34-43, khi ma su phàn hda giai càp dién ra chua sàu sàc, linh cdng ddng cùa nhùng ngudi cùng so phàn dugc de cao va linh dàn chù, binh dàng giùa càc thành vién trong phum, sde cQng dugc
Trang 1CAC THIÉT CHE TU QUÀN TRONG XÀ HÓI NÒNG THÒN
TRUYÈN THÓNG CÙA NGUÒI KHMER NAM BÒ
Nguyén Khàc Cdnh '•
Ngudi Khmer Nam Bg là mot bd phàn cùa ngudi Khmer lù Campuchia di cu dén va dà cu Irù làu ddi d Nam Bd, Irudc khi ed ngudi Viét, ngudi Hoa, ngudi Chàm d day Khi dén sinh tu trén vùng dal Nam Bd, vdn là cu dàn nòng nghiép chùyén canh lùa nude, ngudi Khmer Nam Bd dà làp hgp nhau lai thành nhùng don vj cu trù va Id chùc nò thành nhùng don vj xà hdi tu quàn Iruyén thdng vdi hai Ihiél che là phum
va sde (srok) Trong dièu kién sdng biét làp mot thdi gian dai khdng chju su chi phdi va quàn ly hành chinh cùa bài cu qude già nào thdi dd (Mac Dudng, 1982, tr 34-43), khi
ma su phàn hda giai càp dién ra chua sàu sàc, linh cdng ddng cùa nhùng ngudi cùng
so phàn dugc de cao va linh dàn chù, binh dàng giùa càc thành vién trong phum, sde cQng dugc coi trgng, vi vày bd mày quàn ly phum, sde dugc td chùc trén co sd tu quàn vdi nhiéu yéu td dàn chù cdng xà Thém nùa, khi dén tu cu d vùng Nam Bd, ngudi Khmer dà mang theo tòn giào cùa mình - Phàt giào Theravada (con ggi là Phàt giào Nam long bay Phàt giào Tiéu Thùa) - dugc thinh hành lù thè ky XIII va lai noi này Phàt giào Theravada vùa dàp ùng nhu càu tàm linh cùa nhàn dàn, ddng thdi là chat men ed két de quy tu mgi thành vién trong cdng ddng song theo giào ly, nghi le nhà Phàt Yéu td vàn hda toc ngudi cùa cu dàn ndng nghiép lùa nude dugc két hgp vdi yéu
td vàn hda Phàt giào khòng chi ành hudng dàm net vào Idi song, sinh boat vàn hda vài chat va linh Ihàn, ma cdn ghi dàu àn rò nel trong bd mày tu quàn, làm nén mot dàc trung riéng rat co bàn va tiéu bièu cùa xà bòi ndng thdn Iruyén thdng cùa ngudi Khmer Nam Bg dò là bó mày tu quàn phum, sòc két hgp dan xen chat che vdi bg mày quàn ly nhà chùa de quàn ly va dièu hành xà bòi
Cho dén Irudc ngày giài phdng 1975, he thdng quàn ly va dièu hành phum, sde mang linh chat Iruyén thdng cùa ngudi Khmer Nam Bd hàu nhu khdng cdn nùa
Bd mày quàn ly cùa nhà nude phong kién va càc chinh thè sau này dà thay thè he thdng quàn ly ed Iruyén de quàn ly cu dàn Khmer trong phum, sde Tuy nhièn, khi thièt che quàn ly xà bòi Iruyén thdng cùa ngudi Khmer tan vd dàu àn va su ành hudng dia nd vàn con chi phdi Idi nhiéu mài cudc sdng cùa ngudi dàn Khmer hién nay
TS, Truòng Dai hoc Khoa hoc Xà hòi va Nhàn vàn Dai hoc Quóc già thành phò Ho Chi Minh
Trang 2VIÉT NAM HOC - KY YÉU H Q I T H À O QUÓC TÉ LÀN THTJ TU
1 Thiét che tu quàn gàn vói don vj tu cir
/ 1 Thiét che tir qudn Phum
Trong liéng Khmer phum ed nghTa là "dal", "thd cu" bay là "vudn" Tu "phum"
ed ngudn gde tu liéng Sansekril "Bhumi" là mành dal, dal dai Trong ngdn ngù cùa càc nude chiù ành hudng cùa vàn hda Àn Dd nd dugc chuyén nghìa thành "xù", chi noi cu trù cùa mot nhdm nhd cu dàn (Nguyèn Khàc Cành, 1997, lr.47)
Trén Ihuc té phum là don vi tu cu cùa ngudi Khmer Ihudng là 5 - 7 già dmh,
ed khi dén 9 - IO già dình, cùng cdng cu trén mdt khu dal nhàl djnh Nhùng Ihanh vién cùa phum ed mdi quan he huyét thdng va quan he hdn nhàn vdi nhau
Phum ed tén ggi riéng, thudng là ggi theo lén cùa ngudi làp ra phum Thi du: phum Tà Hoal, phum Tà Thu, phum Tà Doanh Àm, phum Tà Chau, phum Xrày Day Tham (phum Bà Tham), phum Tà San Sen hoàc tén ggi cùa phum lién quan Idi vj tri dja ly hay mot sir tich nào dd nhu: phum Ddn Nay (phum thiéu ngudi chét), phum Chong Pri (phum Nggn rùng), phum Chot Trò Ca (phum Hém eày g^o), phum Sraprdk (phum giéng Tién nam)
Phum là mot don vi tu cu ddng thdi là don vi xà hgi trong dd chùa dung hai mdi quan he chù dao, tao nén su lién két xa bòi giùa càc thành vién trong phum dd
là quan he huyét thdng va quan he hdn nhàn, ngoài ra cdn ed nhùng quan h? khàc nhu kinh té, xà hgi, linh càm va Idn giào
Ca càu cùa phum bao gdm càc già dinh nhd (già dinh hai nhàn) va, trong TIÒI
so Irudng hgp, già dinh Idn (già dinh khdng phàn chia) Mdi già dình ed ntó d riéng, co sd kinh té riéng (rudng dal, tràu bd, dyng cu san xuàt ) Tuy vày, càc già dình trong phum dèu ed Iràeh nhiém va nghTa vu cuu mang giùp dd, tuomg Irg linh
té, gàn bd linh càm vdi nhau Mdi quan h? tòt dep này xuàt phàt lù mdi cdng càm cùa nhùng ngudi cùng ed chung mdi quan he Ihàn Ihuòc, thém nùa nd cdn drgc nudi dudng bdi linh Ihàn cùa giào ly Phàt giào de cao sir bd thi, làm phudc, sdng trmg sàng, ngay Ihàng, khdng làm dièu xàng bay
vi ca sa kinh té: Mdi phum ed dal thd cu va dal canh làc riéng Mành dà tu
cu cùa phum trén dal gidng do dng bà khai phà de lai cho con chàu va ngudi chu sd hùu là Me phum Càc thành vién trong phum mudn cu trù hay su dung càc ngjòn Igi (cày làm cui, vàt liéu làm nhà ) dèu pbài xin phép va pbài dugc Me phum d^ng
y Dal thd cu rdng hep khàc nhau lùy tùng phum Ngoài dal d va dal vudn, tr)ng phum cdn ed nhùng cdng trinh xày dung chung nhu giéng nude, chuòng tràu bd, san phai Dàt canh tàc (rudng hay rày) thudc quyèn sd hùu cùa càc già dình thành vién cùa phum Sd dal này, khi ed con trai lày vg, con gài lày chòng càc già dinh ;hia dèu cho moi ngudi khdng phàn biét trai, gài
Trang 3CÀC THIÉT CHE TU' QUÀN TRONG XÀ HÓI NÓNG THÒN
Càc thành vién trong phum co chumg mdt loai rudng, gidng nhu rudng buang
hòa cùa ngudi Vièt ggi là "day cium 'h.uk" (dàt chàn nhang) Day là loai rudng ed
nguòn gòc là so ruòng riéng cùa cha me Khi chia ruòng dal cho càc con, cha me de lai mot il dàt ruòng de song lue tuoi già va sau khi cha me qua ddi phàn rudng dd
dugc su dung là rudng "day chan thuk" Ngudn gdc cùa nd ed thè do ành hudng cùa loai rudng buang hda cùa ngudi Viét Ce- hai càch su dung rudng "chan thuk":
- Nèu rudng chàn nhang Idn thi dagc chia dèu cho càc con va mdi ngudi se dùng hoa Igi thu dugc trén phàn ruòng "chan thuk" dò ddng gdp vào viéc cùng dng
bà va làm phudc
- Nèu mành dàt "chan thuk" nhò Ibi dugc càc con luàn phién nhau canh tàc va bang nàm nòp hoa Igi cho phum Viéc phàn chia canh tàc ruòng "chan thuk" khòng
phàn biét trai, gài, con nuòi, con de, mgi ngudi dèu ed Iràch nhiém va nghìa vu nhu nhau
Theo tue le cùa ngudi Khmer, rudng "chan thuk" càm dem di mua bàn, sang nhugng, càm ed Rudng "chan thuk" dugc luu Iruyén lù thè h? này qua thè h^ khàc
thành lai san chung cùa phum
Ve quàn ly xà hai: Viéc quàn ly càc phum do càc "Me phum" (M? phum) dàm
nhiém Ò day khó tìm ra dugc mdt quy tàc nào quy dinh càc tiéu chuàn de trd thành
Me phum Frèn Ihuc té Me phum thudng là ngudi Idn ludi, nhumg khdng phài là già nhàt, dugc thùa hudng su thùa ké lù Me phum Irudc, ed tinh dén khà nàng va tu càch dao due Me phum dàm nhàn hai chùc nàng ddi ndi va ddi ngoai cùa phum
- Trong chùc nàng ddi nói, dng là ngudi quàn ly cdng vi?e ndi bd cùa phum
Me phum là ngudi ed quyèn cho nhùng ngudi Ihàn thudc su dung dàt dai cu ngy trong phum, ddn tre gd, lày cui ; là ngudi dùng ra giài quyél mgi su xich mich bài hda giùa càc thành vién trong phum theo phuang thùc tir quàn Mdi khi trong phum
ed nhùng cdng viéc Idn nhu ma chay, cudi xin, sinh de, làm nhà mdi càc thành vién trong phum hdi y kién Me phum va dugc dng giùp dd dùng ra td chùc lo cdng viéc De dièu hành cdng viéc, òng bàn bac vdi càc bd già dình ddng gdp tién bac, lùa gao, cdng sue va vài liéu phu giùp càc bd già dình này Hàng nàm Me phum cdn
ed Iràch nhiém dòn dòc càc già dình dua nhùng con, chàu dà dén tuoi vào tu hgc d càc chùa de bg trudng thành ve mài nhàn càch Me phum cdn là ngudi dùng ra td
chùc càc nghi thùc tin ngudng tòn giào ed lién quan dén ddng bg nhu "chol Ardk phum" (cùng ihàn ddng hg cùa phum) hoàc "Neak tà phum" (le cùng Ihàn bào hd
phum) tò chùc le cùng tò tién trong ngà> le Dòn la, lo nhang dèn mòi chiéu tòi de càu mong Arak phum mang lai nhùng dièu lành, xua duòi nhùng dièu xàu xày ra trong phum Nhùng boat dòng này cùa Me phum dà tao ra, ngoài mòi còng càm
Trang 4VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THIJ TlT
huyét thòng, là su gàn két cùa càc thành vién trong phum, Ihòng qua su còng càm ve mal tin ngudng va tòn giào
- Trong chùc nàng dòi ngoai Me phum là ngudi dai dién cho cdng ddng phum
de giao liép vdi càc phum khàc, vdi tò chùc nhà chùa Me phum, trong mot sd truòng
hgp, cdn tham già vào ban quàn trj chùa hay ngudi dùng dàu càc wel (lo chùc cùa
tin dò Phàt giào theo dja virc) de truyèn dal lai y kién, cdng viéc cùa nhà chùa khi ed Phàt su (tò chùc le hdi, dàng cùng tièn bac, ddng gdp xày dung chùa va làm phudc cho chùa) dén càc thành vién trong phum Me phum dùng ra td chùc quyèn gdp tién bac, luang Ihuc cùa càc thành vién trong phum dàng hién cho chùa, ddn dòc càc thành vién tham già cdng ich nhu làm dudng, ve sinh phum sde, làm càc cdng trinh còng cdng Sau này, khi dà hinh thành he thòng tò chùc hành chinh nhà nude, trén ihuc té vàn tòn lai dàu vél phum va càc Me phum Ibi càc Me phum là ngudi thay mài phum liép xùc vdi chinh quyèn àp, xà, de dal y kién nhàm giài quyél nhùng già su trong phum v a lo chùc chinh quyèn àp, xà dja phuang, khi giài quyét nhùng vàn de dàn svr lién quan Idi càc thành vién trong phum, cùng thudng hdi y kién Me phum
1.2 Thiét che tur qudn Sóc
Trong tiéng Khmer y nghìa cùa lù sde (srdk) rat phùc tap Theo nghìa róng sóc
ed nghìa là "xù", "vùng" (srdk Thleng: vùng kho, vùng bau cu ve sau dugc VÌ9I hda thành Sde Trang; Neak la Méchar srdk: dng là chù xù), là "dja phuang" (neak srdk:
ngudi dja phuang), là "qué huong" (rd lue srdk: nhd qué huomg) Sóc cdn ed nghTa
là "vùng qué", "miei vudn" de phàn bi?t vdi vùng dd thi (srok sré: vùng qué, mii^t vudn) Ò ngudi Khmer Campuchia, sde là don vi hành chinh tuomg duong càp huyén, nhung d ngudi Khmer Nam Bd, sóc chi mot don vi cu trù dòng thdi là mdt thiét che xà hdi tu quàn truyèn thòng Nd tuomg tu nhu làng cùa ngudi Viét, hoàc
"buon", "plei" cùa mot so dàn Idc d Trudng San - Tày Nguyén
Càc sde co thudng cu trù trén dal giòng, mòi sde chiém mdt khùc gidng, giùa càc sde ed quy djnh ranh gidi theo quy udc cùa dàn càc sde vdi nhau Thdng thudng, sde dugc xàc djnh luang dòi rd qua ngdi chùa, thudng mdi sde ed mdt ngdi chùa (sde ed hai chùa hay hai sde sinh boat chung mot chùa rat hiém)
Tén ggi cùa sde thudng Irùng vdi tén giòng, nèu mdt gidng ed nhiéu sde ibi
tén sde sé dugc ggi theo vi tri phuang hudng cùa sde Vi du, sde "Kan dal" (sóc giùa) sde "Taléch" (sde ddng), sóc "Chòngphno" (sde cùa giòng) Co khi tén sòc lai dugc ggi theo dàc dièm tu nhièn nhu sòc "Chòng ciak" (sòc Dùa nude), sde
"Xàng ke" (sde Tram bau), sóc "Kòso la" (sòc Cày cau), sde "Xoài srum" (sde Cày xoài sai quà) v.v Trong nhièu trudng hgp sde lai dugc ggi theo mdt su tich gàn lién vdi cu dàn dja phuang nhu sde "Sra srei" (sóc Giéng tièn nam), sóc "Sra p 'rok"
Trang 5CÀC THIÉT CHE TU' QUÀN TRONG XÀ HÓI NÓNG THÓN
(sde Giéng tièn nù), sòc "Pcn sdm prekh" (sòc Lu dòng den), sóc "Khnàch" (sóc Vùng voi nam), sóc "Sdm ddch" (sóc Vua) v.v Ngoài ra, d nhiéu noi cdn thudng gap nhùng tén sde nhu sóc "Thmeì" (sóc mdi), sde "5're"(sdc rudng), dd là nhùng
sóc mdi làp sau này hoàc nhùng sóc tàch ra va tu cu ngay d trén rudng (de phàn biét vdi sóc nàm d trén gidng)
Viéc quàn ly xà bòi truyèn thòng cùa sde Khmer theo nidi ca che khà dàc biét, bao gòni quyèn lue còng dòng va vai irò cùa tò chùc Phàt giào Nam Tòng
Dàu vél bg mày dièu hành cùa sóc ngày nay con luu lai qua khài niém "Me srók" (Me sòc), tue là ngudi dùng dàu sde ma ngudi Viét ggi là chù làng Giùp viéc cho Me sde là mdt sd ngudi do dàn trong sde lua chgn bau ra Nhùng ngudi này dàm nhàn nhùng cdng viéc cu thè cùa sde nhu gin giù an ninh trai tu, phàn phdi nude làm mùa, tò chùc thirc hién càc nghi le trong viéc hòn nhàn, tang té Nhùng
ngudi này hgp thành mot tò chùc ggi là "Kdma" (Ban quàn tri sóc)
Me sóc thudng là ngudi dàn dng dùng tuoi, am bièu phong tue tap quàn dàn Idc, biét chù va ed kinh nghiém trong ùng xù, ed khà nàng quan he ngoai giao vdi ben ngoài, nhung Irudc hét phài là ngudi ed uy tin trong nhàn dàn, dugc nhàn dàn kinh trgng vj né va dugc su tin nhiém cùa càc con sóc (dàn sde) bau chgn Thudng
Me sde xuàt Ihàn lù nhùng Acha là nhùng ngudi dà qua thdi gian lu hành lai chùa
va ed hgc vàn nhàt djnh, dugc coi là nhùng tri thùc d ndng thdn Khmer (Acha ed thè là Ihày giào, thày thudc)
Vdi tinh chat cùa mgt td chùc xà bòi t\r quàn Me sde va Ban quàn trj sde ed nhùng chùc nàng sau:
- Trdng coi diéu hành càc cdng vi^c chung thugc ndi bd cùa sóc: gin giù an ninh trai tu trong sde; giài quyél càc xung ddi, tranh chàp giùa càc phum hay giùa càc già dình
- Trdng coi quàn ly nhùng tài san chung cùa sde nhu chùa chién, mièu thd neak, nhà thiéu xàc, giéng nude, nhà nghi mài Quàn ly viéc su dung nhùng phàn dàt còng cùa sde nhu dàt hoang hda, bài bòi, càc khu rùng tap
- Cibi nhàn quyèn sd hùu cùa càc phàn dal rudng, vudn cùa càc già dình trong sóc Xem xèt va thòng qua còng dòng de cho phép nhùng ngudi ngoài djnh cu hoàc quyél dinh su phàn chia sóc nidi
- Chàm sde giùp dd càc già dình thành vién cùa sde khi hg gap khd khan, khi
co già su cudi xin, ma chay càc tré cm mò eòi, ngudi già, ngudi tàn tal
- Tò chùc càc còng viéc hùu ich \à hgi chung nhu ve sinh sóc, làm dudng, tu sua nhùng còng trinh còng còng v.v
Trang 6Vi$T NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THU TlT
- Thudng xuyén duy tri mòi quan he giùa nhà chùa vdi càc thành vién trong sde Me sde va Ban quàn tri chùa sé gap gd, bàn bac vdi vj Su cà (luk Gru), Ban quàn trj chùa va dng chù chùa (Nhdm wal) ve nhùng cdng viéc ed lién quan dén
boat ddng cùa nhà chùa cùng nhu càc nghìa vu tdn giào cùa càc tin dò trong sde
Càc Me phum Me sde sé tham già càc buoi le cùng tò chùc trong chùa, càc buoi làm phudc cùa dàn trong sde cùng hién le vài cho nhà chùa
- Ngoài ra Me sde va Ban quàn trj sde cdn Ihuc hién càc cdng viéc dòi ngoai nhu chju Iràeh nhiém xem xét va giài quyél nhùng tranh chàp ve pham vi lành Ihò quàn ly cùa sde minh vdi sde khàc Quan h? vdi càc sde làn càn trong viéc td chùc càc le bòi truyèn thòng dàn Idc, mang linh cdng ddng nhu dua ghe Ngo, bài
Dù Ké v.v
Ca che quàn ly truyèn thòng sde vàn hành dira trén càc phong tue làp quàn cùa ngudi Khmer, Me sóc va Ban quàn trj sde hoàn toàn khdng ed y nghìa cùa bd mày cai tri ed nhièu dàc quyèn, dàc Igi ma càc dng là nhùng ngudi dugc syr uy nhiém cùa egng dòng dùng ra dièu hành cdng vi?e chung cùa sóc Cdng dòng sde thdng qua du luàn de dièu chinh s\r vàn hành ma trong dd phong tue t$p quàn Khmer nhu mdt
djnh che de djnh hudng cho s\r vàn hành ày Me sde, trong mgt chùng mire nào dò,
quyét djnh va xù ly càc cdng vi^c cùa sde nhàm duy tri cho mòi quan h? giùa cdng dòng sde va càc thành vién trong sóc dugc thuàn Igi nhàt Thyrc chat ca che quàn ly sde Khmer mang tinh tu quàn, du luàn cùa egng dòng ludn ludn ddng vai trd hi?u chinh su boat dgng cùa sde Ca che dd nhàm dàm bào cho quyèn l\rc y chi va nguyén vgng cùa cdng dòng dugc lh\rc thi mdt càch tòi uu
2 Thiét che tu- quàn gàn vói sinh ho^t tón giào, tin ngu&ng
2.1 Phgt gìdo Theravada trong dai song xà hgi ngurài Khmer Nam Bg
Phàt giào Theravada ehi phòi sàu sàc ddi song xà bòi ndng thdn Khmer Nam
Bd Mgi ngudi Khmer, dù ed di lu hay khdng, dèu tu coi minh là Phàt lù
Phàt giào dugc ngudi Khmer Nam Bd sùng kinh va bào ve khdng phài vi s\r hàp dàn cùa ^iào ly, dao phàp dà dem lai Igi ich thiét Ihuc trong ddi song ma dièu chinh yéu là nhùng hành ddng Idn giào luu truyèn quen Ihuòc qua càc thè he cùa ngudi Khmer dà thành nép song, thành quy càch ùng xù ma mdi thành vién cùa phum, sde màc nhièn phài luàn theo Khi cdn lai già, ngudi con trai vdi bdn phàn làm con phài vàng Idi cha me, nhung chi sau le "quy y" màc vào tàm ào cà sa, ngudi con trai thành vj su va ngay làp tqc vj tri xà hdi dugc thay dòi Bd me gap con lue này phài quy lay sùng kinh, vi dd là mot trong tam bào (Phàt - Phàp - Tang)
Ò trong chùa càc vj chùc sàc nhu Hda thugng Thugng Iga, Dai due Me kdn
Su cà Su phd dugc nhàn dàn kinh trgng khdng phài don thuàn chi vi uy quyèn
Trang 7CÀC THIÉT CHE TU QUÀN TRONG XÀ HÓI NÓNG THÓN
tdn giào ma giùa hg va nhàn dàn ed su gàn bd mài thiét Trong xà bòi ndng thdn Khmer làng Idp su sài ed vj tri dàc biét Hg dugc coi là nhùng bàc thùc già, là linh hòn va nièm tu bào cùa phum, sde Ldi cùa càc su sài dugc coi là bièu hién Idi day cùa due Phàt, dugc mgi ngudi quy trgng va tu giàc luàn Ihù Vi vày, trong xà bòi truyèn thdng cùa ngudi Khmer Nam Bd, làng Idp su sài (nhùng vj chùc sàc) là ngudi nàm ihuc quyèn dièu hành xà bòi, màc dù trén danh nghìa hg khdng phài Irirc liép quàn ly ma thdng qua bd mày Ban quàn trj chùa Su sài Khmer khdng xa lành hoàn toàn vdi cudc ddi, thè su, hg vùa chàm lo ddi song làm linh cùa Phàt lù vùa chàm sde giùp dd Phàt lù trong cugc song hàng ngày Khi ed su xich mich, kién lung xày ra giùa càc già dình, su sài dùng ra phàn xù, hda giài; ngudi bi benh tal hay gap thièn lai, boan nan cùng dèu tìm dén càc vj su de dugc an ùi, chia sé va dòng vién; dàm cudi, dàm ma, niém vui, ndi budn dèu dugc càc vi su lung kinh chùc phudc Càc vj su sài vdi Iriét ly song làm phudc, dà dén vdi dàn chùng trong lue hg gap khd khan nhàl ma khdng càn bài cu dièu kién nào, mài khàc su sài cdn là thày giào day chù, day dao ly càng làm làng thém Idng kinh trgng, tin yéu cùa dàn chùng
Phàt giào Nam Tdng cùa ngudi Khmer khdng chi dàm nhàn chùc nàng tdn giào
ma cdn dàm nhàn càc chùc nàng vàn hda, giào dyc Ngdi chùa Khmer dugc xày dyng khdng chi nhàm dàp ùng nhu càu cùa boat dgng tdn giào ma ben canh dd, nd cdn làm chùc nàng là trung tàm sinh boat vàn hda, giào dyc cùa egng dòng phum, sde
Trong quan niém cùa ngudi Khmer, di tu khdng phài de thành Phàt ma lu là de hgc làm ngudi ed phàm chat dao due, biét song theo tinh thàn cùa giào ly nhà Phàt
va rèn luyén theo dao Phàp: thg, gidi, bd thi, ni^m Trong sàch d^y làm ngudi cùa
ngudi Khmer ed càu: "Ri neak minh ban buót tuk, chia tók knong sao sa mai" (nghìa là
ngudi khdng dugc tu trong chùa là ngudi ed nhièu tgi lòi trong cugc song) Vi vày, ngdi chùa dà trd thành trung tàm giào dyc dành cho con em cùa phum, sde Trudc kia, ngoài nhà chùa Ibi dòng bào Khmer Nam Bd khdng ed h? thdng trudng day hgc nào khàc Mdi chùa thudng ed mdt hoàc vài ba vj sài chuyén day chù cho con
em dàn chùng trong phum sde cùa mình
Là cu dàn ndng nghiép trdng lùa nude, bang nàm ngudi Khmer ed nhiéu le hdi gàn lién vdi càc binh thùc sinh boat vàn hda cdng ddng Trong mdi djp le hdi, ben canh phàn le là nhùng binh thùc sinh boat vui chai, giài tri, biéu dién vàn nghè cùa quàn chùng va tal cà dèu dugc td chùc va dién ra d khudn vién chùa Chùa cdn là mot thièt che vàn hda cùa cdng ddng Ngdi chùa là thu vién - noi làng trù càc bd sàch ed va sàch Phàt, là bào làng my thuàl va lich su - noi duy nhàt larng bay càc còng trinh, tàc phàm my thuàt cùa càc nghé nhàn dàn gian Khmer, là trudng hgc chù là noi sinh boat vàn hda, vàn nghé cùa cdng ddng
Trang 8VlfT NAM HQC - KY YÉU HQI '^HÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU
Dàc bi?t hom, Phàt giào Nam Tdng vdi sir hién hiru cùa ngdi chùa trong mòi sde cdn nhu là mdt "thành tri" bào v?, che ehd cho ngudi Khmer, trudc nhùng hién ddng cùa thdi cugc va Ijch su Trudc s\r xàm nhàp va tàc ddng ehi phdi Idn lao tu
mgi phia ben ngoài, ngudi Khmer dira vào Phàt giào, co cum vào chùa de tu bào \è
mình Ngdi chùa nhu mgt "thành tri" de ngudi Khmer chòng lai su o ép lù ben ngoài va giù gin nhùng gi vòn ed cùa dàn tgc Nhiéu yéu td vàn hda Khmer dugc cài giù va nuòi dudng lai chùa Khi thiét che quàn ly nhà nude vuom Idi càc phum, sde thi bg mày tu quàn cùa phum sde truyèn thdng dà rùt lui vào chùa va chinh d day, vdi chùc nàng cùa ban quàn trj chùa, nd lai liép tiic Ihuc hién vai trd quàn ly va dièu hành ddi song xà hgi cùa còng dòng phum, sde
2.2 BQ mdy qudn ly chùa
Ngudi Khmer Nam Bd vùa là thành vién cùa sde (con sde) vùa là mot tin dò cùa Phàt giào Nam Tòng Ben canh syr quàn ly cùa bg mày tu quàn phum, sóc hg cdn chiù su quàn ly cùa he thdng td chùc nhà chùa
Bg mày cùa nhà chùa trong sde khdng chi thuàn lùy trén lình v\rc tdn giào ma cdn cà trong nhùng vàn de vàn hda, giào dyc, xa hgi khàc Dùng dàu mdi chùa ed mgt vi Su cà (lue Krou) Su cà là ngudi tru tri ngdi chùa, vi lành dao tdn giào cao nhàt cùa mgt hoàc vài sde Su cà thudng là ngudi cao tuoi da qua nhièu Idp dào tao,
am hiéu giào ly, thugc kinh k?, gidi chù Phan va hiéu biét sàu sàc vàn hda truyèn thòng cùa ngudi Khmer, dòng thdi là ngudi tinh nguyén chgn ddi tu hành Tarde day Su cà cdn dugc tu hgc d càc trudng Ph^t hgc d Campuchia hoàc Thài Lar, ed bang càp ve try tri càc chùa Su cà là ngudi rat ed uy tin, co vj thè dàc biét bai cà
"Me sde" va dugc dàn trong sde hét mire kinh trgng Trong tàm thùc cùa ngudi Khmer, Su cà dugc coi là ngudi dai dién cho due Phàt, nhùng Idi giào buàn cùa dng dugc nhàn dàn tdn trgng va thirc thi mgt càch nghiém tue Thudng là nhùng cugc tranh chàp, bài hda giùa càc già dinh Khmer trong sde dèu dugc Su cà va càc \j su sài dùng ra giài quyét ém dep Trong khdng gian tram màc, tdn nghiém cùa nhà chùa, ngudi dàn dén day vdi Idng sùng kinh nén dà tao khdng khi thuàn Igi cho vi^c hda giài Mài khàc Su cà thudng vàn dung nhùng giào ly Phàt giào ve Idng vj iha, thuang ngudi, song càn làm phudc de mong cudc ddi tòt dep mai sau, nén ihidng
de dàng Ihuyél phuc dugc càc ben tranh chàp
Ngoài Su cà, trong chùa cdn ed mdt hoàc hai Su phd Hg là ngudi Irg ly ;iùp viéc cho Su cà, chju Iràch nhiém coi sde mgi viéc trong chùa va viéc ngoài dei ed lién quan dén chùa, duy tri ky luàl va tu hành trong chùa
Gidi chùc Ihù ba trong chùa là càc Ty kheo, nhùng ngudi tu hành tu 20 ludi trd lén Ty kheo ed nhièu nhiém vu nhu di khàt thirc, di giàng kinh, di làm càc :udc
le riéng cho càc già dình, cà nhàn d trong chùa hay xa chùa
Trang 9CÀC THIÉT CHE T i ; QUÀN TRONG XÀ HÓI NÓNG THÓN
Cuòi cùng là làng Idp Sa di Ldp này thudng là 10 tuoi trd lén, dugc cha me cho vào chùa tu hgc, phuc vu càc su sài, quél dgn nhà chùa, lau cbùi tugng Phàt Càc Sa di tu dèn nàm 20 ludi thi lùy tùng ngudi, liép tue d lai lu sang bàc Ty kheo boat hoàn tue ve nhà làm àn binh thudng
Trong mòi chùa, cùng vdi Su cà Su phd va càc su sài chuyén Io càc viéc tdn giào cdn ed tò chùc cùa tin dò là Ban quàn tri chùa (Knà kò ma ca wal) Chùc nàng cùa 3an quàn tri chùa là nhàm dièu phòi mòi quan he giùa nhà chùa vdi càc thành vién cùa sde Ban quàn trj chùa thudng ed Idi 9, IO ngudi, trong dd vj Chù chùa (Nhom wal) Ihucmg là ngudi khà già d dia phuang va thòng thudng trong buoi dàu thàm làp sde, nhùng ngudi dàu lién dùng ra làp chùa dèu trd thành "Nhdm wal", thày phu Iràch nghi le (Acha wal) va mdt so vj khàc phu Iràch ve lai chinh, Phàt su
Hg à nhùng ngudi sùng dao, biét càch tò chùc càc nghi le, dòng thdi am hiéu phorg tue làp quàn cùa dàn toc Khmer Phàt giào Nam Tdng Khmer Nam Bd thdng qua Ban quàn tri chùa de giùp vào viéc quàn ly phum, sde Ban quàn trj chùa, sau khi lidi y kién va bàn bac vdi Su cà Su phd, thay mài nhà chùa dùng ra quyél djnh
va giài quyét mgi cdng viéc lién quan Idi boat ddng tdn giào Hg là ngudi hoach djnh cbuong trinh va dùng ra tò chùc càc buoi le, dinh dja td cho chùa, giài quyét nhùEg vàn de Phàt su nhu sua sang, Irùng tu chùa, tìm kiém nhùng ngàn khoàn chi tiéu :ho nhà chùa
Trong càc sde Khmer Nam Bd con tòn lai mot tò chùc tin dò Phàt tu khàc ggi
là càc "wel" hay "wiél" Wel là làp hgp mot so lugng già dinh tin dò nhàt djnh, phàn theo khu vuc dja ly va theo nguy?n vgng (giòng nhu càc tò, dgi trong càc hgp tàc xà nòn^ nghiép cùa ngudi Vigl), de Ibyc hành nhùng cdng viéc nhà chùa Mdi chùa lùy theo quy md so lugng dàn sóc dòng hay il ma co nhièu hay il wel Thi dy d xà Hiéu
Tu, àuyén Tiéu Càn, tinh Tra Vinh ed 3 chùa Khmer, trong dd chùa Ò Dùng ed 13 wel,chùa Tàn Dai ed 6 wel, chùa Ò Chao ed 7 wel Ngoài khu vuc dja ly va nguyén vgn^, càch phàn chia d day cdn chù y Idi khà nàng giàu nghèo cùa càc già dình Phàt
lù, dì khdng tap trung nhiéu già dình giàu ed vào mot wel va ngugc lai
Dùng dàu mdi wel ed mot Me wel là ngudi giùp viéc cho Ban quàn tri chùa (Irorg nhiéu trudng hgp, càc Me wel ddng thdi là thành vién trong Ban quàn tri cùa chùa) Me wel là ngudi ed dao due, trung Ihuc, Ihàng Ihàn, ed hiéu biét kinh ké va d nbùrg già dình ed uy tin, dugc dàn trong wel binh chgn, dugc Ban quàn tri chùa de nghj va Su cà cdng nhàn Nhu vày, wel là nhùng don vi tin dò thudc mdt chùa nhàt djnh dugc tò chùc nhàm:
- Su phàn chia càc wel de nhà chùa tò chùc viéc quyén góp, nhàn cam nude hàng ngày cùa con sóc cùng dudng Vào mot ngày nhàt djnh trong Ihàng càc con sóc tront wel tu sàng sdm chuàn hi cam, thùc àn de dàng cùng cho nhà chùa Nhà chùa
Trang 10VI$T NAM HQC - KY YÉU H Q I THÀO QUÓC TÉ LÀN THU TU
se cu mgt so su (càc Ty kheo) cùng vdi tré em giùp vi?c mang theo càc dd dung dén tùng nhà trong wel nhàn cam nude va thùc an cùa con sde mang ve chùa cho càc su sài dùng trudc 12 gid Nhà chùa mòi ngày chi di nhàn cam d I wel, cu làn lugl nhu vày cho Idi khi giàp vdng trd lai Càc wel cùng là nhùng don vi Ihuc hi?n Iràch nhiém va nghìa vy cdng vi?c nhà chùa Mdi khi ed vi?c tu sua, xày d ^ g chùa hay
tò chùc càc Phàt s\r khàc, Ban quàn tri chùa, sau khi thòng nhàl vdi Su cà Su phd thi phàn bò còng viéc va su ddng gdp ve càc wel Me wel ed nhiém vy phò hién, luyén truyèn dgng vién, khuyén khich càc con sde trong wel tham già ddng gdp còng sue hay cùng dudng cho nhà chùa, Phàt su
- Wel cùng là don vj Ihuc hién càc viéc còng ich xà hdi chung cùa phum sde, theo su phàn bò cùa Ban quàn tri sde, nhu tham già ve sinh, làm dudng sa, lao dòng còng ich trong sde hay tham già ddng gdp cdng sue, tièn cùa trong càc djp le tét truyèn thòng dàn tgc va Phàt giào Trén thirc té wel là khàu nói giùa nhà chùa va sóc, gdp phàn vào cdng vi?c chung cùa sde
- Wel là tò chùc Phàt lù nhung trén th\rc té cùng là tò chùc ca bàn cùa xa hgi Khmer Nam Bg Càc già dinh trong wel cùng ed y thùc egng ddng trong viéc chia
sé nhùng khd khan va giùp dò nhau khi hoan nan Mgi già su, vui hay buon cùa mdt
già dinh trudc hét là nhùng ngudi trong cùng mgt wel dén gdp vui hay thàm hdi chia sé budn dau
Nhu vày, tuy ve màt giào ly, nhà chùa va càc vi su sai chi chàm lo viéc tu hành, thd phyng va ddi song tàm linh cho nhàn dàn trong sóc, khdng tham dir vào vi?c thè tyc Nhung trén thyc té d vùng nòng thdn-Khmer Nam Bg, nhà chùa va càc
vi su sai da ed nhùng ddng gdp tich c\tc trong viéc quàn ly phum sde Dàc bièl là
khi thiét che quàn ly nhà nude vuom Idi càc phum sde Khmer thi bd mày tu cuàn truyèn thòng da rùt lui vào chùa va chinh d day, vdi chùc nàrig cùa ban quàn tri chùa, nd lai liép tyc th\rc hién vai trd quàn ly va dièu hành ddi sdng xa hdi cùa cdng dòng phum, sde
3 Két luan
Tdm lai, tò chùc xa bòi Khmer Nam Bd truyèn thòng dugc vàn hành dua :heo nhùng làp lue'vàn hda cùa mdt cu dàn ndng nghiép lùa nude, ddng thdi dua trén nhùng djnh che cùa Phàt giào Nam Tdng (Theravada) Su dan xen hdn hgp giùa thiét che xà bòi tu quàn truyèn thòng vdi tdn giào dà tao cho vùng ndng thdn Klmer mdt dàc linh xà bòi riéng Co che quàn ly xà bòi truyèn thòng phum sde Ktmer Nam Bd là su két hgp giùa tò chùc tu quàn cùa còng dòng phum sóc vdi su :ham
du cùa bd mày quàn ly chùa Phàt giào Nam Tòng Khmer MÒi quan he gim hai yéu tò trén day nhàm duy tri su òn djnh cùa phum sóc va tao cho phum sóc Kfcmer