ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN --- NGUYỄN MINH THU NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH NHỮNG VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG CHÍNH TRONG QUY TRÌNH THỰC HIỆN ĐÁNH GIÁ MÔI TRƯỜNG CHIẾN LƯỢC
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC TỰ NHIÊN
-
NGUYỄN MINH THU
NGHIÊN CỨU XÁC ĐỊNH NHỮNG VẤN ĐỀ MÔI TRƯỜNG CHÍNH TRONG QUY TRÌNH THỰC HIỆN ĐÁNH GIÁ MÔI TRƯỜNG CHIẾN LƯỢC (ĐMC) CÁC DỰ ÁN QUY HOẠCH PHÁT TRIỂN GIAO THÔNG VẬN TẢI ĐƯỜNG BỘ
Chuyên ngành: Môi trường và Phát triển bền vững
Mã số: Thí điểm
NGƯỜI HƯỚNG DẪN
GS.TS HOÀNG XUÂN CƠ
Hà Nội - Năm 2016
Trang 2LỜI CẢM ƠN
Luận văn này được thực hiện tại khoa Môi Trường, Trường Đại học Khoa học
Tự nhiên, Đại học Quốc Gia Hà Nội
Để hoàn thành được luận văn này tôi đã nhận được rất nhiều sự động viên, giúp đỡ của các thầy cô giáo trong khoa, đồng nghiệp và bạn bè
Trước hết, tôi xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc đến GS.TS Hoàng Xuân Cơ đã hướng dẫn tôi thực hiện luận văn của mình
Xin cùng bày tỏ lòng biết ơn chân thành tới các thầy cô giáo, người đã đem lại cho tôi những kiến thức bổ trợ, vô cùng có ích trong những năm học vừa qua Cũng xin gửi lời cám ơn chân thành tới Ban Giám hiệu, Phòng Đào tạo sau đại học, Đại học Khoa học Tự nhiên, đã tạo điều kiện cho tôi trong quá trình học tập Tôi xin trân thành cảm ơn!
Học viên cao học
Nguyễn Minh Thu
Trang 3MỤC LỤC
MỞ ĐẦU 7
CHƯƠNG 1: TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 9
1.1 Tổng quan về ĐMC 9
1.1.1 Khái niệm 9
1.1.2 Nguyên tắc tiến hành ĐMC 9
1.1.3 Mục tiêu của ĐMC 10
1.1.4 Các lợi ích của ĐMC 11
1.1.5 Quy trình của ĐMC 12
1.1.6 Chi phí thực hiện ĐMC 14
1.1.7 Những thuận lợi và khó khăn khi thực hiện ĐMC tại Việt Nam 15
1.2 Quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ 17
1.2.1 Khái niệm chung 17
1.2.2 Yêu cầu đối với quy hoạch phát triển giao thông vận tải 18
1.2.3 Các bước lập quy hoạch giao thông vận tải 19
1.2.4 Nội dung chủ yếu của đề án Quy hoạch 20
1.3 ĐMC với quá trình lập quy hoạch phát triển giao thông vận tải 20
1.3.1 Đối tượng lập ĐMC 20
1.3.2 Nội dung báo cáo ĐMC 22
1.3.3 Các mô hình liên kết ĐMC với quy hoạch Error! Bookmark not defined 1.3.4 Quy trình lập ĐMC trong quy hoạch phát triển giao thông vận tải Error! Bookmark not defined
1.3.5 Kinh nghiệm thực hiện ĐMC trong QH giao thông trên thế giới Error! Bookmark not defined
1.4 Vấn đề môi trường Error! Bookmark not defined 1.4.1 Khái niệm Error! Bookmark not defined 1.4.2 Vấn đề môi trường của Việt Nam Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2: MỤC TIÊU, ĐỐI TƯỢNG, NỘI DUNG VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU Error! Bookmark not defined
Trang 42.1 Mục tiêu Error! Bookmark not defined 2.2 Đối tượng nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.3 Giả thiết nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.4 Nội dung nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.5 Phương pháp nghiên cứu Error! Bookmark not defined 2.5.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu Error! Bookmark not defined 2.5.2 Phương pháp khảo sát thực địa Error! Bookmark not defined 2.5.3 Phương pháp ma trận Error! Bookmark not defined 2.5.4 Phương pháp chuyên gia Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ ĐỀ XUẤT Error! Bookmark not defined
3.1 Nghiên cứu vấn đề môi trường chính trong quy hoạch phát triển giao thông vận
tải đã được phê duyệt Error! Bookmark not defined 3.1.1 Đối với quy hoạch phát triển GTVT đường bộ cấp quốc gia Error! Bookmark not defined
3.1.2 Đối với quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ cấp vùng Error! Bookmark not defined
3.1.3 Đối với quy hoạch phát triển giao thông vận tải cấp tỉnhError! Bookmark not defined
3.2 Những yếu tố ảnh hưởng đến xác định các vấn đề môi trường chính Error! Bookmark not defined
3.3 Đề xuất những vấn đề môi trường chính Error! Bookmark not defined 3.3.1 Phương pháp lựa chọn những vấn đề môi trường chínhError! Bookmark not defined
3.3.2 Cơ sở lựa chọn những vấn đề môi trường chínhError! Bookmark not defined
3.2.3 Đề xuất những vấn đề môi trường chính Error! Bookmark not defined
KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 23 PHỤ LỤC: CẤU TRÚC VÀ NỘI DUNG CỦA BÁO CÁO ĐÁNH GIÁ MÔI TRƯỜNG CHIẾN LƯỢC ĐỐI VỚI QUY HOẠCH Error! Bookmark not defined
Trang 5DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1: Lồng ghép ĐMC trong quy hoạch Error! Bookmark not defined Bảng 2: Các vấn đề môi trường chính trong QHPT GTVT ĐB cấp quốc gia Error! Bookmark not defined
Bảng 3: Các vấn đề môi trường chính trong QH PT GTVT ĐB cấp vùng Error! Bookmark not defined
Bảng 4: Các vấn đề MT chính trong QH PT GTVT ĐB cấp tỉnh, thành phố Error! Bookmark not defined
Bảng 5: Phương pháp lựa chọn những vấn đề môi trường chính Error! Bookmark not defined
Bảng 6: Xác định những vấn đề môi trường liên quan trong quy hoạch GTVT
đường bộ Error! Bookmark not defined Bảng 7: Các vấn đề môi trường chính trong QH PT GTVT cấp quốc gia Error! Bookmark not defined
DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 1: Quy trình thực hiện ĐMC 13
Sơ đồ 2 Các bước lập quy hoạch GTVT 19
Trang 6CÁC CỤM TỪ VIẾT TẮT
BĐKH Biến đổi khí hậu
CQK Chiến lược, quy hoạch và kế hoạch
ĐB Đường bộ
ĐMC Đánh giá môi trường chiến lược ĐTM Đánh giá tác động môi trường GTVT Giao thông vận tải
Trang 7MỞ ĐẦU
Định hướng Chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam đã xác định Giao thông vận tải là ngành có tác động đặc biệt đối với môi trường và cần thực hiện các hoạt động ưu tiên như: (i) Xây dựng hệ thống chính sách đồng bộ nhằm phát triển bền vững lĩnh vực giao thông vận tải, bao gồm các chính sách sử dụng đất đai, phát triển kết cấu hạ tầng, xây dựng mạng lưới giao thông vận tải công cộng, đồng thời khuyến khích khu vực tư nhân tham gia phát triển giao thông vận tải, sử dụng phương tiện giao thông vận tải có mức tiêu hao năng lượng thấp và giảm phát thải gây ô nhiễm (ii) Quy hoạch mạng lưới giao thông vận tải đồng bộ với quy hoạch các vùng sinh thái, khu bảo tồn thiên nhiên, nhằm bảo đảm phát triển hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật và tăng dịch vụ trong mối quan hệ hài hoà với phát triển kinh tế vùng và bảo vệ môi trường tự nhiên (iii) Tập trung phát triển mạng lưới giao thông công cộng ở các đô thị lớn Sử dụng các công cụ kinh tế
và hành chính trong việc khuyến khích thói quen sử dụng dịch vụ giao thông công cộng Hạn chế phát triển các loại phương tiện giao thông cá nhân tiêu tốn nhiên liệu, sử dụng lãng phí tài nguyên thiên nhiên và gây ô nhiễm môi trường, đồng thời khuyến khích sáng chế và phổ biến các loại phương tiện giao thông thân thiện với môi trường [10]
Việt Nam là nước đang phát triển, đang trong giai đoạn Công nghiệp hóa – hiện đại hóa đất nước và hội nhập quốc tế, nên cần phải có sự phát triển đột phá về hệ thống kết cấu hạ tầng giao thông nhằm đáp ứng nhu cầu đi lại của người dân một cách dễ dàng, thuận tiện; đáp ứng nhu cầu vận chuyển hàng hoá đến mọi vùng, miền, đảm bảo đúng thời gian, chất lượng và an toàn; đảm bảo sử dụng hợp lý quỹ đất cho giao thông vận tải; không phá vỡ cảnh quan môi trường tự nhiên và không ảnh hưởng đến sức khoẻ của con người Việc quy hoạch phát triển giao thông vận tải nói chung, quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ nói riêng sẽ có tác động tích cực đến phát triển kinh tế đất nước nhưng cũng có nhiều tác động tiêu cực đến môi trường, xã hội
Để hạn chế những tác động xấu đến môi trường, các Quy hoạch phát triển giao thông vận tải nói chung và quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ nói riêng đã lập báo cáo đánh giá môi trường chiến lược theo đúng quy định của pháp luật ĐMC có vai trò quan trọng trong quá trình lập CQK vì trong quá trình lập ĐMC là xem xét sớm các
Trang 88
vấn đề môi trường để điều chỉnh quy hoạch phục vụ phát triển bền vững nên nếu phát hiện những vấn đề môi trường chính có tác động xấu đến môi trường khi thực hiện CQK thì CQK sẽ được điều chỉnh để hạn chế những tác động đến môi trường, điều này sẽ tăng khả năng thực thi của quy hoạch
Ngoài ra việc xác định các vấn đề môi trường chính trong quy trình thực hiện ĐMC các dự án Quy hoạch cũng rất quan trọng, đây là cơ sở để xác định tổng quan các tác động của quy hoạch đến môi trường cũng như đề xuất các giải pháp phòng ngừa, giảm thiểu xu hướng tiêu cực của các vấn đề môi trường và xây dựng các chương trình quản lý, giám sát môi trường phù hợp với thực tế Vì vậy cần đề xuất những vấn đề môi trường chính trong quy trình thực hiện ĐMC của quy hoạch phát triển GTVT đường bộ phải chính xác và toàn diện
Hiện nay, có rất ít đánh giá về việc báo cáo đánh giá môi trường chiến lược có tính thực tiễn hay không, có thể chỉ ra các định hướng chính xác hơn, cụ thể hơn cho công tác lập ĐTM trong giai đoạn xây dựng các dự án đầu tư hay không Để công tác lập ĐMC sát với thực tế và là cơ sở cho công tác lập ĐTM cần phải có nghiên cứu sâu về những vấn
đề môi trường chính được đưa ra trong báo cáo ĐMC đã được phê duyệt để đánh giá mức
độ đúng đắn những vấn đề môi trường chính đó Vì vậy việc thực hiện “Nghiên cứu xác
định những vấn đề môi trường chính trong quy trình thực hiện đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC) các dự án quy hoạch phát triển giao thông vận tải đường bộ” được lựa chọn
làm tiêu đề luận văn thạc sỹ của tôi
Trang 9CHƯƠNG 1 TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU 1.1 Tổng quan về ĐMC
1.1.1 Khái niệm
Đánh giá môi trường chiến lược (ĐMC), tiếng anh là Strategic Environmental Assessment (SEA) là một công cụ quản lý môi trường có tầm cỡ chiến lược, cho đến nay vẫn chưa có định nghĩa thống nhất trên toàn thế giới về đánh giá môi trường chiến lược Dưới đây là một số định nghĩa về ĐMC:
- ĐMC là quá trình đánh giá tác động môi trường của một chính sách, một kế hoạch, một quy hoạch hay một chương trình phát triển và các phương án thay thế một cách có hệ thống và toàn diện, là việc chuẩn bị một báo cáo về các kết quả đã đánh giá và sử dụng chúng cho việc ra quyết định một cách có trách nhiệm (Theo Therivel và cộng sự) [25]
- ĐMC là một quy trình có hệ thống để ước tính các hậu quả về mặt môi trường của các đề xuất chính sách, kế hoạch hay chương trình (Policy, Plan or Programme - 3P) nhằm đảm bảo các hậu quả đó được xem xét đầy đủ và có tính phù hợp ở giai đoạn thích hợp sớm nhất, ngang bằng với việc xem xét về mặt kinh tế và xã hội (Theo Sadler và Verheem) [23]
- ĐMC là quá trình hoạt động chuyên nghiệp, nhằm đảm bảo lồng ghép đầy đủ các cân nhắc môi trường vào trong giai đoạn thích hợp sớm nhất của phát triển chính sách, kế hoạch hoặc chương trình, ngang hàng với các cân nhắc kinh tế - xã hội (Theo Eddy Nierynck) [25]
- ĐMC là một quy trình tổng hợp khái niệm về sự bền vững trong việc ra quyết định chiến lược (Theo hướng dẫn của Nam Phi) [6]
Tại Việt Nam, Theo Luật Bảo vệ môi trường, Đánh giá môi trường chiến lược là việc phân tích, dự báo tác động đến môi trường của chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển
để đưa ra giải pháp giảm thiểu tác động bất lợi đến môi trường, làm nền tảng và được tích
hợp trong chiến lược, quy hoạch, kế hoạch phát triển nhằm bảo đảm mục tiêu phát triển
bền vững [3]
1.1.2 Nguyên tắc tiến hành ĐMC
Trang 1010
Trong giai đoạn đầu, ĐMC được tiến hành theo những nguyên tắc khác nhau: Có nơi ĐMC được tiến hành theo nguyên tắc sau khi chiến lược, quy hoạch, kế hoạch đã được phê duyệt với mục đích để xem xét lại và điều chỉnh chiến lược, quy hoạch, kế hoạch đó;
Có nơi ĐMC được tiến hành sau khi việc soạn thảo chỉnh chiến lược, quy hoạch, kế hoạch đã kết thúc với mục đích để phản biện, bổ khuyết cho dự thảo chỉnh chiến lược, quy hoạch, kế hoạch đó; Có nơi ĐMC được tiến hành song song với quá trình soạn thảo chỉnh chiến lược, quy hoạch, kế hoạch với mục đích để gắn kết từ đầu các vấn đề môi trường vào quá trình soạn thảo chỉnh chiến lược, quy hoạch, kế hoạch này v.v… Bằng thực tế triển khai, tổng kết và đúc rút kinh nghiệm, đa số các nước và tổ chức quốc tế liên quan đã thấy rằng, bằng nguyên tắc đi song song, ĐMC mang lại hiệu quả cao nhất và đã chọn nguyên tắc này làm nguyên tắc thực hiện ĐMC của mình
Luật Bảo vệ môi trường của Việt Nam quy định việc tiến hành ĐMC được thực hiện theo nguyên tắc đi song song, tức là, ĐMC được tiến hành một cách song song với quá trình xây dựng một chiến lược, một quy hoạch, một kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội, phát triển ngành, lĩnh vực
1.1.3 Mục tiêu của ĐMC
Với tính chất là một công cụ khoa học và tiến hành theo nguyên tắc đi song song, ĐMC có mục đích chính là: để gắn kết một cách khoa học nhất các khía cạnh về môi trường vào quá trình ra một quyết định chiến lược, quy hoạch, kế hoạch; dự báo và cung cấp một cách đầy đủ và toàn diện nhất các thông tin về xu hướng biến đổi môi trường, tác động môi trường có thể xảy ra bởi quyết định chiến lược, quy hoạch, kế hoạch đó khi được triển khai thực hiện
Bằng nguyên tắc đi song song với quá trình ra một quyết định CQK, ĐMC có ý nghĩa hết sức quan trọng là bảo đảm rằng các khía cạnh về môi trường có thể hỗ trợ một cách
có hiệu quả nhất cho từng khâu, từng bước và cho toàn bộ quá trình ra quyết định, góp phần đáng kể làm cho quyết định đó có tính khả thi và bền vững khi triển khai thực tế
Vì vậy, mục tiêu cụ thể của ĐMC là:
- Xác định tác động môi trường tổng hợp và tích lũy tiềm ẩn đáng kể của chiến lược, quy hoạch và kế hoạch, cũng như các quyết định chiến lược khác và đề xuất
Trang 11các biện pháp có thể giảm đi những hậu quả bất lợi và tăng thêm các hiệu quả tích cực
- Tiến hành xem xét đánh giá, dự báo hiệu quả các hoạt động của CQK được đề xuất, cũng như tác động của chúng đối với môi trường
- Vạch ra những rủi ro, những vấn đề còn chưa chắc chắn khi đánh giá các hoạt động của CQK
- Cung cấp các thông tin cần thiết để hoạch định CQK có cơ sở hợp lý và hài hòa với bảo vệ môi trường
- Đảm bảo rằng các hoạt động phát triển của CQK được đề xuất và việc thực hiện triển khai các đề xuất đó phù hợp với những nguyên tắc hay những chính sách, định hướng phát triển bền vững của quốc gia [16]
ĐMC có 2 vai trò chính: Một là vai trò biện hộ; tức là tạo ra các luận cứ về môi trường để biện hộ cho một quyết định CQK về phát triển Hai là vai trò lồng ghép, tức là tạo ra cơ chế để lồng ghép, gắn kết các vấn đề về môi trường, kinh tế và xã hội vào quá trình ra một quyết định chiến lược, quy hoạch, kế hoạch [16]
độ lựa chọn chất lượng môi trường làm cơ sở thực hiện trong ĐTM đối với dự án cụ thể;
- ĐMC không chỉ làm rõ các dấu hiệu của sự hủy hoại môi trường mà còn nêu ra những nguyên nhân của các suy thoái môi trường;
- ĐMC có khả năng hỗ trợ trong việc lồng ghép, kết hợp khái niệm phát triển bền vững trong việc ra quyết định CQK; cung cấp cơ sở thực hiện cho các mức độ lập quy hoạch và ra quyết định ở cấp thấp hơn;
- ĐMC giảm chi phí do nó là công cụ để sớm loại bỏ được các dự án phát triển không khả thi mà sau đó có thể sẽ bị bác bỏ do các nguyên nhân về môi trường (mà trong
Trang 1212
quá trình lập CQK đòi hỏi nhiều nguồn lực và kinh phí để xây dựng chúng) Giúp cho chính phủ tiết kiệm được các chi phí liên quan đến việc giải quyết các vấn đề về môi trường ngay khi nó còn nằm trong các chiến lược, quy hoạch, kế hoạch;
- ĐMC giúp tiết kiệm được thời gian do nó là một công cụ để sớm giải quyết được các xung đột Nó làm giảm các rủi ro xảy ra do xung đột giữa các bên liên quan về môi trường và giảm được sự chậm trễ trong việc thực hiện các CQK Vì ĐMC hướng được trọng tâm (và có thể làm đơn giản hoá) cho công tác ĐTM đối với các dự án trong giai đoạn thực hiện quyết định CQK - điều này giúp tiết kiệm được thời gian cũng như chi phí;
- ĐMC nâng cao được sự tin cậy của công chúng đối với quá trình xây dựng CQK
và quá trình ra quyết định: Do nó tạo ra được những cơ hội để công chúng có thể đóng góp ý kiến cho quá trình xây dựng CQK Nếu được thực hiện tốt, ĐMC có thể giúp huy động được sự hỗ trợ của các bên liên quan chủ chốt trong việc thực hiện các CQK;
- ĐMC nâng cao được chất lượng của việc ra quyết định của các CQK: Do ĐMC làm tăng cường sự gắn kết giữa mục tiêu phát triển kinh tế trong quá trình xây dựng CQK
và các vấn đề môi trường; và tạo ra khả năng để chính phủ đạt được những mục tiêu về môi trường; trợ giúp để chuyển đổi từng bước trong phát triển kinh tế theo hướng phát triển bền vững [9]
1.1.5 Quy trình của ĐMC
ĐMC không có điểm bắt đầu và điểm kết thúc rõ ràng, không phải lúc nào cũng có trình tự trước sau một cách đơn thuần Đối với ĐMC, sau mỗi bước tiến hành mà thấy xuất hiện những vấn đề bất ổn thì phải quay lại các bước trước đó để xem xét và đánh giá lại rồi triển khai các bước tiếp theo Vì vậy ĐMC thường có các bước chung theo quy trình như sau:
Trang 13Sơ đồ 1: Quy trình thực hiện ĐMC
Sàng lọc về ĐMC: Phải xác định xem một đề xuất về quyết định CQK đặt ra có đòi hỏi phải thực hiện ĐMC hay không (ở Việt Nam các đối tượng phải lập về ĐMC đã được quy định ngay trong Luật BVMT năm 2014)
Xác định phạm vi của ĐMC: Xác định được phạm vi về không gian và thời gian cần đánh giá, dự báo về môi trường đối với một đề xuất trong CQK
Xác định những vấn đề môi trường cốt lõi của ĐMC: Xác định được những vấn đề môi trường trọng yếu, cơ bản có liên quan đến CQK đã đề xuất
Đánh giá sự phù hợp về quan điểm, mục tiêu: Xem xét, đối chiếu và đánh giá tính phù hợp của các quan điểm, mục tiêu phát triển đề xuất trong chiến lược, quy hoạch, kế hoạch với các quan điểm, mục tiêu về bảo vệ môi trường đã vạch ra trong các văn bản liên quan của các cấp từ Trung ương tới địa phương để có những đề xuất điều chỉnh cần thiết