DSpace at VNU: Quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” và ý nghĩa của nó đối với nhận thức khoa học hiện nay

Với tài nghệ bút chiến bậc thầy, đứng trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng để khái quát những thành tựu của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội đ-ơng thời, Ph.Ăngghen đã trìn

đại học Quốc gia Hà Nội Tr-ờng đại học Khoa học xã hội và Nhân văn

=======******=======

Trịnh V-ơng C-ờng

Quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” và ý nghĩa của nó đối với nhận thức khoa học hiện Nay

Luận văn Thạc sĩ triết học Chuyên ngành: Triết học Mã số : 60 22 80

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS D-ơng Văn Thịnh

Hà Nội, 2008

Mục lục

Mở đầu 3

Ch-ơng 1: Quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” 10

1.1 Hoàn cảnh ra đời, nội dung cơ bản và ý nghĩa của tác phẩm

“Chống Đuyrinh” của Ph.Ăngghen 10

1.2 Nội dung quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức 17

1.2.1 Quan niệm về nguồn gốc, bản chất của nhận thức 17

1.2.2 Quan niệm về biện chứng của quá trình nhận thức 23

1.2.3 Quan niệm về chân lý và tiêu chuẩn của chân lý 30

Ch-ơng 2: Đặc điểm của nhận thức khoa học hiện nay và ý nghĩa quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức đối với nhận thức khoa học hiện nay 40

2.1 Đặc điểm của nhận thức khoa học hiện nay 40

2.1.1 Tinh thần cách mạng của khoa học 40

2.1.2 Về phong cách t- duy của khoa học 46

2.1.3 Quan niệm về sự phát triển các lý thuyết khoa học 55

2.2 ý nghĩa quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức đối với nhận thức khoa học hiện nay 69

2.2.1 Luận giải tính biện chứng của cuộc cách mạng trong khoa học tự nhiên 69

2.2.2 Luận giải vai trò của ph-ơng pháp luận duy vật biện chứng đối với sự phát triển của lý thuyết khoa học 79

Kết luận 90

Tài liệu tham khảo 92

mở đầu

1.Lý do chọn đề tài

“Chống Đuyrinh” là một tác phẩm có vị trí quan trọng trong hệ thống tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác ở đó, thiên tài của Ph.Ăngghen - cùng với C.Mác là những ng-ời sáng lập chủ nghĩa cộng sản khoa học - thể hiện không chỉ ở chỗ đã đập tan, quét sạch tận gốc rễ toàn bộ hệ thống triết học của

Đuyrinh, một mớ hẩu lốn chiết trung chủ nghĩa gồm những hệ thống siêu hình khác nhau mà ông ta rêu rao nh- một thứ ph-ơng pháp t- duy mới, thực chất

là những bài vở của kẻ bán rong hệ t- t-ởng t- sản trong phong trào công nhân Hơn thế, do yêu cầu và mục đích của việc viết tác phẩm, thiên bút chiến trở thành sự trình bày có hệ thống về ph-ơng pháp biện chứng và thế giới quan cộng sản mà chính C.Mác và Ph.Ăngghen làm đại biểu

Với tài nghệ bút chiến bậc thầy, đứng trên quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng để khái quát những thành tựu của khoa học tự nhiên và khoa học xã hội đ-ơng thời, Ph.Ăngghen đã trình bày khá toàn diện nh-ng không dàn trải mà tập trung vào những vấn đề cốt lõi của chủ nghĩa duy vật biện chứng; bảo vệ nguyên tắc tính đảng trong triết học; thể hiện một cách sâu sắc quan điểm duy vật biện chứng trong việc giải quyết vấn đề cơ bản của triết học; không chỉ luận chứng rõ ràng mà còn đ-a ra những định nghĩa kinh điển

về vận động của vật chất; về phép biện chứng; các quy luật và các cặp phạm trù; đồng thời phát triển một cách chính diện quan điểm của chủ nghĩa Mác về những vấn đề có ý nghĩa khoa học và thực tiễn sâu sắc

Trong thời đại của khoa học và công nghệ hiện nay, sự phát triển với tốc độ ch-a từng thấy của nhiều ngành khoa học đã và đang làm nảy sinh những khái niệm, phạm trù, quan niệm và ph-ơng pháp nghiên cứu hết sức mới mẻ và có tính chất cách mạng thực sự Sự phát triển nh- vũ bão của khoa học cũng đang đặt ra hàng loạt vấn đề ảnh h-ởng đến những hoạt động rất khác nhau của đời sống xã hội, đến việc áp dụng những thành tựu khoa học ấy

vì sự tiến bộ xã hội cũng nh- sự phát triển của bản thân khoa học trong t-ơng lai Để có đ-ợc sự nhìn nhận đúng đắn và giải quyết một cách hợp lý những vấn đề do sự phát triển của khoa học hiện đại đặt ra - thực tiễn lịch sử phát triển của khoa học kể từ khi chủ nghĩa Mác xuất hiện đã chỉ rõ - nhất thiết phải đứng trên lập tr-ờng thế giới quan và ph-ơng pháp luận của chủ nghĩa Mác - Lênin mà cơ sở nền tảng của nó là triết học duy vật biện chứng Hơn nữa, “một dân tộc muốn đứng vững trên đỉnh cao khoa học - nh- Ph.Ăngghen

đã khẳng định - không thể không có t- duy lý luận” Song t- duy lý luận chỉ là một đặc tính bẩm sinh dưới dạng khả năng mà thôi, nên “năng lực ấy cần phải

đ-ợc phát triển hoàn thiện” và để “hoàn thiện nó thì cho đến nay, không có một cách nào khác hơn là nghiên cứu toàn bộ triết học thời trước”42, 478.

Học tập, nghiên cứu, ứng dụng và phát triển di sản lý luận vô giá của nhà kinh điển mácxít vĩ đại Ph.Ăngghen thực tế đã trở thành yêu cầu, đòi hỏi cần thiết và th-ờng xuyên cho hoạt động nhận thức, cải tạo thực tiễn một cách khoa học và bài bản Việc làm rõ chức năng, vai trò ph-ơng pháp luận của triết học Mác- Lênin nói chung, lý luận nhận thức của chủ nghĩa Mác nói riêng nhằm luận chứng cho cơ sở ph-ơng pháp nghiên cứu cũng nh- kiến giải những thành tựu của khoa học tự nhiên hiện đại thiết nghĩ là bổ ích và cần thiết Cũng để góp phần nhỏ bé có tác dụng tham khảo đối với những ng-ời mới học tập - nghiên cứu về triết học, tác giả đã chọn đề tài: “Quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” và ý nghĩa của nó

đối với nhận thức khoa học hiện nay” làm đề tài luận văn thạc sĩ

2 Tổng quan tình hình nghiên cứu

Mặc dù “Chống Đuyrinh” là tác phẩm mang tính chất bút chiến, song

đã trình bày toàn diện và sinh động một cách có hệ thống t-ơng đối đầy đủ thế giới quan cộng sản khoa học Đặc biệt là Ph.Ăngghen đã phát triển một cách tài tình về những quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng chứa đựng trong phần nội dung triết học của tác phẩm Nghiên cứu và học tập toàn bộ nội dung tác phẩm nói chung và phần triết học nói riêng là một công việc quan

trọng và cần thiết trong hoạt động lý luận cũng nh- trong hoạt động cải tạo thực tiễn hiện nay

Trên thực tế, tác phẩm “Chống Đuyrinh” đã trở thành đối tượng nghiên cứu của nhiều công trình khoa học ở những cấp độ và quy mô khác nhau Những công trình ấy, ở ph-ơng diện nhất định, đã đóng góp nhiều thành quả

đáng kể, mang lại lợi ích thiết thực cũng nh- hàm chứa nhiều giá trị nhận thức khoa học sâu sắc

Tr-ớc hết, có thể khẳng định do tính thời sự không hề cũ của các quan

điểm đ-ợc các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác – Lênin đề xuất, nên việc cần phải quay lại tìm hiểu kỹ hơn, có hệ thống hơn những quan điểm này là một sự cần thiết và có ý nghĩa thực tiễn to lớn Nổi bật trong các công trình nghiên cứu về tác phẩm kinh điển của chủ nghĩa Mác trong thời gian gần đây là công trình

Vấn đề triết học trong tác phẩm của C.Mác – Ph.Ăngghen, V.I.Lênin (Doãn

Chính và Đinh Ngọc Thạch đồng chủ biên), Nxb Chính trị quốc gia, 2008 Công trình tập trung nghiên cứu, làm sáng tỏ những vấn đề lý luận cốt lõi thông qua việc khảo sát các tác phẩm và bài viết t-ơng đối tiêu biểu của các nhà kinh điển của chủ nghĩa Mác Luận văn này sẽ kế thừa nhiều kết quả nghiên cứu từ công trình trên

Cũng nhằm h-ớng tới nghiên cứu di sản chủ nghĩa Mác thông qua các tác phẩm quan trọng, một công trình khác cũng có giá trị trong thời gian gần

đây là công trình Giới thiệu kinh điển triết học Mác – Lênin của tập thể giảng

viên Khoa triết học, Tr-ờng Đại học Khoa học xã hội và nhân văn Hà Nội, Nxb Đại học quốc gia Hà Nội, 2007 Công trình tập trung làm rõ những nội dung cơ bản, giá trị thực tiễn và khoa học nổi bật của các tác phẩm kinh điển trên cơ sở sắp xếp theo trình tự thời gian, tiến trình lịch sử triết học của chủ nghĩa Mác, qua đó cho thấy ý nghĩa của triết học mácxít trong lịch sử cũng nh- của chủ nghĩa Mác đối với nhận thức, thực tiễn hiện thời

Bên cạnh các công trình đi sâu nghiên cứu di sản kinh điển, có thể kể tới một số công trình đề cập ít nhiều đến nội dung các tác phẩm chủ yếu của

các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác nh-: Triết học Mác, trích trong bộ Lịch sử

triết học của Viện hàn lâm khoa học Liên Xô, Nxb Sự Thật, Hà Nội, 1963 Công trình tiếp cận các tác phẩm và những luận điểm đã trở thành kinh điển trên bình diện tổng thể, xem xét chúng trong bối cảnh, tiến trình lịch sử cụ thể, qua đó thấy đ-ợc sự tiếp nối, kế thừa và phát triển trong những giai đoạn lịch sử khác nhau

Một công trình khác là C.Mác, Ph.Ăngghen, V.I.Lênin: Về mối quan hệ

giữa triết học và khoa học tự nhiên, dịch giả Nguyễn Văn Nghĩa, Nxb Khoa

học xã hội, Hà Nội, 1973 Công trình tập trung vào những luận điểm chính của các tác giả kinh điển của chủ nghĩa Mác – Lênin về mối quan quan hệ giữa triết học và khoa học tự nhiên, đặc biệt là các quy luật của phép biện chứng đ-ợc chọn từ góc độ biểu hiện của chúng trong khoa học tự nhiên Do vậy, đây là tài liệu tham khảo khá gần gũi với luận văn của tác giả

Đề cập đến mối quan hệ giữa triết học và khoa học tự nhiên, không thể

không nhắc tới công trình Vai trò ph-ơng pháp luận triết học Mác – Lênin đối

với sự phát triển của khoa học tự nhiên, Nguyễn Duy Thông chủ biên, Nxb

Khoa học xã hội, Hà Nội, 1977 Công trình tập trung phân tích vai trò ph-ơng pháp luận của triết học Mác – Lênin đối với sự phát triển của khoa học tự nhiên, đồng thời đặt vấn đề về đánh giá ph-ơng pháp khái quát của khoa học hiện đại cũng nh- vạch ra mối quan hệ của chúng với phép biện chứng duy vật Vấn đề này đến nay vẫn còn giữa nguyên tính thời sự nóng hổi

Bên cạnh đó, có thể kể tới công trình Triết học và các khoa học cụ thể,

do Viện triết học biên soạn và giới thiệu, Nxb Khoa học xã hội, 1972 Công trình tập trung nhiều bài viết sâu sắc của các nhà nghiên cứu tên tuổi xoay quanh vấn đề mối quan hệ giữa triết học và các khoa học cụ thể, đặc biệt là vấn đề về chức năng ph-ơng pháp luận của triết học đối với các khoa học cụ thể

Ngoài ra, cũng có thể kể đến một công trình ra mắt ch-a lâu bàn về vấn

đề này: Khoa học cơ bản thế kỷ XX đối với một số vấn đề lớn của triết học, tác

giả Lê Văn Giang, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000 Công trình đem lại một cách nhìn t-ơng đối toàn diện về những thành tựu của khoa học cơ bản thế kỷ XX; và đặc biệt là mối quan hệ t-ơng hỗ giữa khoa học cơ bản và triết học Qua đó khẳng định vai trò nền tảng của triết học Mác – Lênin, điều này ngày càng đ-ợc chứng minh bằng những thành tựu khoa học

Đề cập đến khoa học hiện đại, đặc biệt là những vấn đề về nhận thức khoa học hiện đại đang đặt ra, có thể kể đến một công trình nhận đ-ợc khá

nhiều sự quan tâm của đông đảo cộng đồng khoa học: Cấu trúc của các cuộc

cách mạng khoa học của Thomas S Kuhn, dịch giả Nguyễn Quang A, Nxb

Tri thức, Hà Nội, 2005 Đây là công trình về triết học khoa học có nhiều giá trị, phân tích cấu trúc của các cuộc cách mạng khoa học, về cộng đồng khoa học cũng nh- sự phát triển khoa học đang phổ biến trong giới khoa học hiện nay

Bên cạnh đó có thể kể tới tác phẩm Đạo của Vật lý của Fritjof Karpa,

dịch giả Nguyễn T-ờng Bách, Nxb Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2007 Tác giả đ-a ra một cái nhìn tổng thể về những thành tựu của vật lý học, về những vấn đề lớn hiện nay khiến vật lý d-ờng nh- đang bị chôn chân trong một cuộc khủng hoảng về nhận thức luận Thông qua sự trình bày một cách cặn kẽ, khúc chiết các vấn đề vật lý, tác phẩm này đồng thời đề cập đến những “mẫu hình mới” trong tư duy khoa học hiện nay với các tiêu chí cụ thể Chính vì

vậy, Đạo của vật lý có ý nghĩa ở khía cạnh giúp chúng tôi tiếp cận với những

đặc điểm của t- duy khoa học hiện đại trong tính thời sự của nó

Trên đây là những công trình cơ bản có ảnh h-ởng đến luận văn của tác giả Nhìn chung, các công trình đó, ở những ph-ơng diện khác nhau đều có

đóng góp nhất định cho việc nghiên cứu di sản t- t-ởng của các nhà sáng lập chủ nghĩa Mác trong bối cảnh khoa học hiện nay, song không có công trình nào đề cập đến hệ thống quan niệm về nhận thức trong tác phẩm chống

Đuyrinh của Ph.Ăngghen nh- một đối t-ợng nghiên cứu chủ đạo

Dựa trên những nguồn tài liệu về triết học mácxít, kế thừa các công trình nghiên cứu đã đ-ợc công bố, thông qua lựa chọn đề tài luận văn tác giả

cố gắng tìm hiểu, đi sâu và trình bày có hệ thống quan niệm về nhận thức của Ph.Ăngghen trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” và ý nghĩa của nó đối với nhận thức khoa học hiện nay

Mặc dù cùng với bộ “T- Bản” của C.Mác, phải đến tác phẩm “Biện chứng của tự nhiên” thì toàn bộ sợi dây biện chứng xuyên suốt thế giới quan cộng sản khoa học mới đ-ợc gắn kết và hoàn thiện, song với hệ thống quan

điểm duy vật đ-ợc trình bày và luận giải một cách khoa học, đặc biệt là quan niệm về nhận thức trên lập tr-ờng của chủ nghĩa duy vật biện chứng - trong bối cảnh khoa học hiện đại phát triển với tốc độ không ngừng, ngày càng có

ảnh h-ởng to lớn đến nhiều mặt của đời sống xã hội và đặt ra hàng loạt vấn đề liên quan nh- nhiệm vụ, ph-ơng pháp nghiên cứu cũng nh- việc ứng dụng các thành tựu của nó… - cũng đủ để nhân loại tiến bộ nhắc đến tác phẩm “Chống

Đuyrinh” nh- một kho tàng hàm chứa một đỉnh thế giới quan khoa học và

cách mạng

3 Mục đích, nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích: Nghiên cứu quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức trong tác phẩm “Chống Đuyrinh” từ đó làm rõ ý nghĩa ph-ơng pháp luận của quan niệm đó đối với nhận thức khoa học trong giai đoạn hiện nay

Nhiệm vụ: để đạt đ-ợc mục đích trên, luận văn tập trung giải quyết những nhiệm vụ sau:

- Nghiên cứu, phân tích những luận điểm của Ph.Ăngghen, làm rõ quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức trong tác phẩm “Chống Đuyrinh”

- Khái quát đặc điểm của nhận thức khoa học trong giai đoạn hiện nay

- Phân tích ý nghĩa ph-ơng pháp luận quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức đối với nhận thức khoa học trong giai đoạn hiện nay

4 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu

- Đối t-ợng nghiên cứu của đề tài: Quan niệm nhận thức của triết học Mác – Lênin và ý nghĩa của nó đối với việc nhận thức khoa học hiện nay

- Phạm vi nghiên cứu của đề tài: Quan niệm về nhận thức trong tác phẩm

“Chống Đuyrinh” và ý nghĩa của quan niệm đó đối với nhận thức khoa học nói chung hiện nay

5 Cơ sở lý luận và ph-ơng pháp nghiên cứu

- Cơ sở lý luận: Chủ nghĩa duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử là cơ sở lý luận của luận văn

- Ph-ơng pháp nghiên cứu: Luận văn sử dụng chủ yếu ph-ơng pháp kết hợp phân tích và tổng hợp, so sánh; khái quát hoá và trừu t-ợng hoá dựa trên văn bản trích từ tác phẩm “Chống Đuyrinh” của Ph.Ăngghen và các tài liệu thực tế

về tình hình phát triển khoa học hiện nay

6 Những đóng góp của luận văn

- Trình bày một cách hệ thống quan niệm về nhận thức của Ph.Ăngghen đ-ợc

đề cập trong tác phẩm “Chống Đuyrinh”

- Luận giải những nội dung và đóng góp của quan niệm về nhận thức của Ph.Ăngghen đối với nhận thức khoa học hiện nay

7 ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận văn:

- ý nghĩa lý luận: Làm rõ vai trò của triết học Mác – Lênin, đặc biệt là vai trò của lý luận nhận thức duy vật biện chứng đối với sự phát triển của khoa học tự nhiên giai đoạn hiện nay

- ý nghĩa thực tiễn: Luận văn góp phần dùng làm tài liệu tham khảo cho sinh viên, những ng-ời quan tâm tìm hiểu về mối quan hệ giữa triết học và khoa học tự nhiên

8 Kết cấu luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, Nội dung luận văn

đ-ợc kết cấu thành hai ch-ơng, bốn tiết

Ch-ơng 1:

Quan niệm của Ph.Ăngghen về nhận thức trong tác phẩm “Chống Đuyrinh”

1.1 Hoàn cảnh ra đời, nội dung cơ bản và ý nghĩa của tác phẩm

“Chống Đuyrinh” của Ph.Ăngghen

Tác phẩm “Chống Đuyrinh”, còn có tên “Ông Oighen Đuyrinh đảo lộn khoa học” được Ph.Ănghen viết trong khoảng thời gian từ tháng 5 năm 1876

đến tháng 7 năm 1878 Ban đầu, tác phẩm này đ-ợc đăng thành từng phần trên báo “Tiến lên” của Cơ quan Trung ương Đảng công nhân Dân chủ – Xã hội

Đức ở Lai-pxích, đến đầu năm 1878 đ-ợc xuất bản thành sách riêng, nh-ng ngay sau đó đã bị cấm không đ-ợc l-u hành Tác phẩm “Chống Đuyrinh” ra

đời trong bối cảnh lịch sử chính trị, xã hội n-ớc Đức những năm 70 của thế kỷ XIX với những đặc điểm nổi bật d-ới đây

Phong trào đấu tranh của công nhân phát triển mạnh đ-a đến việc hình thành Đảng dân chủ – Xã hội Đức để lãnh đạo cuộc đấu tranh của công nhân Tuy nhiên, chủ nghĩa cơ hội mà đại diện là Látxan đã phá hoại phong trào từ bên trong Látxan tự x-ng là học trò của Mác, nh-ng khi tuyên truyền vận

động công chúng ông ta không đi quá việc lập những hội sản xuất do nhà n-ớc trợ cấp, nghĩa là ông ta chỉ muốn h-ớng phong trào công nhân theo chủ nghĩa cải l-ơng

Năm 1875, Oighen Đuyrinh (1833-1921), giáo s- cơ học tr-ờng Đại học Béclin, xuất hiện trên sân khấu triết học với tuyên bố về những khám phá mới của mình, đã gây sự chú ý từ các nhà hoạt động chính trị và hoạt động khoa học Nhà t- t-ởng đại diện cho chủ nghĩa xã hội tiểu t- sản phản động đã viết một loạt bài báo thể hiện những quan điểm sai lầm của ông ta về triết học, kinh tế chính trị học và chủ nghĩa xã hội Đặc biệt, trong ba cuốn sách đ-ợc xuất bản là “Bài giảng về triết học”, “Bài giảng về kinh tế chính trị và kinh tế xã hội”, “Lịch sử phê phán của khoa kinh tế chính trị và kinh tế – xã hội”,