đả đẽ xuất.
Trang 1ĐẠI H Ọ C TỒNC, H Ợ P HÀ NỘI
T ẠP C H Í K H O A MỌC No 3 - 1993
Đ Ọ C VÀ VI ẾT ĐỊA D A N H N Ư Ớ C NGOÀI
T R Ê N BÀN ĐỒ T I Ế N G VIỆT
T R Ầ N Đ Ứ C T H A N H +
T r o n g quá trình thành lập bản đồ, biên tập địa danh là một trong nhửng c ố n g tác
q u a n t r ọn g v à p h ứ c t ạ p T r o n g đ ó v i ệ c v ỉ ế t đ ị a d a n h n ư ớ c n g o à i là v ấ n đ ĩ g â y n h ỉ ỉ u
t ranh ỉuận nhất.
T r ê n t h ự c t ế t h ư ờ n g áp dụng cá c nguyên tắc c h í nh sau: viết ng uy ê n dạng, p h ỉ ê n âm,
dị c h nghỉ a, c h u y ề n tự và truyền thống.
VẾ c ơ bản n g uy ê n tắc thứ ba, t hứ tư và t hứ năm khô ng gây nhi êu tranh luận nôn
c h ứ n g ta chỉ quan tâm t ới haỉ nguyên tắc dău.
T r ư ớ c h ế t là n g uy ê n tắc phỉên âm ỉ h ự c (ế.
C á c h làm của ng uy ê n tắc này là dừng c o n c h ữ của mỉnh đề ghỉ c á c h phát âm địa
da nh t rên t h ế gỉóri t ừ ng ô n n gữ g ố c N g u y ên tắc này c ố ưu đi ềm c ơ bản ià giáp c h o VỈỆC
đ ọ c bản đ ồ đ ư ợ c d ế dàng, thuận tiện khỉ sử d ụn g ng o à ỉ t h ự c địa và khỉ g ỉ a o tỉẽp t rực t i ế p
v ớ i n g ư ờ i n ư ớ c ngoài
T u y n h i ê n, n g uy ê n tắc này c ùng b ộ c lộ n h ử n g đỉèra y ế u cỏ a nố Phải khẳng đị nh ràng
k h ô n g t h è lăy c h ữ v i ết của ngôn n gữ này đÈ ghi âm ho à n hảo c h o một ngỏĐ n g ừ khác
đ ư ợ c Vì vậy k h ô n g thề g ọi là nguyên tác phầên âm mà phải là p h i ê n ăm g ầ n đung.
V i ế t t h e o ng u yê n tác này, cá c c on c h ữ ( ro n g tổn g ọỉ bằng t i ế n g Vi ệ t và chữ g ổ c c ố thÊ gần g i ố n g nhau như Pa-rỉ và Paris, B c c - li n và Be rl in, L ă n - đ ơ n và L o n d o n , Ang - gf t- l a
và A n g o l a N h ư n g c ũ n g c ố nhi ều t r ư ờ n g h ợ p k hỏ n g gẳống nhau như O x - l ơ rây-li-a và
A u s t r a l i a , O a - s i n h - t ơ n và Wa s hi n gt on , Fri -t ao và F r c e - t o w n N h ư vậy khi tra cứu q u a tài ỉiộu n ư ớ c ngoài c h ú n g ta gặ p rấl nhỉỄu khó khăn Đ i ề u này đả đ ư ợ c H o à n g Phô ( 2 1 và
n h ỉ ỉ u n g ư ờ ỉ khác p hâ n tích kỷ Các tác giả này ho à n t oàn c ỏ lý khỉ c h o rằng t i n phải c ố
s ự t h ố n g nhất t r on g c á c h vi ết địa danh, không n h ữ n g t ro ng nộl tại văn bản tỉẾig Vỉ ộ t m£
c ồ n v ớ i cả sách b á o n ư ớ c ng oà i nửa (4|, 15 1, | 6 |
V ẩ n đỄ ghi sát c á c âm không c ố trong t i ẽ n g Vi ộl cững rất p h ức Cạp Ví j ụ c á c âm ( 0 ) , ( ở) t ro n g t i ẽ n g Anh; ( T ) , (ả), (í) trong t i ẽ ng Ph áp t r o n g t i ế n g Ng», ( Ô ) , (ịp)
( + ) Khoa Đla lý, Địa chất ■ ĐHTH Hà NỘI.
Trang 211 on g l i ế n g A ra bi v.v
M ộ t t r ư ờ n g h ợ p rất hay xảy ra là c ù n g một địa danh sẽ đ ư ợ c các tác giả, dị ch glíi, ghi âm Hằng c á c c o n c h ữ khác nha u như: M a t - x c ơ - v a , M a s c ơ v a , Max-cíT-va, Mas kva
La l px U h, L e p x i c , L aỉ p xỉ c L e p - x ỉ c h , L i x b ôa , Lỉ xbon, Lỉ xbo a v.v N h ư vậy khi đ ố i c h ỉ ếu ,
s ử d ụ n g c á c tàỉ liộu h ầng t i ế n g V i ệ t c ú ng gập nhi êu khó khăn, hiẽu nhâm vẽ c ác tên g ọỉ
đỏ Đ 6 c h í n h là s ự t h i ế u t h ố n g nhất t rong nội lại ngỏn ng ữ do nguy ê n tắc này gây ra.
Xu h ư ớ n g d ố i lập v ớ i ng uy ên tác này là viết nguyên dạng t h e o c h ữ grtc c h í n h t h ứ c
c ủa n ư ^ c c ó địa d a n h đó.
N g u y ê n tắc này phản ánh khá t rung ( hành hình thái c h ữ viết của ngồn n g ử g ố c D ự a
t h e o n g u y ê n (ác này c ác địa danh nư(Vc ngoài đ ư ợ c phản ánh trên bản đồ, s ác h bá o một
c á c h t h ố n g nhấ t K h ô n g n h ữ n g c h ú n g ta đạt đ ư ợ c s ự t h ố n g nhất nội tạỉ mà c ỏ n c ó đ ư ợ c
s ự t h ố n g nhất v ớ ỉ t h ế gi ới bên n g oà i Đ â y ỉà một ưu đi ềm vô c ùng quý giá t r o n g g i a o ỉưu
t h ỏ n g tin, t r o n g c ô n g c u ộ c phát triền văn hóa, khoa học và kỹ thuật của c h ú n g ta.
Th e o n g u y ê n t ắc này c á c địa d anh n ư ớ c ngoài đ ư ợ c chia ra ha t r ư ờ n g hợp:
1 Đ ị a d a n h c ó xuất x ứ t ừ n g ô n n g ử c ố c h ữ vỉết La tin thì đ ư ợ c s a o c h é p hău n h ư
n g u y ê n d ạ n g t h e o n g uy ê n ngữ Ví dụ các đị a danh của Pháp, Haỉỉa, A n h , Tâ y Ban Nh a,
Ba Lan, Đ ứ c , v.v
2 Đ ố i v ớ ỉ c á c địa danh c ố x u ấl x ứ t ừ n gô n ng ữ mà c h ữ viết k h ô n g La tin n h ư n g c ó
b ả n g c h ử cáỉ ( n h ư t i ê n g Ng a , T r i ề u T i ê n , A ra bì v.v ) thì áp dụn g n g uy ê n tác c h u y ê n tự
H i ệ n nay t i ế n g A n h là t i ế n g đ ư ợ c s ử dụn g r ộ n g rãi trong g i a o t ỉ ế p q u ố c tế; c á c t ừ đỉÈn
A n h - b ản ngừ; bản n g ữ - A n h đả đ ư ự c xuẩl bản nhỉ ẽu c h o hău hết c á c n g ô n n g ữ chí nh
t h ứ c cùa t h ế g i ớ i Vì vậy nên d ù n g b à ng c h u y ề n tự ra c h ữ cái t iế n g A n h làm c ơ s ờ
3 Đrti v(Vi n h ử n g địa danh đ ư ợ c viết b ằng c h ử t ư ợ n g hình ( n h ư c h ử H án c h ả n g hạn) thì v i ế t n g u y ê n c h ử p h i ê n La tin của nó.
Đ ? t i ệ n in ấn, b i ê n tập, khỉ áp d ụ n g nguy ên l ắ c này nên:
a) L i r ợ c b ỏ c á c dấu đặt t hê m ( n ế u c ố ) ờ c ác c h ữ cái V í dụ: nên vấết Kra kow, L o d z ,
Py re ne e s , S a o T o me thay vì K r a k o w , L o d z , P y r é n é e s , Sả o T o m é
b) T h a y t h ế c á c c h ữ cáì k h ô n g La tỉn ờ n hữ n g n gô n n g ữ c ố c h ữ v iết La tần là c hủ
y ế u V í d ụ c h ữ p t r o n g t i ế n g Đ ứ c nôn i u bà ng "ss" n h ư quy đị nh q u ố c tẽ.
Vì n h ử n g lý d o trên, đ ê nghị g ọ ỉ đâ y là ng uy ê n tắc viết "phỏng n gu y ê n dạng".
Một vấn đ ẽ đặt ra khi viết t h e o n gu y ê n tác "phỏng ng u yê n dạng" là c á c h đ ọ c c h úng
D â y c h í n h là c h ồ k h ô n g g ặ p nhau c ủa c á c nhà ngỏn ngử, các nhà địa danh.
C ố nhỉÈu p h ư ơ n g án đã đ ư ợ c đ ư a ra n h ư kiến ngh| v ỉ c ác p h ư ư n g p h á p "bốn b ư ớ c ”,
"bốn giai đoạn", "hai hệ thống", "phân loạỉ văn bản" v.v Ị4ị, | 5 j , | 6 ị N ó i c h u n g c á c phư ir ng án này c hủ t rư ơn g: "đê Cránh b ỡ n g ỡ ban đău, bê n cạnh t ên r ỉê ng v i ế l t h e o lổỉ
n g u y ê n d ạ n g n ê n d ù n g c hú thí ch c h ua c á c h phát âm t h e o phi ên âm t ừ c á c h đ ọ c c ủa n g ô n
ng ữ g ò c , sau này khỉ đã q u e n rồi c ó thề b ỏ phăn chú t híc h phát âm đ i M Ị 1 1 C ố lẽ c ác
p h ư ơ n g án này kh ỏ t r ở thành hi ện t h ự c vì n h ữ n g lý d o sau:
1 L u ô n l u ổ n c ố n g ư ờ i k h ô n g đ ọ c đ ư ợ c c ác địa danh tuy đả quá " que nM v ớ i n g ư ờ i
Trang 3khác, vì họ c h ư a g ậ p b ao gỉờ.
2 H i ệ n nay trên t h í g ỉ ớỉ c ố 189 n ư ớ c với 5631 t h ứ t iế ng khác nhau ( * ) N í u chl v i í t
bâ ng n g ổn n gử c h í n h t h ứ c thì lất cả mợỉ n g ư ờ ỉ phải bi ết gần 100 ngoại n g ừ m<VI cố khả
nă ng đ ọ c đ ư ợ c địa da nh nư<Vc ngoài.
3 T r o n g khỉ đ ọ c c ố c tên rỉêng n ư ớ c ngoài k hỏ n g phải lúc n à o c h ú n g ta cGng b l í t
đ ư ợ c nố đ ư ợ c viết b ằn g t i ế n g gì đề d ọ c t h e o c ác h đ ọ c của t iếng đ6.
4 H i ệ n nay c h ú n g ta đa ng s ổ n g t rong thửl đại h ù n g nồ t h ỏng tin, số đ ị a đanh m<VỈ
x u ấ t h i ệ n n g à y m ộ t n h i ề u , c h ú n g ta k h ó l ồ n g " q ue n" VỚI h ế t c á c đ ị a d a n h đ ố và c à n g
k hô n g thề "quen" v ớ i c ác h đ ọ c c h úng d ư ợ c
5 H ạ n c h ế rẵt l ớn của giải pháp này là làm c h o v i ệ c cung c ẫ p t h ô n g tỉn bằ ng lời Dối
bị saỉ lạc rẫt l ớn T r o n g khi đ ó ờ t hời đại c h ún g ta, tivi, đài, điện thoạỉ đ ố n g một vai trò
v ô c ò n g q ua n t rọ ng t ro n g v i ệ c truyỄn tỉn.
C h ú n g tôi c h o rằng k hô n g nên gạt b ỏ \ ớ ọ t ừ v ự n g địa danh n ư ớ c n g oà i ra khỏi hộ
t h ố n g n gô n n gữ cúa c h ú n g ta, mà phảỉ co i đỏ là một l ớ p từ v ự n g đ ặ c biệt T u y c h ú n g vẳn
m a n g s ắ c thái n ư ớ c ngoài n h ư n g k hô ng thè coỉ c h ú n g là từ n ư ớ c n go ài khi c hú ng đ ư ợ c
v ỉ ết trên văn bản t i ế n g Vi ệt.
N ế u nhất trí v ớ i qua n đ i ẽm này thì c hú ng ta thấy ngay rằng c ác h d ọ c t h e o g h é p vần
V i ệ t ià phù h ợ p nhất.
B ằ n g c á c h "viết p h ò n g nguyê n d ạn g - đ ọ c t he ơ g h é p văn Việt" c h ú n g ta ( hự c s ự đám
b ả o hàỉ h òa g i ữ a ba p h ư ơ n g châm: khoa học , dân tộc, đại chúng.
T h e o n g uy ê n tắc này bất c ứ một dịa danh n ào và dừ nố xuẫt x ứ từ t ỉ ế n g nào đi nữa
c ồ n g đ ư ợ c n g ư ờ i n g he ghỉ lại đ ư ợ c một c ác h khá c h ính xác vórỉ n g u y ê n ngữ V i ệ c này
k h ô n g phụ t h u ộ c v à o m ứ c đ ộ q u en bi ết của họ v ớ i địa danh đó và c ũ ng k h ô n g phụ t h u ộ c
v à o trình đ ộ n go ại n g ữ của inọi n g ư ờ i Ở đây gỉảỉ p h á p "tốỉ ư u ” c ủa N g u y ễ n Đ ứ c D ư ư n g
h o à n t o àn c ổ t hề ứ n g d ụ n g đ ư ợ c đ ề s ửa lỗi c hí nh tả c h o h ọc sinh t rong khỉ viết d| a da nh
n ư ớ c ngoài C h ú n g ta lại c ố t hê m s ự t h ố n g nhất nội Cạỉ gỉ ửa hai hình t h ứ c ihftng tẳn
"Viết p h ò n g n guy ên d ạ n g - đ ọ c t h e o g h é p vần Việt" làm c h o ỉ h ổ n g tin nhận d ư ợ c h à ng haỉ
k ê n h t í n h i ộ u : â m h ọ c v à q u a n g h ọ c k h á k h ớ p V(VỈ n h a u v à p h ù h ợ p v ớ i h ộ ( h ố n g l í n h i ệ u
bên ngo àỉ
T ố m lạỉ, n g u y ê n t ắc này c ó n h ữ n g ưu đ l ẽm sau:
1 Phản ánh khá trung t h ự c hình thái c h ử viết từ ng ôn ngữ g ố c , rất i h u ậ n tiộn c h o
v i ệ c tra c ứu N ố loạỉ đ ư ợ c tình trạng viết một địa da nh cheo nhỉỄu c ác h khác nhau n hư
n g u yê n tắc "phỉên âm găn đúng" vẳn dùng.
2 Đ á m b ả o đ ư ợ c s ự t h ô n g nhất gi ữa c ác h đợ c và c á ch vi£t í ứ c là g l ử a hai phư(?n£ tầộn truyền tin n g h e và nhìn.
3 V i ệ c đ ọ c t h e o c á ch g h é p vân Vỉ ệt không phụ t h u ộ c vào trình đ ộ n go ạ i n g ư của
( + ) Theo Nguyễn Ngọc Diệp "Loài người có bao nhiêu thứ tiếng' Ngôn ngử số 3,4/1981 Trang 68
Trang 4ngư( Vị đ ọ c v à ngưcVi n g h e
Một đ l ỉ m CUỐI c ùn g cần t hả o luận là s ự phứ c tạp trong các iĩs h ợ p phụ âm (V địa
da nh n ư ớ c ngoài
V i ệ c quy định đ ọ c g h é p c h ú n g ra s a o đồ phù hợ p nhất v(Vi các ngôn n gữ trên thế
g ỉ ớ i mà vằn g l ữ đ ư ợ c tính dân t ộ c là một việc làm đồỉ hồi c ô n g s ứ c c h un g cỏ a nhiêu
c h u y ê n gỉa cá c ng à nh cố lỉên quan ( s o n g k hô n g phải là không t h ỉ t h ực hiện đ ư ợ c )
C ỏ thỀ tạm t h ờ i quy ư ớ c cách đ ọ c địa danh n ư ớ c ngoài như sau:
1 Mồ i ng uy ê n âm đ ư ợ c ưu tiên g h é p với cá c phụ âm đ ứ n g t r ư ớ c nỏ đẽ t ạ o âm
T r ư ờ n g họrp c h ữ c u ố i là phụ âm thi phụ âm đ ố đ ư ợ c đợc lẽn trong âm t r ư ớ c Ví dụ: La
H a ba na, B o s ton, Po sdam.
2 Khỉ g ỉ ữ a hai nguyên âm c ó phụ âm thì nó đ ư ợ c chia đôi, nê u c ò n lé thì s ẽ ưu tiên
c h o âm t r ư ở c Ví dụ: Ber ỉỉn, Gre n o b ie, M o s k va, Aust ra lia.
3 C h ữ w, f, j, z, d, o, nên đ ọ c n h ư V, ph, gi, d, đ và ô c ỏa t ỉế ng Việt.
Tu y nhỉ ên, đối v ớ i q uả n g đạỉ q u â n c h ú n g việc tách âm đề đ ọ c t h ố n g nhất k hô n g phải
là dễ , c h o dù c ó đ ọ c t h e o cách g h é p vần Vi ệt Trên bản đồ gi áo khoa và s ác h h á o phồ
t h ô n g nôn d ù n g g ạ c h nốỉ đề h ư ớ n g dần tách âm V i ệ c này có thề làm đ ư ợ c dẻ dà ng vì
m ứ c đ ộ khái quát hó a của bản đfi g i á o khoa rẫt c ao T r o n g khi đỏ vlộc c h u y ỉ n cừ hình
t h ứ c "thấp, p h ô thông" lên hình t h ứ c c a o "tra cứu, c huy ê n môn" khô ng bi đứ t đo ạ n nh ư
p h ư ơ n g án "hai hộ thống", p h ư ơ n g á n M b ố n gỉai đoạn" đả đẽ xuất C h ún g ta viẽt An de s,
C h l - c a - g o , Lo n do n, Kỉ-iv, V e - n e - z u e - l a , v.v
Đ ố ỉ v ớ i n h ữ n g địa danh nẳm ( rên ỉănh thồ n h i ỉ u n ư ớ c khác nhau ( n h ư s ô n g, núi,
b i ề n ) n ế u n h ư i h e o c ác h g ọi của đa s ỗ c á c n ư ớ c đỏ đẽ u thề hiện một nghí a nà o đố thì
ỉa nên dị c h nghĩa ra t i ế ng Vi ệt Ví dụ: BỈẾn Đ e n , BiẾn D ỏ , Múl H ả o V ọ n g T r o n g
t r ư ờ n g h ợ p c á c địa danh đó khô n g c ố nghĩ a rỗ ràng, ho ặ c <v mỏi n ư ở c n ố c ố một nghla
k h á c nhau thì nên v iế t tên g ọi đố qua t ỉ ế n g A n h , ví dụ s ỏn g Da nu bc, bi è n Ca rib hc an.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
2 H o à n g Phê Một số vấn đ ề quan đ i è m trong vấn d ề tôn riêng khô ng p h á i
t i ỗ n g Việt N g ô n ngừ S ố 3-1983 Trang 8-20.
N g ồ n ngữ S ỗ 2-1986 Trang 30- 35
4 Nhiều tác giả Tham luận vồ cảl t iỗn vá chuấn hóa chi nh tá N g ồ n n g ừ Số
3 + 4 - 1 9 7 9 Tr ang 8 3- 11 5
5 Nh iều tác giả Tham luận vồ chuần hóa thuật n gừ khoa học N g ồ n n g ừ Số
3 + 4-1979 Tr ang 116-136
n g ừ khoa học N g ô n ngừ Sỗ 3 + 4 - 1 97 9 Trang 66-82
ơ ò S Ổ 2 T r a n g 1-15