ĐẠI H Ọ C T Ồ N G H Ợ P HÀ NỘI
f Ạ P C H Í K H O A H Ọ C No 3 - 1993
Ý N G H Í A K H U BI ỆT VÀ Ý N G H Ĩ A K H Ô N G K H U B I ỆT
T R O N G CẤC P H Ấ T N G Ố N ĐA VỊ N G Ữ T Í N H
K H Ô N G T Ừ N Ố I
H O À N G T R Ọ N G P H I Ể N , N G U Y Ẻ N C H Í H Ò A +
1 Bài v i ết này x em c á c phát n g ôn đa vị n g ử tính t ư ơ n g ứ ng v ớ i c âu g h é p k h ỏ n g t ừ
nố i là một l oại đ ơ n vi ng ô n n gữ nằm t ro n g hệ t h ố n g c á c đ ơ n vị câu g h d p t i ế n g V i ệ t T u y
n hi ê n, "câu ghép" là khái n i ệm đ ư ợ c xét VỄ mặt cấu t rúc c ò n "phát n g ô n M là kháỉ n i ệ m
đ ư ợ c x é t VỄ mật c h ứ c năng, mặt hoạt đ ộ n g c ủa câu.
C h o đ ế n nay, khái n i ệm "câu g h é p k h ô n g t ừ nốỉ" c ồ n c h ư a c ố s ự t h ố n g nhẩt I rong
g i ớ i Viột n gữ h ọc C ó hai khuynh h ư ớ n g chủ y ế u dư(VỈ đâv:
- N é tránh hay phủ đ ị n h s ự t ồn tại của c âu g h é p k hô n g từ nốỉ.
- T h ừ a nhậ n s ự tồn tại của c â u g h é p k h ô n g từ nổỉ.
C ó tác giả k h ô n g t h ừ a nhận ha y k h ô n g m u ố n t hừa nhận "câu hai n ồ n g c ố t k h ố n g c ổ
q u a n hệ t ừ là câu phức", s ố khác chỉ nhă n m ạ nh v à o chi tft qua n hộ, né tránh c á c "câu
g h é p k h ô n g l iên t ừ ” C h ẳ n g hạn, t h e o I E A L E S I N A chl n h ữ n g "chi tố q u a n hệ" m ớ i
m a n g t h ồ n g tin VỄ q u an hệ
Q u an điỄm đ ố i lập t h ừ a nhận rằng, t ro n g văn hả o nỏỉ n h ờ n g ữ đỉ ộu và h o à n c ả n h
g ỉ a o t i ế p , n g ư ờ i nối, n g ư ở l ng he c ỏ t hề tri g ỉ á c đ ư ợ c s ự l iên kẽt của c á c s ự k i ệ n đ ố
H o à n g T r ọ n g P hi ế n đã m i ê u tả haỉ l o ại "câu g h é p chặt" và "câu g h é p lỏng" HCâ u g h é p lỏng" đ ư ợ c hỉ ều là l oại c ấ u g h é p khỏní* căn t ừ nổi - c h ú n g đ ư ợ c l iên kết v ớ i n h a u b ầ n g
q u an hộ ý n ghĩ a l ô g í c h , và c á c v ế k hố t ách t h ành câu r iêng '
2.1 Căn phải t h ấ y rằng: N ế u đẵ t h ừ a nhậ n s ự tồn tại của phát ng òn đa vị n g ử t ính thì c ù n g phủi t hừ a nhận một d ặ c t r ư n g n g ừ nghĩ a của c h ún g Đ 6 là mrtẳ q ua n hệ k h ô n g khu bỉ ệt VỄ mật ngử nghĩa g ì ử a c á c đ ơ n v| vị n g ử tính C h ả n g hạn, nế u đã t h ừ a n h ậ n phát
n g ôn "cuộc h ọ p t an /a n h đi tìm Lê", thì c ũ n g phảỉ t h ừ a nhận: T r o n g phác n g ô n này c ó hai qua n hộ ( a ) quan hệ t h ời g i an ( K H I c u ộ c h ọ p tan T H Ĩ anh đi tim Lẽ; ( b ) q u a n hộ đỉỄu kỉộn ( N Ế U c u ộ c h ọp tan T H Ỉ anh đ i tìm L ê ) Ha l quan hệ n g ử nghĩ a này c ũ n g c ò n n h ữ n g
s á c Iháỉ nghĩa khác nhau n ế u thay t h ế c á c từ n ỗ i t ư ơ n g ứ ng khác v à o c ù n g vị trí ( khi , sau
( + ) Khoa N gữ v a n - ĐHTH Hà Nội
Trang 2khỉ, hê mà, c ố lẽ, c ố chề, một khl, c h ừ n g nào, lúc n à o )
2.2 N h ư vậy, t ro n g c á c phát ngổn đa vị n gữ tính khỏng từ nổi c ỏ hai loại quan hộ ngữ nghĩa: Qu an hộ khu bỉột và quan hệ k hỏ n g khu biột.
Q u a n hệ khu biệt là quan hệ gi ữa cá c đcrn vị n g ữ tính Qu an hệ này c h o p h é p c ẫu trúc đa vị n gữ tính khô ng từ nổi cố gỉá trị tưcrng đ ư ơ n g với mộl cẩu trúc c ố t ừ nối Ví dụ: '
- C ụ t r u y ỉ n / b i ế u ô n g b a o c hè đề ô n g x ơ i n ư á c
- Cụ t ru yền rằng ( là ) bi ế u ô n g ba o chò đỄ ổ n g X(ri nirớc.
Q u a n hệ k h ô n g khu biệt là quan hệ g i ữa c á c đcrn vị vị ngữ tính Q u a n hệ này c h o
p h é p c ẫ u t rúc đa vị n g ữ tính khô ng từ nỗi t ư ơ n g đ ư ơ n g v ới haỉ h o ặ c hcrn hai c ấu trúc c ố
t ừ nối t ư ơ n g ứng.
2 2 T r o n g nối năng t rực t i ế p cùng n h ư trong văn bản hội t ho ại t h ư ờ n g c ỏ n hữ ng
q uan hệ k h ô n g khu bi ệt sau đây: ( 1 ) Quan hệ t h ời g i an - điồu kiện: - M u ổ n gì / bu nó c ứ hồi anh X ỉ hay ô n g H a i = = = ) ( K h i / n ế u ) muốiầ gì ( thì ) bu nó cứ hòi anh X i hay ô n g Hai; ( 2 ) q ua n hệ đ ố i c h i ế u , - đ ối lập: - Cậu hỏi / c o n khô n g nghe rỏ = = = ) C ậ u hỏấ ( c ò n / n h ư n g ) c o n k h ô n g ng he rõ; ( 3 ) quan hệ giải t h íc h - nguyên nhân:- N ó ỉà đ ứ a mất
d ậ y / n ó k h ô n g nghe l ời tôi = = = ) N ó là đ ứ a mấi dậy (vì) nó không ng he l ời lôi; ( 4 ) quan
hộ thờỉ gian - đ ồ n g nhất:- T ôi t ới / Thịnh đi v ắ ng c h ư a về = = = ) Khỉ tôỉ i ờ ỉ thì T h ị n h đỉ
v ắ ng c h ư a VÊ; = = = ) Lúc tôi t ớ ỉ là lúc T h ị n h đi v ắng c h ư a VÉ; ( 5 ) quan hộ vi trí- đ ồ n g nhất: - Lê đ ế n c h ỗ Chi hẹn; =* = *=) N ơ i Lê đ ế n là n ơ i Chỉ hẹn; ( 6 ) quan hệ thíVl gian*
đ ố i lập - n h ư ợ n g bộ:- Cò n s ớ m / h ọ c ũng k hô n g đi = = = ) ( N ế u / k h ỉ / d ù ) c ò n s ở m ( thì )
họ c ũ n g k h ô n g đỉ; ( 7 ) quan hệ ng u yê n nhân - m ức độ: - N ắ n g quá / tôỉ khô n g c hị u đ ư ợ c
« * * = ■ ) N ầ n g quá ( n ê n / đ ế n nỗi) tôi khò n g chị u đ ư ợ c
C á c loại nghl a nốẳ t rên còn c ố n hữ n g b i ế n thái khác nhau tùy t h u ộ c v à o c á c t ừ tình thái.
2 3 Nh ì n từ h ư ớ n g n g ử d ụn g - c h ứ c năng, c h ú n g ta lạỉ tháy rằng: N ế u căn c ứ và o
c á c đ ơ n vị c ố t ừ nối t ư ơ n g ứ ng v ó i c á c đírn vi k hô n g từ nối thì c h ún g c ó n h ữ n g kỉÊu loụi sau đây:
2 3 1 Kiề u phát ng ô n đa vị ng ữ t ính k hô n g từ nối c ố quan hệ k hô n g khu bỉ ệl t ư ư n g
đ ư ơ n g v ớ i c âu g h é p c ố t ừ nối ờ một v í Ví dụ:
a) Đ ó n g c ử a v à o / m ẹ đi h ọ p = = = ) Đ ố n g c ử a v à o (đẾ/vì) mẹ đi họp.
b) C h o tôi lên b ờ / tôi gặ p ô n g Đ ạ o Đ á t * =* * ) C h o tôỉ lên b ờ ( đ ề / v ì ) tổỉ g ặ p ỏ n g
Đ ạ o Đ ã t
2 3 2 KỈỄU phát ngôn da vị ngữ tính c ố qu an hộ khồ n g khu bi ệt t ư ư n g đ ư ơ n g vỏrỉ câu
g h é p c ỏ từ nối ờ hai vế Ví dụ:
- E m rức đầu / c m chà muổn đi « = *= ) ( V ì / k h ỉ ) c m rức dầu ( n ê n / t h ì ) em chả muftn đi.
2 3 3 Kiề u phát ng ô n đa vi n gữ tính k hô n g t ừ nối cố quan hệ k hỏ n g khu bỉột t ư ư n g
d ư ơ n g v ới câu g h é p c ố nhi êu c ặp từ nối Ví dụ:
Trang 3- Em khfi/cm c h ị u / c m c h ẳ n g đốm phàn nàn gì anh — - — ) ( N ế u ) cm khft ( t h ì ) c m chịu ( c h ứ ) cm c h ầ n g d ám phàn nà n gì anh.
T r o n g g i a o t i ế p khẵu ng ữ, f*gử đi ệu và trật tự c ác vế đ ư ợ c gỉảỉ p h ó n g khỉ hỉộn d i ệ n
c ác t ừ nổt t ư ơ n g ứng.
3.1 C á c phát ng ô n đa vị n g ữ t ính c ố quan hệ không khu bỉệt đ ư ợ c s ử dụng phft b i ế n
t r o n g ngôn ttgử nòi S ở di c ố tinh’ h i a h như vậy là vì, c ác phát ng ôn b a o g i ờ c ững tòn tại trong b ố i cả nh g i a o t ế nh2t<Mnh N ó i một c ác h c h í nh xác hơn, ba o g ỉ ờ c h ú n g cGng tồn tại
t r o n g mộc n gữ c ả n h nhắt định N g ữ cảnh c ố thè là c ác yếu tố phỉ ngôn n g ữ ( b ố i c ả n h ) ,
n g ữ c ả n h ' c ó t h ề là c ác y ếu tổ b ê n t rong hệ t h ố n g ngôn ngữ ( n g ô n c ả n h) và c ó thề là tri
t h ứ c c h u n g c ủ a o h ữ n g n g ư M t h a m g i a hội thoại ( 4) N g ữ cảnh t h ư ờ n g x uy ê n c h o p h é p họ hỉỄu đ ư ợ c roổi q u an hệ g i ữ a - c á c dtrtì-vị vị n gữ tính Cá c ý nghĩa k hô n g khu b i ệt t h e o đố,
sỗ mất đi a h ữ n g qua n hệ kèm t h e o Ch ẳng hạn, ỉa c ố phát ngôn:-"Thanh Lê Số t /T ha nh Lê
ờ nhà* T r o n g phá t n g ôn n à y ^ c à quan hệ k hô ng khu biệt: N g u y ê n n h â n - d ỉ ề u ki ện -
( V ì / n ế u ) T h a n h Lê s ố t ( n ê n / t b ì ) T h a n h Lê <v nhà T ro n g g i a o t ỉếp, phát n g ôn nói trên
t h ư ờ n g là l ờ i đ áp N h ử n g n g ư ờ i t ha m gia hội t hoại c ố thè xác đị nh đ ư ợ c q u an hộ g i ữ a
c á c đ ơ n vị v| n g ữ tính khỉ đặt n ó t r o o g ngữ cảnh cụ thề So sánh:
a) - Tại s a o T h a n h L ê k h ô n g đỉ d ạ o ?
- T h a n h Lê Sỗ t/ Th an h Lê ờ nhà.
b) - N ế u T h a n h Lê s ốt, T h a n h L ê cố đi d ạo không ?
- T h a n h Lê Số t /T ha nh Lê ở nhà.
N h ư vậy, Crong g i a o t iế p, n g ư ờ i nối và n g ư ờ i nghe dẻ dà ng b i ến q u an hệ k h ô n g khu
bi ệt t hành qua n hộ khu biẹt.
3.2 Tu y nhi ên, t rong t h ự c t i ễ n g i ao t ỉ ế p vẫn cố tình hĩnh là n g ư ờ i nối khỉ s ử dụ n g
c á c phát ng ô n đa vị n gữ tính k h ô n g từ nốỉ chi v ớ i một quan hệ n gữ nghĩa, c ồ n n h ữ n g
q u a n hộ n g ữ nghĩ a khác nảy s inh t ừ nội d un g t ừ v ựng ng ữ nghla của c á c đ ơ n vị vị ngữ tính T r o n g t r ư ờ n g h ợ p này, họ k h ô n g nhận thấy và t h e o đó, c ủ n g k h ò n g hi ều đ ư ợ c n g ư ờ i
n g h e c ỏ trỉ g ỉ á c đ ư ợ c nội d u n g mà anh ta muố n truyền đạt hay khô ng Đ ó là mộ t t ro ng
n h ữ n g đ ặ c đ i ề m c ủa g i ao t i ế p khàu ngữ.
Lí giải c á c ki ều ý nghĩ a này c h o p h é p c hú ng ta miêu tả c ác kiều n g ô n đ o ạ n ỉ r o n g l ời
nó i t ỉ ế n g V i ệt hỉện đại N ố c ố ý nghĩ a ứng d ụn g t rong g ỉ ảng dạy t i ế n g Vi ột lí t h u y ế t và
t h ự c hành.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Alesl nna I E Các p h ư ơ n g thức liỗn kết trong cắu p h ứ c h ợ p "Tuyền tập
n g ồ n n g ữ h ọc Vlột Nam" N AUK A 1 97 6
2 Lê Cận, Phan Thiầu, D i ệp Quang Ban, Ho à ng Văn Thung Gi áo trình n g ữ
p h á p t iẽn g Việt Tập II Cú p h á p t i ến g Việt GD.1983.
3 H o à n g Trọng Phiến N g ữ p h á p t iến g Vlột Cảu H 1980.
4 N g u y ê n C h í Hòa Phát n gồ n n g ữ cành "Tạp c h í khoa học" D H T H H N s ỗ
6 1991