ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆN CHIẾN LƯỢC VÀ CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ NGUYỄN LAN ANH PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG NG
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆN CHIẾN LƯỢC VÀ CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
NGUYỄN LAN ANH
PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU VÀ
TRIỂN KHAI TRONG DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA
NGÀNH CÔNG NGHỆ THÔNG TIN
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
MÃ SỐ: 60.34.70
Khoá 2005-2008
Hà Nội, 2008
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC
XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
BỘ KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ VIỆN CHIẾN LƯỢC VÀ CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
PHÁT TRIỂN HOẠT ĐỘNG NGHIÊN CỨU VÀ
TRIỂN KHAI TRONG DOANH NGHIỆP NHỎ VÀ VỪA
NGÀNH CÔNG NGHỆ THÔNG TIN
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CHUYÊN NGÀNH: CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CÔNG NGHỆ
MÃ SỐ: 60.34.70
Khoá 2005-2008
Người thực hiện: Nguyễn Lan Anh
Người hướng dẫn khoa học: PGS TS Nguyễn Hữu Hùng
Hà Nội, 2008
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Danh mục các từ viết tắt ……… 5
Phần mở đầu……… 6
Chương I Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động NC&TK trong SME….……… 14
1.1 Cơ sở lý luận về hoạt động NC&TK trong SME………… 14
1.1.1 Một số khái niệm……… 14
1.1.2 Đổi mới, hệ thống đổi mới quốc gia……… 16
1.2 Kinh nghiệm một số nước trên thế giới trong việc khuyến khích doanh nghiệp phát triển hoạt động NC&TK… … 24
1.2.1 CHLB Đức ……… 25
1.2.2 Đài Loan……… 27
1.2.3 Trung Quốc……… 30
1.2.4 Nhận xét từ kinh nghiệm nước ngoài mà Việt Nam có thể tham khảo 33 Chương II Hoạt động NC&TK trong các SME ngành CNTT ở Việt Nam… ……… ……… 36
2.1 Hoạt động NC&TK trong SME Việt Nam… ……… 36
2.1.1 SME Việt Nam……… 36
2.1.2 Khái quát hoạt động NC&TK trong các SME……… 38
2.2 Một số chính sách khuyến khích SME, SME phần mềm tiến hành hoạt động NC& TK… ……… 41
2.2.1 Chính sách hỗ trợ về tài chính 43
2.2.2 Chính sách hỗ trợ về thuế, tín dụng 46
2.2.3 Một số chính sách hỗ trợ tài chính khác 49
2.2.4 Một số chính sách liên quan đến phát triển phần mềm và SME phần mềm 51
2.3 Hoạt động NC&TK trong SME phần mềm 55
2.3.1 Doanh nghiệp phần mềm Việt Nam 56
2.3.2 Đặc thù sản phẩm phần mềm và vai trò của hoạt động NC&TK trong SME phần mềm 60
2.3.3 Tổ chức thực hiện hoạt động NC&TK trong SME phần mềm 61
Trang 42.3.4 Đầu tư tài chính cho hoạt động NC&TK trong SME phần
mềm 62
2.3.5 Nguồn nhân lực NC&TK trong các SME phần mềm 63
2.3.6 Thông tin về thị trường trong các SME phần mềm 67
2.3.7 Quản lý chất lượng trong các SME phần mềm 68
2.4 Kết luận chương II 69 Chương III Một số giải pháp phát triển hoạt động nghiên cứu và triển khai trong SME ngành CNTT 74
3.1 Định hướng phát triển hoạt động NC&TK trong SME CNTT ở Việt Nam 74
3.1.1 Duy trì và phát triển hệ thống đổi mới quốc gia và xây dựng, thực thi chính sách đổi mới ở Việt Nam 74
3.1.2 Nhà nước giữ vai trò “bà đỡ” cho các SME phần mềm 77
3.2 Một số giải pháp phát triển hoạt động NC&TK trong SME CNTT 78
3.2.1 Giải pháp về xây dựng chiến lược phát triển của các SME phần mềm 78
3.2.2 Giải pháp về nguồn nhân lực cho các SME phần mềm 79
3.2.3 Giải pháp về tài chính 81
3.2.4 Giải pháp về công tác quản lý trong doanh nghiệp 82
3.2.5 Giải pháp về thông tin thị trường trong các SME phần mềm 83
3.2.6 Một số giải pháp gián tiếp nhằm hỗ trợ nâng cao năng lực cạnh tranh của các SME phần mềm
84 Kết luận 85
Tài liệu tham khảo 87
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài nghiên cứu
Hoạt động KH&CN nói chung, hoạt động NC&TK nói riêng ngày càng khẳng định được vai trò quan trọng trong việc ổn định và phát triển nền kinh tế của đất nước Tuy nhiên hoạt động NC&TK chưa được các doanh nghiệp, đặc biệt là SME đánh giá đúng với tầm quan trọng của nó Điều đó được thể hiện ở chỗ các doanh nghiệp sẵn sàng bỏ tiền để mua công nghệ khi cần thiết, mặc dù phải chi những khoản tiền rất lớn, trong khi đó nguồn vốn của SME rất hạn chế
Về phía Nhà nước, đã có những chính sách hỗ trợ cho hoạt động KH&CN của doanh nghiệp dưới nhiều hình thức khác nhau, trong đó phải
kể đến là chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư cho hoạt động KH&CN được quy định tại Nghị định 119/1999/NĐ-CP Các chính sách quy định tại Nghị định này bao gồm: chính sách về thuế, tín dụng, chính sách hỗ trợ kinh phí…, song nổi bật và rõ nét nhất của Nghị định này là việc hỗ trợ kinh phí cho doanh nghiệp thực hiện nghiên cứu khoa học
Trong gần 10 năm thực hiện, chính sách này đã được các doanh nghiệp rất ủng hộ, tuy nhiên trên thực tế những hỗ trợ của Nhà nước ở đây chỉ mang tính thời vụ, và như vậy đã không giải quyết được cái “gốc” của
vấn đề Rõ ràng nó không đủ mạnh để có thể làm thay đổi nhận thức và hành động của doanh nghiệp đối với hoạt động NC&TK, để từ đó có thể
phát triển một cách có hệ thống hoạt động NC&TK trong doanh nghiệp, đặc biệt là SME
Trang 6Mỗi năm khối SME đóng góp khoảng 25%-26% GDP1
của cả nước Trong giai đoạn hiện nay, đứng trước bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế và nền kinh tế tri thức, các doanh nghiệp ngành CNTT đóng vai trò không nhỏ, tuy nhiên hoạt động NC&TK cũng chưa được các doanh nghiệp chú ý đúng mức
Trước đây đã có một số công trình nghiên cứu về hoạt động KH&CN trong khu vực sản xuất, nhưng vì cách tiếp cận khác nhau nên các công trình này không đi sâu nghiên cứu về mảng hoạt động NC&TK của các doanh nghiệp, đặc biệt là SME
Với tất cả lý do trên đây, việc nghiên cứu đề tài “Phát triển hoạt động nghiên cứu và triển khai trong SME ngành CNTT” để từ đó có thể đề xuất
một số biện pháp, chính sách nhằm phát triển hoạt động NC&TK trong các doanh nghiệp này là cần thiết trong giai đoạn phát triển hiện nay của đất nước
2 Tổng quan các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước liên quan đến các vấn đề nghiên cứu của đề tài
2.1 Tình hình nghiên cứu ở ngoài nước:
Nhiều nước trên thế giới đã tiến hành nghiên cứu về hoạt động KH&CN nói chung, hoạt động NC&TK nói riêng trong khu vực doanh nghiệp cũng như các chính sách để tăng cường hoạt động NC&TK của doanh nghiệp
Nghiên cứu ở Trung Quốc cho thấy hoạt động NC&TK trong khu vực doanh nghiệp không nhiều, vì thế đã tạo nên sự khác biệt lớn với nhu cầu phát triển của doanh nghiệp Tuy nhiên theo xu thế phát triển chung, kinh
1 Vũ Quốc Tuấn, Hoàng Thu Hoà (Chủ biên), Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa: Kinh nghiệm nước ngoài và phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa ở Việt Nam, Nhà xuất bản thống kê, Hà Nội 2001, tr.91
Trang 7phí dành cho hoạt động NC&TK cũng như những đóng góp về NC&TK trong các doanh nghiệp đã tăng lên rõ rệt trong những năm gần đây Năm
2000, Trung Quốc quy định rằng những doanh nghiệp nào có chi phí cho NC&TK đạt 5% doanh thu2 thì được cấp chứng nhận là doanh nghiệp công nghệ cao Chính sách này đã thúc đẩy các doanh nghiệp tăng cường hoạt động NC&TK
Chính phủ đã xây dựng nhiều khu công nghệ cao quốc gia, với mục đích thúc đẩy phát triển các ngành công nghệ cao Các doanh nghiệp trong các khu công nghệ cao này chủ yếu là doanh nghiệp khoa học và kỹ thuật vừa và nhỏ có đầu tư lớn cho hoạt động NC&TK
Tuy nhiên, nhìn chung đầu tư cho NC&TK của doanh nghiệp ở mức thấp và năng lực NC&TK của nhiều doanh nghiệp còn yếu nên họ phải nhập khẩu hầu hết các công nghệ cốt lõi và các thiết bị thiết yếu Mặt khác, cũng chính vì các doanh nghiệp có thể tiếp cận được công nghệ và thiết bị tiên tiến từ các nước phát triển, rất nhiều doanh nghiệp đã không tập trung vào việc nghiên cứu Đây là tình trạng phổ biến chung của hầu hết các cơ sở nghiên cứu tại Trung Quốc (Han Jinglun, Yang Ruikai, 2004) Trong ngành dược, ngành sản xuất điện thoại di động, hiện tượng này thể hiện rất rõ
Các nghiên cứu ở Đài Loan cho thấy, Đài Loan có rất nhiều doanh nghiệp nhỏ, tuy nhiên từng doanh nghiệp sẽ bị hạn chế trong việc đầu tư hiệu quả cho hoạt động NC&TK Vì vậy, Chính phủ Đài Loan đã giao cho Viện Nghiên cứu công nghệ công nghiệp (ITRI) làm đầu mối cho một số chương trình hợp tác NC&TK khu vực doanh nghiệp Theo nghiên cứu của Hobday (1995) thì để có thể nâng cao nhận thức về hoạt động nghiên cứu trong khu vực doanh nghiệp, Chính phủ đã áp dụng một số chính sách như:
2 OECD STI outlook 2002: country response to policy questionnaire (China)
Trang 8đầu tư cho giáo dục, chính sách tài chính để khuyến khích doanh nghiệp tiến hành hoạt động NC&TK…
Ở CHLB Đức có nhiều chương trình hỗ trợ hoạt động NC&TK, đổi
mới công nghệ của các doanh nghiệp, điển hình là Chương trình nâng cao năng lực đổi mới cho các SME (ProInno) Mục đích của chương trình là
thông qua việc hỗ trợ kinh phí cho hoạt động NC&TK của các SME để tăng cường khả năng cạnh tranh của sản phẩm
Ngoài ra ở Đức còn có Liên đoàn các hội nghiên cứu doanh nghiệp, trong Liên đoàn có các Liên hiệp nghiên cứu bao gồm nhiều viện nghiên cứu Vai trò của Liên đoàn như người đỡ đầu, hỗ trợ cho các hoạt động nghiên cứu của khu vực doanh nghiệp Liên đoàn đứng ra tiếp nhận tài trợ của Liên bang thông qua Bộ Kinh tế Liên bang cấp để tiến hành nghiên cứu
2.2 Tình hình nghiên cứu ở trong nước
Ở Việt Nam, đã có những công trình nghiên cứu về hoạt động KH&CN nói chung, hoạt động NC&TK nói riêng của các tổ chức KH&CN,
đó là các nghiên cứu về hoạt động NC&TK của các viện nghiên cứu thuộc các bộ, ngành (TS Nguyễn Thị Anh Thu, 2000), nghiên cứu hoạt động NC&TK thuộc Viện Khoa học và công nghệ Việt Nam (TS Nguyễn Thanh Thịnh, 2000), nghiên cứu hoạt động NC&TK trong trường đại học (Ths Nguyễn Thị Minh Nga, Ths Phạm Thị Bích Hà, 2000) Vì các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp có những đặc thù nên hoạt động NC&TK trong các tổ chức đó cũng mang những nét đặc trưng riêng
Đối với hoạt động KH&CN trong khu vực doanh nghiệp cũng đã có một số công trình nghiên cứu điển hình có liên quan, đó là:
Trang 9- Đề tài cấp bộ năm 2000: Nghiên cứu cơ sở khoa học cho việc xây dựng một số chính sách và biện pháp thúc đẩy hoạt động đổi mới công nghệ
và nghiên cứu - triển khai trong các cơ sở sản xuất ở Việt Nam Chủ nhiệm
đề tài: TS Trần Ngọc Ca, Viện Chiến lược và Chính sách KH&CN Đề tài đưa ra cách tiếp cận mới về đổi mới công nghệ, đặt nó trong hệ thống đổi mới quốc gia Tuy nhiên, đề tài mới chỉ tập trung vào phân tích môi trường chính sách, đặc biệt là chính sách về tài chính và nhân lực đối với hoạt động đổi mới công nghệ tại các cơ sở sản xuất
- Đề tài cấp bộ năm 2006: Nghiên cứu tác động của cơ chế, chính sách công đến việc khuyến khích doanh nghiệp đầu tư vào KH&CN Chủ nhiệm
đề tài: Ths Nguyễn Việt Hoà, Viện Chiến lược và Chính sách KH&CN Cách tiếp cận của đề tài đi từ những tác động của các chính sách của Nhà nước tới hoạt động KH&CN của doanh nghiệp Liên quan đến đề tài, hoạt động KH&CN gồm hoạt động NC&TK, đào tạo và dịch vụ trong các doanh nghiệp ngành công nghiệp và nông nghiệp Chính vì phạm vi rộng như vậy nên đề tài không đi sâu nghiên cứu hoạt động NC&TK đối với loại hình SME trong ngành CNTT để có thể đề xuất được những chính sách phù hợp với đặc thù của các doanh nghiệp loại này
3 Mục tiêu nghiên cứu
Mục tiêu nghiên cứu của luận văn nhằm vào:
- Nhận dạng hoạt động NC&TK trong SME ngành CNTT
- Đề xuất một số giải pháp phát triển hoạt động NC&TK trong các SME ngành CNTT
Trang 104 Phạm vi nghiên cứu
Trong khuôn khổ của luận văn cao học này, tác giả sẽ tập trung nghiên cứu sâu loại hình doanh nghiệp phần mềm trong các SME ngành
CNTT
5 Mẫu khảo sát
Doanh nghiệp phần mềm có quy mô nhỏ và vừa trên địa bàn TP Hồ Chí Minh (Đề tài sử dụng số liệu điều tra 89 doanh nghiệp phần mềm năm
2005 của Hội tin học TP Hồ Chí Minh HCA)
6 Câu hỏi nghiên cứu của đề tài
6.1 Hoạt động NC&TK trong SME CNTT diễn ra như thế nào?
6.2 Cần có những giải pháp gì để thúc đẩy được hoạt động NC&TK trong các SME ngành CNTT?
6.3 Gia công phần mềm là một thị trường nhiều tiềm năng của Việt Nam nhưng làm thế nào để biến cơ hội thành lợi thế của doanh nghiệp?
7 Giả thuyết nghiên cứu
7.1 Hoạt động NC&TK trong các SME CNTT diễn ra rất nhỏ lẻ, chưa được các doanh nghiệp nhận thức đầy đủ, vì thế không được đầu tư đúng mức
7.2 Tài chính và nhân lực là hai vấn đề hiện nay các SME ngành CNTT đang gặp phải khó khăn
Về tài chính, các SME CNTT thiếu vốn để hoạt động Cần đa dạng hoá, thu hút các nguồn vốn khác nhau hỗ trợ cho hoạt động NC&TK của SME CNTT
Về nhân lực, nhân lực CNTT nói chung, nhân lực phần mềm nói riêng còn rất thiếu cả về chất lượng và số lượng, chưa đáp ứng được nhu cầu thực tế Vì vậy cần có chiến lược phát triển nguồn nhân lực CNTT trước mắt và lâu dài
Trang 117.3 Các doanh nghiệp khi tham gia thị trường gia công phần mềm thiếu tính chuyên nghiệp Để khắc phục tình trạng này, các doanh nghiệp cần xây dựng quy trình sản xuất/ gia công phần mềm đạt chất lượng quốc tế
8 Phương pháp nghiên cứu
Luận văn sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:
- Nghiên cứu tài liệu: thu thập, hệ thống hoá và phân tích các tài liệu của Việt Nam và nước ngoài về lý luận và thực tiễn hoạt động NC&TK trong doanh nghiệp nói chung, SME nói riêng cũng như các tài liệu về hệ thống chính sách đối với hoạt động NC&TK trong khu vực doanh nghiệp
- Kế thừa kết quả nghiên cứu có liên quan đã được công nhận: hệ thống hoá, phân tích các số liệu điều tra từ các đề tài nghiên cứu đã được nghiệm thu, các cuốn sách đã được xuất bản, và đặc biệt là số liệu khảo sát điều tra của 89 doanh nghiệp phần mềm trên địa bàn thành phố Hồ Chí Minh năm 2005 của Hội tin học thành phố Hồ Chí Minh
- Phỏng vấn chuyên gia: tiếp xúc, trao đổi với các chuyên gia, các nhà khoa học, các doanh nghiệp phần mềm
- Nghiên cứu so sánh kinh nghiệm nước ngoài và thực tiễn Việt Nam: Luận văn tiến hành nghiên cứu kinh nghiệm các nước CHLB Đức, Đài Loan, Trung Quốc và mốt số nước khác trong sự so sánh với điều kiện kinh
tế, xã hội của Việt Nam
9 Kết cấu luận văn
Mở đầu
Chương I Cơ sở lý luận và thực tiễn về hoạt động NC&TK trong doanh nghiệp nhỏ và vừa
Chương II Hoạt động NC&TK trong doanh nghiệp nhỏ và vừa ngành công nghệ thông tin ở Việt Nam