hỏi ra mới hay, người phụ nữ hà nhì đã quen sống trong chế độ “phụ hệ” tự bao đời, được ngồi cùng mâm với khách lạ đàn ông là một điều xa xỉ.. cái dáng khép nép, lầm lụi của những a-nhí
Trang 1Đàn Bà là lao Động chính chúng tôi dừng chân qua đêm tại nhà trưởng bản Pờ sảo Ma Bữa tối hôm ấy, tình cờ thế nào, tôi gặp lại chi Pó Mỵ, nay đã 20 tuổi, đẹp như bông hoa lan giữa rừng Pó Mỵ là cháu của ông trưởng công an xã, hôm đó cô cùng với mẹ xuống nhà sảo Ma xin thuốc lá, gặp khách và được mời ở lại lần trước tôi qua Mù cả gặp Pó Mỵ cách đây tròn 6 năm, lúc ấy em vẫn còn là một cô bé 14 tuổi, cặm cụi dùng trán địu củi về nhà để sưởi lâu ngày gặp lại người quen, vậy mà suốt bữa
ăn chẳng thấy 2 mẹ con sơn nữ hà nhì ấy ăn uống, nói năng gì, họ cứ cắm mặt, khép nép đến tội nghiệp Pó Mỵ chỉ thỉnh thoảng ngước mắt nhìn tôi rồi lại vội vàng cúi xuống, có khi ngập ngừng mang bát cơm ra ngồi tận hành lang như đứa trẻ hỏi ra mới hay, người phụ nữ hà nhì đã quen sống trong chế độ “phụ hệ”
tự bao đời, được ngồi cùng mâm với khách lạ đàn ông là một điều xa xỉ cái dáng khép nép, lầm lụi của những a-nhí (cô em - tiếng hà nhì), a-pa (các chị, các mẹ)
là di chứng còn lại, là số phận hình như đã được vận vào họ ngay từ lúc cất tiếng khóc chào đời…
có Một nơI tRên Đất nước này
Mà ngườI Phụ nữ là lao Động
chỦ yếu, còn Đàn ông chỉ ở nhà
tRông con tôI Đã sống những
ngày vuI vẻ và vô ưu tRong tIết
sương Mù, lạnh gIÁ ở Mù cả
nằM cÁch huyện lị Mường tè
(laI châu) gần 60 cây số Đường
ĐồI núI gậP ghềnh, cộng thêM
Khoảng 2 ngày ĐI Bộ cắM Mặt
lEo Đèo, Mảnh Đất Được Mệnh
Danh là “u tỳ vương Quốc”- Xứ
sở cỦa sương Mù…
nhọc nhằn Phụ nữ hà nhì
văn hóa - nghệ thuật
54 Bản tin Đại học Quốc gia hà nội
Trang 2ngày còn nhỏ, nghe bà kể rằng, phụ nữ hà nhì thường
đẻ đứng Để dễ đẻ, họ có tục đập vỡ ống bương đựng
nước cho nước tóe ra hoặc thả ống bương nước trong
có cái đục từ trên đỉnh nóc nhà xuống, đục bắn ra
giống như đứa trẻ được sinh ra nhà có trẻ mới sinh
được báo hiệu bằng chiếc nón úp trên cọc trước cửa,
nếu cọc ở phía bên phải chứng tỏ nhà ấy sinh con gái,
còn cọc ở bên trái là sinh con trai ngày ấy, tôi bán tín
bán nghi, giờ ngồi trên đất Mù cả, nghe già bản hà
nhì kể chuyện mới thấy thấm thía nỗi nhọc nhằn cơ cực
của những a-nhí, a-pa vùng rừng xa ngái…
trong suốt những ngày ở Mù cả, điều mà chúng tôi
ngạc nhiên nhất đó là không gặp người đàn ông hà
nhì nào ra đường thói quen của họ là ở nhà trông
con, uống rượu và nếu có phải đi làm thì họ cũng đi cày
bừa tận ruộng nương xa trong núi Dọc theo những lối
đi lên nương, về bản, nếu có bóng người chỉ toàn phụ
nữ Phụ nữ hà nhì đặc biệt là những a-nhí thật khó tiếp
cận, khó trò chuyện họ cúi mặt lầm lì, những bước đi
lui cui như phải mang trên cổ một xiềng xích vô hình
củi bao giờ cũng chất ngất trên quẩy-tấu (gùi lớn) phía
sau lưng của họ tôi nhớ, có người đã nhận xét rằng:
nếu tính việc đẵn gỗ và chẻ củi thì người phụ nữ hà nhì
thiện nghệ nhất việt nam hai người đàn bà vần ở 2
đầu khúc gỗ lớn, dùng dao đóng những cái nêm vào
các thớ cây để bóc ra từng tảng gỗ họ khéo léo nêm củi vào các gùi lớn, có những thân củi cao quá đầu người thế rồi, họ cứ thế khật khưỡng mà bước đi, họ gùi củi bằng hai vai và bằng… trán có lẽ bởi dùng trán
để đeo nặng mà cả cuộc đời người phụ nữ hà nhì cứ chìm đắm trong nỗi ngu muội, chậm tiến…
ở bản hà nhì này, đã thành thói quen, cứ hễ có một cô gái đến tuổi cập kê thì nhà người con trai thường đến nhìn đống củi để xét nét về tài đức của cô dâu tương lai Đống củi càng lớn, chất gỗ càng tốt càng chứng
tỏ cô gái ấy là người chịu thương, chịu khó, đảm đang công việc trong gia đình tôi đem thắc mắc này nói với
Pờ sảo Ma, ông chỉ cười: “Điều đó đúng đấy nguồn gốc của người hà nhì từ bên kia biên giới, luôn mang trong mình mặc cảm thân phận nên chỉ chọn những nơi thật hoang vu, thật cao để sống những miền đất
ấy thường chủ yếu chỉ có gió lạnh và sương muối, vậy nên củi để sưởi là nhu cầu sống còn…”
nỗI nIềM a-nhí, a-Pa
Đã độ xuân muộn mà đất trời Mù cả vẫn lạnh tê người những sớm tinh mơ, các a-nhí, a-pa đã thức giấc, một tay đỡ gùi lên lưng, tay kia vội vàng cầm nắm cơm non (cơm từ gạo lúa non), nhẫn nại vừa ăn, vừa cất bước vào rừng những chuyến đi rừng của họ thường kéo văn hóa - nghệ thuật
55
số 248 - 2011
Trang 3dài cả ngày sáng dậy đã nghĩ đến củi,
tối mịt chở về, gùi củi nặng lặc lè, ấm
nóng da thịt và mồ hôi con gái con gái
hà nhì nết na như con gái thái, nhưng
đẹp lạ lùng với mũi cao, mắt sáng, nước
da trắng ngần và nụ cười e ấp như níu
bước chân người chỉ có một điều, dáng
đi của các a-nhí, a-pa cứ xiêu đổ về phía
trước ngay giữa hội xuân, trong điệu
múa xòe, hình như các a-nhí vẫn ngỡ
mình đang gồng sau lưng một gùi củi
cao ngất ngưởng…
chính sự lam lũ, vất vả đã làm nên phong
tục, những nét riêng biệt của người phụ
nữ hà nhì ai cũng có bộ trang phục mà
một vạt áo rủ ở phía sau, dài tới tận quá
khoeo chân anh em lính biên phòng
thường gọi vui đó là cái chắn bùn theo
mỗi bước đi, “cái chắn bùn” vải ấy cứ
lật phật, bùng nhùng sảo Mi (con gái
trưởng bản) bảo rằng: “tà vải dư thừa
ấy để giúp cho các a-nhí, a-pa ngồi bệt
xuống nghỉ chân khi quá mệt…” cả
cuộc đời, gùi củi bám trên lưng, họ đã
sáng kiến tự làm cho mình một mảnh
vải đệm, để dù có ở trong rừng, nếu mệt
chỉ việc tựa người, tựa gùi vào vách núi
mà nghỉ ngay cả khi ấy, chiếc gùi nặng
củi, nặng măng vẫn không rời trán, rời cặp vai ngà của họ trong gia đình, họ
là lao động chính nhưng không bao giờ
có quyền quyết định một việc gì quan trọng ở bản hà nhì, hầu như rất ít khi tôi gặp một tiếng nói tự do, hay một nụ cười tự tin của các a-nhí Phù a vu chỉ vào người vợ trẻ của mình, giọng kể cả:
“tao rất thương và cũng muốn vợ tao được tham gia bàn bạc việc nhà bởi nó thông minh và khéo léo lắm nhưng tục
lệ ở đây từ bao đời đã thế, mình không thể chống lại…” nghe chồng nói, cô gái có đôi mắt sáng như mắt mèo, cúi xuống xoa đầu đứa trẻ đang say ngủ, thở dài tôi đọc được trong tiếng thở dài, và trong sự lặng im ấy một nỗi niềm nặng trĩu…
Mấy ngày sống ở Mù cả, người con gái
mà chúng tôi tiếp xúc nhiều nhất đó chính là chi Pó Mỵ sau buổi đầu e ngại, dần dần em đã đồng ý dẫn đường cho chúng tôi lội rừng đến thăm một số địa danh Pó Mỵ rực rỡ, đẹp nhưng không hồn nhiên như tuổi 20 của em Bước chân a-nhí ấy thoăn thoắt vượt đèo, tấm vải chắn lật phật phía sau, và tiếng hát của em băng qua những vạt rừng
cỏ tranh, vắt vẻo theo những triền núi
đá mà rừng già tỏa dây leo bít lối Em ngồi chải tóc bên bờ suối và lại hát, tôi hỏi sao giọng hát em buồn thế? a-nhí không biết đâu a-cồ (anh) ơi! cuộc đời người phụ nữ hà nhì chúng em lam
lũ, vất vả từ khi sinh ra có nơi nào mà người đàn bà lại phải tự vượt cạn một mình như ở người hà nhì họ phải tự dùng thanh nứa cắt rốn cho con, rồi lại
lọ mọ kiếm ăn một mình giữa rừng già
để có sữa cho con bú Mẹ Pó Mỵ sinh
em như thế đó…
chiều Mù cả, mù sương muối và buồn hoang hoải, anh bạn tôi bảo chẳng thấy hoa sim mà lòng vẫn nặng trĩu bao nỗi niềm tiễn chân chúng tôi chỉ có trưởng bản sảo Ma và mấy người đàn ông, còn những người đàn bà vẫn miệt mài ngồi khâu trong bóng tối họ khâu tháng năm và cả những nỗi buồn thành mảnh vải “chắn bùn” để tệt ngồi những khi mỏi mệt giữa rừng già…
lãng Quân - Đỗ MInh văn hóa - nghệ thuật
56 Bản tin Đại học Quốc gia hà nội