ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC TRỊNH THỊ NGỌC THÚY XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI MỞ TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN HÀ NỘI –
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
TRỊNH THỊ NGỌC THÚY
XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI MỞ TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN
HÀ NỘI – 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
TRỊNH THỊ NGỌC THÚY
XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI MỞ TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG
LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN
Chuyên ngành: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC
(BỘ MÔN NGỮ VĂN)
Mã số: 60 14 01 11
Người hướng dẫn khoa học: TS Nguyễn Trọng Hoàn
HÀ NỘI – 2014
Trang 3MỤC LỤC
Trang
Lời cảm ơn i
Danh mục viết tắt ii
Mục lục iii
MỞ ĐẦU 1
Chương 1 : CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA VIỆC NGHIÊN CỨU XÂY DỰNG CÂU HỎI MỞ TRONG DẠY HỌC NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 8
1.1 Cơ sở lí luận 8
1.1.1 Lí thuyết về hệ thống câu hỏi trong dạy học Ngữ văn 8
1.1.2 Lí thuyết về hệ thống câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn 9
1.2 Cơ sở thực tiễn 13
1.2.1 Đặc điểm của môn Ngữ văn Trung học phổ thông (THPT) 13
1.2.2 Khảo sát các ý kiến bàn bạc về đổi mới đánh giá đối với môn Ngữ văn 21
1.2.3 Việc xây dựng hệ thống câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn và trong đánh giá thi cử .24
1.2.4 Việc tiếp nhận câu hỏi mở của học sinh Trung học phổ thông 33
1.2.5 Ý nghĩa, tác dụng của việc xây dựng hệ thống câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn 36
1.2.6 Đánh giá sơ bộ về thực trạng sử dụng câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn hiện nay 37
Tiểu kết Chương 1 39
Chương 2: ĐỀ XUẤT PHƯƠNG HƯỚNG XÂY DỰNG ĐỀ MỞ, ĐÁP ÁN MỞ MÔN NGỮ VĂN TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 40
2.1 Phương hướng xây dựng hệ thống câu hỏi mở, đề mở trong dạy học Ngữ văn Trung học phổ thông .40
2.1.1 Vấn đề kiểm tra, đánh giá kết quả học tập của học sinh theo định hướng tiếp cận năng lực 40
2.1.2 Hệ thống đề mở, đáp án mở phải phù hợp thực tế dạy và học 41
2.1.3 Hệ thống câu hỏi mở, đề mở phải có đáp án mở 43
Trang 42.1.4 Hệ thống câu hỏi mở, đề mở phải phát huy được năng lực vốn có
của người học 44
2.1.5 Hệ thống câu hỏi mở, đề mở phải tương thích các phương pháp dạy học tích cực .45
2.1.6 Hệ thống câu hỏi mở, đề mở phải mang tính sáng tạo 47
2.2 Xây dựng hệ thống đề mở, đáp án mở cho quá trình dạy học Ngữ văn (đánh giá thường xuyên và định kì) 48
2.2.1 Đối với bài kiểm tra thường xuyên 48
2.2.2 Đối với bài kiểm tra định kì 58
2.3 Xây dựng hệ thống đề mở, đáp án mở cho kì thi tốt nghiệp Trung học phổ thông 66
2.3.1 Hệ thống đề mở, đáp án mở cho “phần đọc hiểu” .66
2.3.2 Hệ thống đề mở, đáp án mở cho “phần viết bài văn” 74
Tiểu kết Chương 2 78
Chương 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 79
3.1 Mục đích thực nghiệm 79
3.2 Đối tượng, địa bàn và thời gian thực nghiệm 79
3.3 Nội dung và tiến trình thực nghiệm 79
3.4 Thiết kế đề mở, đáp án mở thực nghiệm 80
3.5 Kết quả thực nghiệm 95
3.5.1 Tiến hành kiểm tra 95
3.5.2 Kết quả kiểm tra 95
3.6 Đánh giá kết quả thực nghiệm 96
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 98
1 Kết luận 98
2 Khuyến nghị 99
TÀI LIỆU THAM KHẢO .101
Trang 5MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Những đổi thay không ngừng của xã hội theo xu hướng toàn cầu hoá và sự phát
triển của khoa học, kĩ thuật hiện đại là những thách thức lớn cho giáo dục trong việc phát triển nguồn nhân lực có tri thức cao, thông minh và sáng tạo Đổi mới quy trình, chương trình đào tạo và phương pháp dạy học (PPDH) là những vấn đề thời sự của tất cả hệ thống giáo dục Rất nhiều các PPDH mới được thử nghiệm nhằm đào tạo những người lao động có bản lĩnh, có năng lực chủ động, sáng tạo, dám nghĩ, dám làm, sẵn sàng thích ứng với những đổi thay của xã hội hiện đại… Phát huy tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh trong hoạt động tập thể để tự phát hiện, tự giải quyết các vấn đề trong học tập và trong cuộc sống được quan tâm hơn lúc nào hết; từ
đó, người học tự chiếm lĩnh và vận dụng các kiến thức và kĩ năng cơ bản dưới sự tổ chức và hướng dẫn của giáo viên (GV)
Trong dạy học Ngữ văn, việc xây dựng hệ thống câu hỏi, đặc biệt là câu hỏi mở
là một đòi hỏi quan trọng, quyết định lớn đến chất lượng dạy và học Câu hỏi mở giúp cho học sinh (HS) chiếm lĩnh tác phẩm, hình thành ở các em một phương pháp
tự tìm hiểu, phám phá, liên hệ, cảm nhận tác phẩm văn chương; đồng thời, câu hỏi
mở còn có vai trò trong khâu cuối cùng của quá trình dạy học – khâu kiểm tra đánh giá (KTĐG) kết quả học tập
Muốn đào tạo những con người chủ động, sáng tạo, bản lĩnh, dạy học nói
chung, dạy học Ngữ văn nói riêng cần phải đổi mới PPDH, không thể duy trì phương pháp truyền thống, áp đặt, cung cấp kiến thức nặng nề Đã đến lúc dạy học cần một phương pháp khoa học Dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông cần lấy hoạt động của HS làm trung tâm Theo đó, một tác phẩm văn chương được tiếp cận từ hai phía: người dạy và người học; nói cách khác, tác phẩm văn chương được nhìn ở ba điểm nhìn khác nhau: nhà văn – giáo viên – học sinh Vậy nhiệm vụ của giờ văn là phải tạo được sự tương tác của ba chủ thể đó
Để đạt được hiệu quả, một giờ dạy học Ngữ văn cần có sự chuẩn bị và hoạt động của cả thầy và trò Khi ấy, việc xây dựng hệ thống câu hỏi mở được quan tâm bàn bạc và áp dụng Khi đã có kĩ năng giải quyết các câu hỏi mở trong các giờ đọc văn,
HS sẽ thành thục trong việc giải quyết đề văn ra theo hướng mở Đề mở giúp nâng
Trang 6cao tính suy luận, sáng tạo ở người học, chống học vẹt, học tủ, đòi hỏi cả thầy và trò phải đổi mới cách dạy và học Đây cũng là biện pháp nâng cao chất lượng môn Ngữ văn trong nhà trường phổ thông và đánh giá đúng thực chất kết quả học tập cũng như
tự học của HS
Muốn xây dựng và áp dụng được hệ thống câu hỏi mở vào quá trình dạy học đòi hỏi phẩm chất của người GV Họ phải là những người tổ chức, dẫn dắt, điều khiển quá trình dạy học GV cần duy trì được thói quen tự rèn luyện, không ngừng sáng tạo, có năng lực
tự học, tự nghiên cứu, giỏi cả chuyên môn và nghiệp vụ sư phạm Trong đó, kĩ năng đặt câu hỏi mở là một kĩ năng quan trọng
Câu hỏi mở, đề mở trong dạy học Ngữ văn không phải là vấn đề hoàn toàn mới nhưng trong quan niệm của người dạy và cả xã hội ngày nay còn nhiều vấn đề cần bàn bạc GV còn lúng túng trong việc xác định câu hỏi như thế nào là mở, đáp án ra sao là phù hợp Về phần dư luận xã hội, họ băn khoăn tính giáo dục hay độ công bằng trong đánh giá thi cử khi áp dụng đề mở Khi ấy câu hỏi mở, đề mở phải thực
sự có hiệu quả khi sử dụng trong giờ dạy học Ngữ văn, phù hợp với nhu cầu học và tích lũy tri thức, kĩ năng của HS Hệ thống câu hỏi mở sẽ đặt người học vào những “ tình huống có vấn đề”, đòi hỏi HS phải trau dồi khả năng tự tư duy, liên hệ, khám phá, sáng tạo Từ đó, năng lực người học dần được hình thành, củng cố
Mấy năm trở lại đây, việc xây dựng câu hỏi mở, đề mở đã được sự quan tâm, áp
dụng của các nhà sư phạm nhiều cấp Thực tế, trong giờ dạy học Ngữ văn, giáo viên
đã có ý thức đưa ra những câu hỏi có tính sáng tạo nhưng phần nhiều còn ngẫu hứng, tản mạn Vì thế tính định hướng của những câu hỏi này chưa cao và chưa đạt kết quả mong muốn
Vấn đề câu hỏi mở gần đây đã được các nhà nghiên cứu khoa học quan tâm bàn đến và đã có một số công trình nghiên cứu về vấn đề này Ở nước ta đã có một cuốn
sách và hai cuốn luận án làm riêng về hệ thống câu hỏi trong dạy học văn như “ Câu hỏi trong giảng văn” (Trương Dĩnh), “Hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa Văn học” ( Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Quang Cương), “Câu hỏi nêu vấn đề trong giờ giảng văn” ( Luận án Tiến sĩ của Nguyễn Thị Ngân) Bên cạnh đó còn có những bài báo, cuốn tạp chí về đề mở, câu hỏi mở như tập “Đề mở, đáp án mở” của Tạp chí Văn học tuổi trẻ và cuốn “Hệ thống đề mở Ngữ văn” (Đỗ Ngọc Thống chủ biên)
Trang 7Nhưng chưa có ai bàn riêng đến việc xây dựng câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn Trung học phổ thông (THPT)
Trong chương trình Ngữ văn THPT, câu hỏi mở, đề mở không chỉ được sử dụng trong các giờ dạy học Ngữ văn mà còn được sử dụng trong các kì kiểm tra định kì, kì thi Tốt nghiệp THPT, thi tuyển sinh Đại học, Cao đẳng, thi chọn học sinh giỏi các cấp Vì thế, việc xây dựng câu hỏi mở, đề mở sao cho có hiệu quả là mục tiêu cần đạt tới của giáo dục phổ thông nói chung và môn Ngữ văn nói riêng
Xuất phát từ những lí do trên và từ thực tiễn dạy học môn Ngữ văn của người
viết, chúng tôi mạnh dạn chọn đề tài “ Xây dựng hệ thống câu hỏi mở trong dạy học Ngữ văn Trung học phổ thông” cho luận văn thạc sĩ của mình nhằm góp thêm
tiếng nói về vấn đề đổi mới PPDH Ngữ văn ở phổ thông
2 Lịch sử nghiên cứu đề tài
Những năm gần đây do yêu cầu đổi mới PPDH, GV Ngữ Văn các cấp đã được bồi
dưỡng nhiều tri thức về việc xây dựng câu hỏi mở, ra đề, đáp án mở nhằm áp dụng vào dạy học Ngữ văn trong nhà trường phổ thông Bên cạnh đó cũng có một số công trình nghiên cứu, các tạp chí, bài viết định hướng việc xây dựng câu hỏi mở Các tác giả, trong chuyên luận của mình, khi nói về vấn đề đổi mới PPDH và đổi mới KTĐG trong dạy học môn Ngữ văn, đều không bỏ qua hoạt động xây dựng câu hỏi mở nhằm tổ chức học sinh đọc hiểu văn bản Ngữ văn và đáp ứng những kì kiểm tra thi cử Tiêu biểu là các công trình của các tác giả:
Trong cuốn Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương theo loại thể (Nhà
xuất bản (NXB) Đại học Sư phạm, 2006), PGS - TS Nguyễn Viết Chữ đã xây dựng
cơ sở lí luận và thực tiễn của vấn đề câu hỏi trong dạy học văn Từ đó, tác giả đề ra những yêu cầu của việc xây dựng câu hỏi trong dạy học tác phẩm văn chương và xác lập một hệ thống câu hỏi cảm thụ để dạy học tác phẩm văn chương ở nhà trường phổ thông Việt Nam Ở chuyên luận này, tác giả nối tiếp quan điểm của các nhà sư phạm Nga đã vận dụng linh hoạt hệ thống câu hỏi cảm thụ để dạy học tác phẩm văn chương Ông đưa ra những yêu cầu cho việc đặt câu hỏi trong quá trình dạy học và vận dụng cách thức đặt câu hỏi cho những thể loại văn học tiêu biểu
Còn trong công trình nghiên cứu chuyên biệt về hệ thống câu hỏi trong sách
giáo khoa Văn học của Tiến sĩ Nguyễn Quang Cương mang tên Câu hỏi và bài tập