DSpace at VNU: Mức độ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình của đối tượng tiền hôn nhân (Nghiên cứu trường hợp thành phố Hà Nội)

Đại học quốc gia Hà Nội Tr-ờng Đại học khoa học xã hội và nhân văn Khoa xã hội học Nguyễn Việt Hà Mức độ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình của đối t-ợng tiền hôn nhân Nghiên cứu

Đại học quốc gia Hà Nội Tr-ờng Đại học khoa học xã hội và nhân văn

Khoa xã hội học

Nguyễn Việt Hà

Mức độ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình

của đối t-ợng tiền hôn nhân (Nghiên cứu tr-ờng hợp thành phố Hà Nội)

Hà Nội, 2/2009

Đại học quốc gia Hà Nội Tr-ờng Đại học khoa học xã hội và nhân văn

Khoa xã hội học

Nguyễn việt hà

Mức độ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình

của đối t-ợng tiền hôn nhân (Nghiên cứu tr-ờng hợp thành phố Hà Nội)

Chuyên ngành : Xã hội học

Mã số : 60 31 30

luận văn thạc sĩ xã hội học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: TS NGUYễn Thị Kim Hoa

Hà Nội, 2009

Mục lục

Phần I: Mở đầu 1

1 Lí do chọn đề tài 1

2 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu 3

2.1 Mục đích nghiên cứu 3

2.2 Nhiệm vụ nghiên cứu 3

3 Giả thuyết nghiên cứu 3

4 Đối t-ợng, khách thể nghiên cứu 4

4.1 Đối t-ợng nghiên cứu 4

4.2 Khách thể nghiên cứu 4

5 Ph-ơng pháp nghiên cứu 4

6 Sơ đồ t-ơng quan các biến số 5

7 ý nghĩa khoa học và ý nghĩa thực tiễn 6

7.1 ý nghĩa khoa học 6

7.2 ý nghĩa thực tiễn 6

8 Kết cấu của luận văn 7

Phần II: Nội dung 8

Ch-ơng 1 Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.1.1 Lý luận nhận thức Macxit 8

1.1.2 Các lý thuyết đặt cơ sở cho việc nghiên cứu 9

1.1.3 Quan điểm của Đảng, Nhà n-ớc ta về vấn đề hôn nhân - gia đình 16

1.1.4 Hoàn cảnh ra đời và phát triển của Luật Hôn nhân và gia đình 17

1.2 Những vấn đề đang đặt ra trong nghiên cứu về hôn nhân, gia đình và Luật Hôn nhân và gia đình 22

1.3 Địa bàn nghiên cứu và đối t-ợng khảo sát 24

1.4 Các khái niệm cơ bản 26

Ch-ơng 2: Thực trạng nhận thức về Luật Hôn nhân và gia đình của thanh niên nam nữ tr-ớc kết hôn 33

2.1 Nhận thức về Luật Hôn nhân và gia đình 33

2.2 Nhận thức về các nội dung cụ thể trong Luật Hôn nhân và gia đình 37

2.2.1 Về các nội dung liên quan đến kết hôn 38

2.2.2 Hiểu biết về những quy định trong quan hệ vợ chồng 50

2.2.3 Đánh giá nhận thức về các quan hệ khác trong gia đình 57

2.3 Những yếu tố ảnh h-ởng đến hiểu biết của thanh niên tr-ớc kết hôn về Luật Hôn nhân và gia đình 65

2.3.1 Tiếp cận qua các ph-ơng tiện truyền thông đại chúng và truyền thông trực tiếp

2.3.2 Cách thức nghiên cứu, tìm hiểu Luật và các văn bản d-ới luật

Ch-ơng 3: Xu h-ớng biến đổi quan điểm về hôn nhân và gia đình trong thanh niên hiện nay 3.1 Xu h-ớng biến đổi quan điểm về giải quyết những vấn đề trong gia đình

3 2 Quan hệ tình dục tr-ớc hôn nhân

3.3 Sống thử

3.4 Ly hôn

Phần III: Kết luận và một số giải pháp, khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả thực hiện Luật Hôn nhân và gia đình của thanh

4.1 Kết luận

4.2 Một số giải pháp nhằm nâng cao hiểu biết về Luật hôn nhân gia đình trong thanh niên tr-ớc hôn nhân

4.3 Một số khuyến nghị

Tài liệu tham khảo

Phụ lục

Phiếu tr-ng cầu ý kiến

Một số kết quả nghiên cứu định tính

Luật Hôn nhân và gia đình

phần I: mở đầu

1 Lý do chọn đề tài

Ngày nay, quá trình giao l-u và hội nhập quốc tế đang diễn ra mạnh mẽ ở các n-ớc đang phát triển cũng đang diễn ra quá trình này Giao l-u và hội nhập

đã tác động tích cực đến sự phát triển chung của nhiều n-ớc Tuy nhiên quá trình này cũng mang theo nó những ảnh h-ởng trái chiều, tiêu cực đến đời sống xã hội Điều có thể nhận thấy trong chiều sâu của sự thay đổi chính là hệ thống giá trị và chuẩn mực, đặc biệt là giá trị chuẩn mực của gia đình - những cái mà lâu nay vẫn đ-ợc nhìn nhận nh- những thành tố tạo nên nét đặc biệt của văn hoá ở từng quốc gia, dân tộc

ở Việt Nam, những năm gần đây, mở cửa đổi mới đã làm cho hệ giá trị, chuẩn mực xã hội có những biến đổi b-ớc đầu Trong đó có sự pha trộn các yếu

tố của cả ph-ơng Đông và ph-ơng Tây Cái truyền thống và cái hiện đại đã đan xen và tác động mạnh mẽ đối với thanh niên - nhóm nhân khẩu xã hội đặc thù về lứa tuổi với những đặc điểm tâm, sinh lý có nhiều biến động trong quá trình tiếp cận và học tập những yếu tố văn hoá từ bên ngoài Thanh niên tuy có sức khoẻ, hiểu biết, tri thức nh-ng lại bồng bột, dễ bị cám dỗ bởi những giá trị ảo Hiện tại, quá trình xã hội hoá thanh niên diễn ra khá đa chiều, phức tạp với việc xuất hiện nhiều quan niệm mới lạ về tình bạn, tình yêu, hôn nhân gia đình và quan hệ tình dục Đây là những nhân tố ảnh h-ởng trực tiếp đến sự biến đổi về hành vi, lối sống của thanh niên trong quá trình thiết lập hôn nhân và gia đình

Một trong những vấn đề đang đ-ợc d- luận quan tâm là tình trạng quan hệ tình dục tr-ớc hôn nhân và hiện t-ợng chung sống tr-ớc hôn nhân Một số khảo sát gần đây cho thấy, quan hệ tình dục và chung sống tr-ớc hôn nhân trong thanh niên đang có xu h-ớng gia tăng Điều này vừa do ảnh h-ởng của lối sống, quan

niệm sống ngoại lai vừa do tình trạng thiếu tri thức, thiếu thông tin, thiếu hiểu biết về pháp luật Tất cả đ-a đến những hậu quả xấu về sức khoẻ, đạo đức, tâm

lý, hạnh phúc gia đình cho thanh niên, đặc biệt nữ thanh niên và cho toàn xã hội

ở một vài thập niên tr-ớc, các nhà quản lý lo ngại về hiện t-ợng thanh niên quan hệ tình dục tr-ớc hôn nhân và quan hệ tình dục sớm thì những năm gần đây, nh- một hệ quả tất yếu của quá trình mở cửa, đổi mới, tình trạng quan

hệ tình dục tr-ớc hôn nhân, chung sống tr-ớc hôn nhân của thanh niên đang có chiều h-ớng gia tăng Hiện tại, ở n-ớc ta, tuy ch-a có những số liệu thống kê chính thức về hiện t-ợng này nh-ng từ những điều tra ít nhiều có liên quan cho thấy, chung sống tr-ớc hôn nhân đang phát triển trong giới trẻ sống xa gia đình,

ít chịu sự kiểm soát của gia đình nh- học sinh, sinh viên, những ng-ời lao động nhập c- vào các thành phố lớn Một khảo sát ở thành phố Hồ Chí Minh cho thấy

đã có 12.712 đôi bạn trẻ đã chung sống tr-ớc, kết hôn sau và 10.148 đôi chung sống không kết hôn [12]

Thực tế, quan hệ tình dục tr-ớc hôn nhân và chung sống tr-ớc hôn nhân đã

và đang để lại những hậu quả xã hội trên nhiều ph-ơng diện nh-: sức khoẻ, đạo

đức, lối sống và sự bền vững của gia đình Đây cũng chính là nguyên nhân dẫn

đến hàng chục vạn ca nạo phá thai hàng năm và hàng ngàn gia đình tan vỡ sau

đó Nguyên nhân của tình trạng này có nhiều, song một phần, do thiếu sự hiểu biết và ý thức tuân thủ pháp luật còn kém của cộng đồng nhất là của thanh niên

Hiện nay, quan hệ tình dục ngoài hôn nhân và chung sống ngoài hôn nhân giữa những thanh niên có gia đình và thanh niên ch-a lập gia đình cũng đang ngày càng gia tăng Đây cũng là một trong những nguyên nhân dẫn đến tình trạng ly hôn tăng nhanh qua các năm, đặc biệt là ở các thành phố lớn [14] Theo

số liệu của Uỷ ban các vấn đề xã hội của Quốc Hội, số vụ vợ chồng xin ly hôn

đã tăng từ 22.000 vụ năm 1991 lên 44.000 vụ năm 1998 Còn theo thống kê của Toà án nhân dân tối cao, năm 2000 có 51.361 vụ vợ chồng xin ly hôn, năm 2001

có 54.226 vụ, năm 2002 có 56.487 vụ, năm 2003 có 60.004 vụ và năm 2004 có tới 63.735 vụ ở một số thành phố lớn, tỷ lệ ly hôn đã trở thành một vấn đề xã hội rất đáng đ-ợc quan tâm Thành phố Hồ Chí Minh là địa ph-ơng có tỷ lệ ly

hôn cao nhất trong cả n-ớc, năm 1998, số vụ ly hôn chiếm 20% tổng số các vụ kết hôn [16]

Hà Nội là thủ đô của cả n-ớc, nơi tập trung bộ phận quan trọng lực l-ợng lao động trẻ ở mọi trình độ, số l-ợng sinh viên, học sinh đông ảnh h-ởng của lối sống ngoại lai mạnh Do vậy, các hành vi sai lệch chuẩn mực xã hội kể cả chuẩn mực luật pháp lẫn những chuẩn mực đạo đức, lối sống diễn ra ngày càng nhiều Trên lĩnh vực hôn nhân gia đình, do những quan niệm thoáng hơn về tình dục, tình yêu và hôn nhân tự do, nên những hành vi lệch chuẩn ngày càng nhiều

Điều này tác động cả tích cực và tiêu cực đến đời sống xã hội, đặc biệt đến sự

hôn nhân gia đình ở nam nữ tr-ớc khi kết hôn, cũng nh- những nguyên nhân ảnh h-ởng tới nhận thức của họ về vấn đề này là hết sức cần thiết Với ý nghĩa đó, tôi

đã chọn đề tài “Mức độ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình của đối t-ợng tiền hôn nhân” (Nghiên cứu trường hợp thành phố Hà Nội) làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc sỹ của mình

2 ý nghĩa lý luận và ý nghĩa thực tiễn

2.1 ý nghĩa khoa học

- Luận văn sẽ góp phần khẳng định hơn nữa những lý thuyết xã hội học nh-: lý thuyết Hành động xã hội và lý thuyết Xã hội hóa cá nhân trong một lĩnh vực đặc thù - tình yêu, tình dục, hôn nhân và gia đình

- Những kết quả nghiên cứu của luận văn này sẽ giúp gợi mở những h-ớng nghiên cứu tiếp theo để đẩy mạnh việc tuyên truyền thực hiện Luật Hôn nhân và gia đình và những văn bản luật pháp khác có liên quan

2.2 ý nghĩa thực tiễn

- Từ chỗ góp phần làm rõ nhận thức, hiểu biết của thanh niên tiền hôn nhân về Luật Hôn nhân và gia đình trên cơ sở này giúp cho các cơ quan truyền thông, t- vấn có định h-ớng và biện pháp phù hợp hơn trong việc tuyên truyền, giáo dục thanh niên thực hiện Luật Hôn nhân và gia đình, đặc biệt là với đối t-ợng tiền hôn nhân

- Luận văn sẽ cung cấp thêm thông tin, dữ liệu cho việc nghiên cứu, giảng dạy xã hội về giới, gia đình cho sinh viên, học sinh và những nhóm xã hội khác

có yêu cầu

3 Mục đích - nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục đích nghiên cứu

Làm rõ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình của thanh niên nam nữ tr-ớc kết hôn đồng thời lý giải những nhân tố ảnh h-ởng tới hiểu biết của họ nhằm đề xuất một số giải pháp chủ yếu để nâng cao sự hiểu biết của thanh niên nam, nữ trong thực hiện Luật Hôn nhân và gia đình

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Thu thập, xử lý và phân tích những thông tin có sẵn gồm: những báo cáo, luật, sách, bài báo, công trình khảo sát đã hoàn thành có liên quan đến hiểu biết

và thực hiện Luật Hôn nhân và gia đình của thanh niên

- Điều tra xã hội học bằng bảng câu hỏi có cấu trúc nhằm thu thập những thông tin liên quan đến hiểu biết của thanh niên nam nữ tr-ớc khi kết hôn về Luật Hôn nhân và gia đình

- Xử lý, phân tích, tổng hợp các thông tin thu đ-ợc qua điều tra định tính

và định l-ợng để làm rõ mức độ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình ở nam nữ tr-ớc khi kết hôn

- Phân tích, tổng hợp những kết quả thu đ-ợc để đ-a ra những kết luận và những giải pháp, khuyến nghị nhằm nâng cao trình độ hiểu biết của thanh niên trong độ tuổi kết hôn về Luật Hôn nhân và gia đình

4 Giả thuyết nghiên cứu

- Việc tuyên truyền, giáo dục, thực hiện Luật Hôn nhân và gia đình tuy đã

đ-ợc quan tâm chú ý nh-ng ch- a tìm đ-ợc những hình thức phù hợp cho thanh niên tiền hôn nhân, do vậy, hiểu biết Luật của họ còn ch-a đầy đủ, thiếu chính xác

- Nam nữ thanh niên tr-ớc khi kết hôn đang còn ít quan tâm tới việc tìm hiểu văn bản Luật, chính sách liên quan đến vấn đề hôn nhân, gia đình đặc biệt

là Luật Hôn nhân và gia đình nên hiểu biết về luật còn ch-a cao

- Hiểu biết của nam nữ thanh niên trong độ tuổi kết hôn chịu ảnh h-ởng của các yếu tố nh- giới tính, lứa tuổi, trình độ học vấn, khu vực c- trú và đặc tr-ng văn hoá gia đình

5 Đối t-ợng, khách thể và địa bàn nghiên cứu

5.1 Đối t-ợng nghiên cứu

Mức hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình của đối t-ợng tiền hôn nhân

5.2 Khách thể nghiên cứu

- Thanh niên nam, nữ tr-ớc kết hôn đang sống và làm việc trên địa bàn thành phố Hà Nội

- Cán bộ làm công tác thanh niên, công tác lao động, th-ơng binh và xã hội và cán bộ làm công tác tuyên truyền, phổ biến chính sách và pháp luật ở Hà Nội

5.3 Địa bàn nghiên cứu

Đối t-ợng đ-ợc chọn để tiến hành khảo sát là thanh niên nam, nữ ch-a kết hôn tại ph-ờng Nghĩa Tân, quận Cầu Giấy và xã Vĩnh Ngọc, huyện Đông Anh Nhóm đối t-ợng này đ-ợc chọn theo nguyên tắc ngẫu nhiên Số phiếu phát ra là

400 phiếu, số phiếu thu về 397 phiếu Tất cả các phiếu đều hợp lệ, trong đó:

- Cơ cấu tuổi:

Độ tuổi: từ 16-17 tuổi: 11,3%

Độ tuổi 18-22 tuổi: 45,7%

Độ tuổi 22-30 tuổi: 43%

- Cơ cấu trình độ học vấn:

Ch-a tốt nghiệp PTTH: 26,9%

Tốt nghiệp PTTH: 39,2%

TC, CĐ: 22,5%

ĐH, trên ĐH: 11,4%

- Cơ cấu giới tính :

Nam: 53,4%

Nữ: 46,6%

- Cơ cấu nghề nghiệp:

Đang đi học: 51,3%

Ch-a đi làm: 10,2%

Đang đi làm: 38,5%

6 Ph-ơng pháp nghiên cứu

Luận văn đ-ợc thực hiện bằng các ph-ơng pháp nghiên cứu tổng hợp nh- thống kê, logic-lịch sử điều tra xã hội học Trong đó, những ph-ơng pháp nghiên cứu cụ thể sau đây đ-ợc sử dụng:

- Phân tích tài liệu có sẵn:

Trên cơ sở tổng quan các tài liệu đã có gồm sách, tạp chí, thống kê công trình nghiên cứu đã đ-ợc thực hiện, hồ sơ văn bản l-u trữ và các báo cáo của các cơ quan chức năng… để có thêm thông tin làm rõ cả cơ sở lý luận lẫn thực tiễn của vấn đề nghiên cứu

9

- Điều tra định l-ợng:

Tiến hành phỏng vấn theo phiếu tr-ng cầu ý kiến với 400 thanh niên ch-a kết hôn Cách thức chọn mẫu: sử dụng ph-ơng pháp ngẫu nhiên phân tầng Cụ thể, ở nội thành, tác giả chọn quận Cầu Giấy, ph-ờng Nghĩa Tân; ở ngoại thành, chọn huyện Đông Anh, xã Vĩnh Ngọc Sau khi xác định 2 ph-ờng/xã, tác giả lập danh sách thanh niên từ 16 tuổi trở lên ch-a lập gia đình; sau đó chọn ngẫu nhiên hệ thống cho đủ 400 mẫu theo dự định để tiến hành phát phiếu khảo sát

- Nghiên cứu định tính:

Ngoài phát phiếu điều tra định l-ợng, cuộc khảo sát còn tiến hành 2 cuộc thảo luận nhóm tập trung, mỗi nhóm 10 ng-ời và 10 phỏng vấn sâu đối với những ng-ời đại diện cho nhóm thanh niên ch-a lập gia đình, nhóm cán bộ và chủ hộ gia đình có thanh niên ch-a lập gia đình

- Ph-ơng pháp xử lý số liệu

Số liệu điều tra định l-ợng đ-ợc làm sạch và xử lý bằng ch-ơng trình SPSS 12.5 Các t-ơng quan cơ bản đ-ợc xác định và đ-a ra với những bảng số liệu nhằm đáp ứng các mục tiêu mà cuộc khảo sát h-ớng đến là đánh giá mức độ hiểu biết về Luật Hôn nhân và gia đình của đối t-ợng tiền hôn nhân

7 Sơ đồ t-ơng quan các biến số

Kết quả thực hiện Luật

Phạm vi tác động và

đối t-ợng điều chỉnh

Hiểu biết của thanh niên tr-ớc kết hôn

về Luật Hôn nhân và gia đình

Tầm quan trọng

của Luật

Nam, Nữ thanh niên ch-a kết hôn

- Giới

- Tuổi

- Học vấn

- Địa bàn c- trú

Đối t-ợng khác

- CBLĐQL (CB t- pháp, CB LĐTBXH )

- Chủ hộ gia đình có

TN ch-a kết hôn Nội dung của Luật

Hôn nhân & gia đình

Tài liệu tham khảo

1 Charles L.Jones Tepperman, T-ơng lai của gia đình, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2002 Tr 35-37

2 Guter Endrweit (chủ biên) và các đồng nghiệp, Các lý thuyết xã hội học hiện đại, 1999, NXB Thế giới (Dịch giả Nguyễn Hữu Tâm);

3 Guter Endrweit và G Trommsdorff, Từ điển Xã hội học, 2001, NXB Thế giới;

4 K.K Platonov, Tâm lý học, quyển M, 1972;

5 Tony Bilton, Nhập môn xã hội, 1993, NXB Khoa học xã hội, Hà

Nội;Đặng Cảnh Khanh, Các nhân tố phi kinh tế - Xã hội học về sự phát triển NXB KHXH, HN 1999

6 V.I Lênin, Bút ký triết học, tập 29, NXB Tiến bộ, 1981, tr 192;

7 Mai Huy Bích, Xã hội học gia đình, Viện Xã hội học, NXB Khoa học xã

hội, Hà Nội, 2003;

8 Đỗ Thị Bình, Nguyễn Linh Khiếu, Lê Ngọc Văn đồng chủ biên “Gia đình Việt Nam và ng-ời phụ nữ trong thời kỳ CNH-HĐH đất n-ớc”, NXB

Khoa học xã hội, Hà Nội, 2002;

9 Nguyễn Văn Cừ, “Giải quyết hôn nhân thực tế theo Luật Hôn nhân và gia

đình năm 2000”, ĐH Luật Hà Nội, 2003

10 Phạm Tất Dong - Lê Ngọc Hùng, Xã hội học, 1997, NXB Đại học quốc

gia Hà Nội;

11 TS Vũ Quang Hà, THs Vũ Hồng Xoan, Xã hội học đại c-ơng, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2002, tr 252;

12 Đặng Cảnh Khanh (2001), Gia đình và cộng đồng trong việc giữ gìn văn hoá truyền thống trong điều kiện kinh tế thị tr-ờng và xu thế toàn cầu hoá Thuộc đề tài: “Vị trí vai trò của gia đình và cộng đồng trong sự nghiệp Bảo vệ chăm sóc và giáo dục trẻ em”