trình thời sự 19 giờ, về nguyên tắc phải là những phóng sự tốt nhất Xuất phát từ nhận thức nói trên, luận văn xác định phạm vi nghiên cứu là các phóng sự ngắn sử dụng trong chương trình thời sự 19 giờ trên VTV1- Đài Truyền hình Việt Nam Thời gian khảo sát là từ tháng 1 năm 2007 cho đến tháng 6/2008
Trang 94 Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
- Cơ sở lý luận
Đề tài của luận văn được nghiên cứu trên cơ sở nền tảng chủ nghĩa Mác Lê-nin và tư tưởng Hồ Chí Minh Chủ nghĩa Mác Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm duy vật biện chứng, duy vật lịch sử vừa là thế giới quan, vừa là phương pháp luận cho hoạt động nghiên cứu Việc nghiên cứu còn phải dựa trên cơ sở chủ trương đường lối của Đảng, chính sách pháp luật của Nhà nước Cộng hoà XHCN Việt Nam về báo chí
Đề tài luận văn kế thừa và phát huy sáng tạo thành quả nghiên cứu từ các công trình lý luận cơ sở về báo chí như lý luận báo chí truyền thông, lý luận báo chí truyền hình, lý luận về hoạt động sáng tạo tác phẩm truyền hình, lý luận về phóng sự truyền hình…
- Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện đề tài, tác giả sử dụng các phương pháp nghiên cứu cụ thể như phân tích, tổng hợp, so sánh, khảo sát, thống kê… Do hoạt động sáng tạo phóng sự ngắn trong thực tế vẫn còn phụ thuộc nhiều vào kinh nghiệm
cá nhân nên tác giả đã sử dụng phương pháp phỏng vấn sâu để thu thập ý kiến, quan điểm, kinh nghiệm nghề nghiệp từ các nhà báo, các phóng viên truyền hình Đây cũng là một trong những căn cứ quan trọng phục vụ cho hoạt động nghiên cứu
5 Đóng góp mới về khoa học của đề tài
Trên cơ sở nhận diện đặc thù thể loại, đề tài tập trung phân tích sâu kết cấu phóng sự ngắn truyền hình Qua đó đề xuất các dạng kết cấu phổ biến về hình thức và nội dung, góp phần hình thành cơ sở khoa học cho hoạt động nghiên cứu và sáng tạo phóng sự ngắn truyền hình
Trang 106 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn
- Ý nghĩa lý luận
Bằng việc phân tích và đề xuất các dạng kết cấu của phóng sự ngắn truyền
hình, tác giả hy vọng luận văn sẽ góp phần bổ sung vào hệ thống công trình nghiên cứu về phóng sự truyền hình nói chung và phóng sự ngắn nói riêng Đây là sự nối tiếp cho hoạt động nghiên cứu phóng sự ngắn truyền hình đồng thời là cơ sở lý luận cho các công trình nghiên cứu tiếp theo ở những góc độ mới mẻ hơn
- Ý nghĩa thực tiễn
Bằng việc chỉ ra dấu hiệu đặc thù và những dạng kết cấu về hình thức lẫn nội dung của phóng sự ngắn, tác giả hy vọng luận văn sẽ cung cấp thêm những cơ sở khoa học cho hoạt động thực tiễn Người làm phóng sự ngắn sẽ
có thêm những nguyên tắc trong phát hiện đề tài, sự kiện, chi tiết, trong việc biểu thị quan điểm tư tưởng cũng như xây dựng kết cấu cho tác phẩm Ngoài
ra luận văn còn có thể được sử dụng làm tài liệu tham khảo cho hoạt động giảng dạy, hoạt động quản lý, biên tập, tổ chức sản xuất chương trình truyền hình…
Riêng đối với cá nhân tác giả, đề tài nghiên cứu của luận văn có ý nghĩa hết sức quan trọng trong việc trang bị cách nhìn, cách làm phóng sự ngắn, phục vụ thiết thực cho công việc thời sự ở một đài truyền hình địa phương
7 Kết cấu luận văn
Luận văn gồm 108 trang Ngoài phần mở đầu, phần kết luận, nội dung chính của luận văn bao gồm ba chương:
- Chương 1 : Nhận diện phóng sự ngắn truyền hình