DSpace at VNU: Nguyên tắc vận hành và biện pháp chế ước của bộ máy công quyền triều Nguyễn những bài học trong tổ chức v...
Trang 1NGUYÉN TAC VÀN HÀNH VA BIÉN PHÀP CHE UÓC CÙA BÒ MAY GÒNG QUYÈN TRIÈU NGUYÉN:
NHÙNG BÀI HOC TRONG TÓ CHÙC
VA QUÀN LY NHÀ NlTÒC HIÉN NAY
Huynh Cóng Bd
Cùng vdi co càu td chùc bd mày nhà nude dde dào, Ibi co ehi vàn hành cùa bd mày edng quyén dudi Iriéu Nguyén cùng mang linh chit ddc sàng Tuy barn ch;lc trén nguyén tae Hoàng de thàn ehinh, nhung Irong co càu td chùc cùa bd mày edng quyén triéu Nguyén lai ed sy phàn edng va phàn nhiém bel sue rd ràng, dya trén nhGng nguyén làc vàn hành hgp ly va càc bién phàp kiém che chat che, cùng vdi mdt he Ihdng quan che mang linh chat cu thè va minh bach
Dya trén nhOng kél qua nghién cùu tu mot de lai khoa hge va edng nglié cip
Bg do Bd Giào due va Dào tao chù quàn [1], chùng Idi xin phép dugc rùl ra d day mdt sd nhGng két luàn chung ve nguyén tàc vàn hành va bien phàp ehi udc cùu bd mày edng quyén triéu Nguyén, ddng Ihdi qua dd chi ra mdt sd nhGng bài hoc Irong edng làc td chùc va quàn ly nhà nude d Vici Nam hién nay
1 Nhiing nguyén tàc van hành cùa ho mày cong quyèn triéu Nguyén
Nham dàm bào linh chat tap quyén dugc thyc hien mdt càch Iriél de ma bd mày edng quyén vàn boat ddng dugc mdt càch thdng sudi, co che vàn hành cùa bd mày nhà nucVc dudi triéu Nguyén dà dya trén càc nguyén tàc càn bàn sau day:
1.1 Hoàng de thàn ehinh tren ca sd vua - tòi thdng sire
Ngay tu thdi Già Long, Irong td chùc bd mày triéu dình nhà Nguyén khdng dàt che dò Té tudng nhu d Trung Qude cùng nhu càc triéu dai khàe Irong lich sii Viét Nam, nén dieh thàn càc dng vua Nguyén déu phài làm nhiém vu thàn ehinh Màc dù
tu minh thàn ehinh, nhung khi giài quyél edng vu, càc Hoàng de triéu Nguyén vàn duge càc bé Idi "soi sàng" bang càch dàng y kién Càc vua Nguyén, nhàl là vua Minh Mang, dudng nhu bang ngày déu làm viée vdi càc dai thàn va quan chùc Irong triéu ngoài linh Ngay lù thdi Già Long, càc Hoàng de triéu Nguyén dà cho
TS., Truòng Dai hoc Su pham Huè
Trang 2NGUYÉN TAC V A N H A N H V A BIÉN P H A P CHE \JÒC
làp mdt co quan tu vàn Idi cao cùa qude già, duge ggi là Hói dóng dình thàn TÓ
chùc này duge hgp hành riéng de hién ké cho nhà vua Irong càc edng viée chù yéu cùa qude già Cdn Vién Co mal là co quan mal vu cùa nhà nude Ibi làm nhiém vu Iheo ddi linh hinh Irong eà nude va de xuàt càc bién phàp giài quyét nhGng edng viée "quàn qude trgng sy" Ddi vdi td chùc Dd Sài vién là co quan làm nhiém vu kiém sài Ibi Ird Ihành "lai mài" cho nhà vua d khàp mgi noi, lù trung uong xudng dén dia phuong Td chùc Tam Phàp ly là Idi cao phàp dinh cùa nhà nude Ibi làm nhièm vu tu vàn cho nhà vua ve càc quyél dinh Idi bau Irong viée xét xù, giài quyél vàn de hinh nguc Ngay eà Tàp hién vién, td chùc giùp vua nghién cùu ve dudng Idi ehinh tri cùa Tién Nho Ibi gidng nhu mot hge vién ehinh tri cao càp va duy nhàl, ed chùc nàng ggi y cho vua nhGng vàn de ve dudng Idi tri nude d càp vT md Vdi hinh Ihùc "phiéu nghT phé dàp" nhàm phàt biéu quan diém cùa co quan giùp viée, dugc dành cho td chùc Ndi càc (co quan vàn phdng trung uong) va Lue bd (co quan hành phap cùa qude già) ddi vdi nhGng de nghi lù càc co quan chùc nàng d trung uong va dja phuong tàu lén nhà vua, cùng vdi he thdng "tàp tàu" gdm càc kién nghj cùa nhìng co quan d trung uong va dia phuong làm nhiém vu phàn ành tình hinh va thinh Ibi, de xuàt càc càch giài quyét da dugc càc vua Nguyén dal ra, nhàm khai thàc triél de tri lue tàp thè cùa bà quan giùp cho nhà vua Irong boat ddng thàn ehinh Nh.rng ed diéu, tal eà nhGng y kién phàt biéu trén day cùa càc co quan Irong ngoài cùng chi là y kién tu vàn va cudi cùng quyén quyét dinh càc chù truong va bién
phép giài quyél càc edng vu cùa qude già vàn thude ve y ehi cùa nhà vua Sàch Dal Narn hói diin su li cho biét, khi Hoàng de triéu Nguyén ngy lai càc Dién Càn ehinh,
Van minh, Vd hién bay Ddng càc de bàn ve ehinh sy va giài quyét edng viée Ibi
"trén tu càc An quan, dudi xudng dén mdt vién Tiéu lai, cùng déu dugc triéu kién
di cho vua hdi han" [2:256] Càc vua nhà Nguyén déu rat thiét tha va mong càu sy ddrg gdp y kién giùp do chàn Ihành cùa càc quan lai trong ngoài Vua Thiéu Tri thudng ndi: "Ta vGa ndi ngdi, trén nghT vàng cài trgng tràch dugc giao phd, dudi muàn cho thda linh quan dàn mong mdi, sg hai ed gang, cho dén làm mot viée, ra niò: ménh lénh, càc quan dình thàn déu nghT càch trg giùp can ngan, déu duge sua chea cho ngay ngàn, cùng déu san Idng ehgn lày" [5:94] Do dd, càc quan "nén theo
sy nàt Ihiy lai nghe dieh xàc, chù khdng nén yéu ghét vi finh riéng, de trén Ibi giùp che vua d ehd vua nghT khdng tdi, dudi Ibi nghiém càm nhGng ké hào quyén, de dujc ich nude Igi dàn, trù phién ehinh, càch tham nhùng, gay dyng fiéng tàm d troig Ihién ha, làm sàng td phàp dd d trong triéu dình, may ra thì trén dàp dugc cài
y t)t dcp cùa due Hoàng khào ta, ma dudi thì thda man dugc cài y san long ehgn dùng cùa ta vày" [5:95] Vua Ty Due, ngay sau khi lén ngdi, cùng ra du: "Ta duong ngMéng minh càu ngudi ndi" [5:127] "Lù nguoi ngdi d dia vi ày, thyc nén ty xét mìih, tìm d ngudi xua, néu ed mdt eau ndi bay, mot viée làm Idi, ed thè va dugc
Trang 3VIÉT NAM HOC - KY YEU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT T U
ehd thiéu sdì, giùp ich dugc cho dàn cho nude, thì ta tal san Idng nghe theo Ma nlu khdng ndi thì thdi, da ndi Ibi il phài ndi cho dùng, di khdi cài lù lem nhem Igi khiu mugn làm bude tién thàn Lù nguoi nén gang sue nhu thi nào di khdi phu cài y eiia triéu dình trong viée dal quan dùng ngudi Hày dem hit cài phuong phàp tàn trung
de bù Idi, va néu duge nhu thè, thì cài càu che bai là "ngói rói an khdng" con d dùu
ma xuàt hién nGa! Lù nguoi hày nén nghT diy, nén co ging diy, ehd dgi ta phài ludn ludn ndi nhiéu!" [5:124] "Tu nay, nén tùy viée ma tàu bay, ndi ra dilu ihilt dàng, bd bel thdi thudng edp nhàl, dem hit cài phong càch trung thyc, may ra ed duge cài diéu bd ich cho thyc dyng Til eà hày diu nén ging sue!" [5:127]
1.2 Càc càp trén - dudi hiep dóng giài quyét vice chung
Trong bd phàn lành dao cùa bài cu co quan nhà nude nào dudi Irilu Nguyén, cho dù chùc vu va phim hàm Idn bé ed khàe nhau nhung cùng dIu duge cùng nhau
boi bàn nhàm de xuàt càc bién phàp dh giài quyll edng vice chung Y kién cùa
trudng quan (càc quan phu tràch co quan) va quan chudng in (quan dùng din co quan) déu khdng mang linh chat phù quyll dói vdi nhGng y kiln chung cùa càc thành vién trong nha mdn, nhung ddng thdi càc quyét dinh dugc dua ra eung khdng nhàt thiét phài theo y kién cùa da sd càc thành vién tham già nghi hdi Chinh quan diém dd dà hinh thành nén càc tàp Ibi trudng quan doàn trong lo chùc nhà nude dudi triéu Nguyén, chù khdng gióng vdi thdng Ihuòng là ehi dò cà nhàn lành dao Day là mdt co che quàn ly nhà nude hit sue linh vi va ddc dào dat trong mot xà hdi phong kién chuyén chi quan liéu Trong tàp the lành dao dd, ngudi ed y kién phàn bàc chinh kién cùa da sd trong nghi boi (dù ehi là y kiln cùa mdt ngudi) thì bàn thàn y kién dd cùng vàn duge dàng lén cho vua bill, va bg duge quyln làm mot td tiu riéng, trinh bay ly do y kién cùa minh va di'mg lén eà nhàn, ddng trien de Irinh cho vua xem xét Va nhà vua khdng hi bd sdt bit cu mdt y kién riéng nào Irong càc quan chùc thi hành edng vu cùa minh Néu ihày y kién riéng, tuy cùa nidi eà nhàn,
dù khàe vdi y kién chung cùa nghi hdi nhung td ra thich hgp thì nhà vua cùng van
su dyng Vua Minh Mang lùng ndi: "Ta tu khi lén ngdi dén gid, ehàm tini dao tri nude, càc ehuong sd d trong Kiiih va ngoài càc linh, khdng bàn nào là khdng xeni dgc hét, càc edng viée chinh sy lón nhd déu nim biét hét " [4:235] Va vua Thiéu Tri cùng cho biét: "Tram tu khi ra coi chinh sy dén nay, kinh theo phép san, eham
lo mgi viée, dy triéu dén xé bdng, nùa dém cdn phé sd, chàng dàm roi rài Vày, phàm bà quan trong khi làm viée phài nén hét Idng làm cho nén viée mdi dugc" [5:168] Càc vua Nguyén rat ghét thdi "ngàm mieng àn tién", mdt Ihài dò vd fich sy, hoàc Idi a dua ve bua, bay Ihài dd ludi biéng suy nghT, "nhim mit biéu quyét theo
da sd", "àn theo" suy nghT cùa ngudi khàe Til cà càc thành vién trong mot co quan déu phài hgp thành mdt khdi thdng nhàt chat che, lién két trén dudi vi edng vice
Trang 4NGUYÉN TAC VÀN H A N H V A BIÉN P H A P CHE \JÒC
chung cùa nha mdn minh, phài hiép dóng bién sy trong mgi edng viée va phài lién ddi chiù tràch nhiém trong viée giài quyét edng viée Tràch nhiém dd duge phàn cip cu thè dya theo finh chit cùa co quan, theo chùc chudng trong lùng nha mdn (gòm trudng quan, là nhi, nhàn vién ), hoàc theo mdi quan bé trye tiép bay giàn tilp ln)ng khi giài quyll edng viée Trong tinh thàn dd, vua Ty Due ndi: "Ta lù khi lén ngòi din nay, hit sue co ging nhìn xa thày rdng, mong cho trén dudi ed dugc sy thdng suol, khiln cho edng viée khdng bj Ird ngai" [5:123]
1.3 Ca quan trong - ngoài kiém che bang phàn hdi ngugc
Trén co sd nhGng tiu Irình cùa dia phuong gùi ve Kinh, Lue bd ed tràch nhi?m làp "phiéu nghT phé dàp", phàt bilu quan dilm nhàm tu vin cho nhà vua ve nhùng càch Ihùe giài quyll va nhilu khi nhùng y kiln dd trd thành quyét dinh cùa chinh
Floàng di dh ban xuóng cho càc dia phuong Va nhu vày, chùng là nhùng edng vàn
cùa tnmg uong do nhà vua ra lénh gùi xudng cho càc dja phuong thi hành, nhung thyc chit là y kiln cùa Lue bd Va nlu Ihiy dùng va thda dàng thì càc co quan d dia phuong cu Ibi ma thyc thi, nhung nlu Ihiy khdng sài hgp vdi tình hinh thyc té cùa dia phuong thì càc co quan chùc nàng d dia phuong ed quyén trinh lai nhùng sd kién cùa minh cùng vdi tit cà càc ly do xàc dàng de phàn hdi trd lai ddi vdi trung uong cho nlià vua ra ménh lénh khàe Dd chinh là bién phàp kiém che quyén lyc làn nhau giGa càc co quan chùc nàng d dja phuong va ménh lénh cùa trung uong thdng qua sy phàn hói ngugc DÓng thdi, giGa càc co quan chùc nàng d trung uong cùng duge nhà vua giao cho nhOng nhicm vu ràng bude, chi uóc lln nhau Vua Minh Mang dà nhilu lin ndi rd nguyén tàc này nhu sau: "Trong thì Noi càc d ben là, Vién Co mal d ben hùu, ngoài thì ben vd ed Ngù quàn Dd Thóng phù, va ben vàn ed dudng quan Lue bd Tue là, là - hùu ed ngudi, trong - ngoài giùp nhau Phàm nhGng viée ma Lue bg làm chua dùng thì Noi càc cu hach ra, hoàc nhùng viée ma Ndi càc làm chua hgp le thì
Co mal vién duge hac hdi, khiln cho giGa càc co quan ed sy ràng rit chat che vdi nhau thì mdi mong dén dugc sy thinh tri" [8:226]
L4 Chirc - tràch ràng bude chat che, nghiém minh
Day là nguyén tic vón dugc néu ra trong hge thuylt "Chinh danh" cùa Nho giào, theo dd, cài "thyc" (tràch nhiém) phài duge thyc hién phù hgp/sàt dùng vdi cài
"danh" (chùc vu) dà duge dal ra Chinh vua Ty Due tùng bào: "Duge ngudi nhu thè khdng di VÓn dà biét thè, song càng khd hon nGa là trong Idi ndi phài nghT dén viée làm, cài danh thì phài xùng vdi cài thyc Ndi mot Idi ma ngudi quàn tu dugc lién lén, ké tiéu nhàn phài lui lai, gay viée Igi lón, trù té da lau, thè ha chàng phài là ndi mdt Idi lai càng phài tran trgng mot Idi diy sao?" [5:123] Vói bién phàp này,
nd yéu càu trong ddi ngù quan lai cùa nhà nude, truóc hét ai d vào chùc vu nào thì phài hoàn thành Idi nhàt tràch nhiém cùa chùc vu ày, nhGng quyén han thude ve
Trang 5VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TlT
chùc vu ày, chù khdng dugc phép y eày vào quyln chùc duge giao ma muu ciu Igi ich riéng tu Hai là, d vào chùc vu nào thì duge phép bàn bae, giài quyll trong pham
vi tràch nhiém va quyln han ehi cùa chùc vu iy ma thdi Day cùng ehinh là tiéu chuin va co sd di khen thudng bay tràch phat dói vói ddi ngù quan lai Chinh trén
co sd do, vua Thiéu Tri nhic nhd dói vdi càc quan: "NhGng ngudi dugc eù ra cól
phài hét Idng làm chùc vu, phài theo dao ehinh, giG phép edng, trén dù de thda Idng
ùy dyng cùa vua, dudi thì khdng phu ngudi biét minh tién cu" [5:98] Bàn thàn nhà vua tuy dugc "ménh Trdi" giao phd, nhung cùng phài ludn ludn khàng khàng lo ling giGa chùc vu va tràch nhiém cùa minh Vua Thiéu Tri ndi: "Ta vùa nói nadi trén nghT vàng cài trgng tràch duge giao phd, dudi muón cho thda tinh quan dàn mong mdi, sg hai co gang, lo ling, ehàm ehi, nén bàn chàng kip àn" [5:94] "NghT
vi due Hoàng khào [Minh Mang] ta d ngdi 21 nàm, nhùng phuong phàp sua minh tri ngudi, cùng dao day dàn thành phong tue tòt da diy dù lai hit sue rd ràng Fa kinh ein tuàn theo khudn phép iy, nghe theo Idi day bào iy, di làm rang phùe xira,
ty lày dd làm cài nln dh ina nuong lya" [5:95-96]
^ ' r r
1.5 Quyén Igi - nghla v« gàn bó thdng nhàt, tuang ung
Trong xà hdi phong kién Viét Nam ngày trude, ké sT ra tham chinh dugc xem
là mot dàc àn cùa triéu dình do nhà vua ban cho minh (ggi là "on vua, Igc nude"), mot già tri tinh thin to Idn, dùng ra gành vàc tràch nhiém "kinh bang ti Ibi", giùp ddi giùp ngudi, dilu dd khiln cho ho ludn ludn ly dàt nghTa vu lén trén quyln lai, khdng xem là dia vi cùa mot ngudi "làm edng àn luong" Mac dù vay, càc dng vua triéu Nguyén, nhit là vua Già Long va vua Minh Mang, dà rat thyc il, nén ben canh nguyén làc "ehùc-tràch nghiém minh" nhàm bào ve trai ty ky euong nhà nude, càc
dng cdn àp dyng day dù nguyén tàc "quyln igi va nghTa vu tuong ùng" dh ngudi
làm quan giù dugc sy thanh liém va khuyén khieh ddng vién hg bang bài trong edng
viée cùa minh [10:173-182] Chinh vua Già Long tùng ndi: "Cho bóng Igc hau là de
khuyén ké sT Nay thién ha dà yèn, phài nén chi djnh bóng Igc cho ed dinh tàc"[6:963] Va ngoài luong chinh ra, nhà vua lai cdn phu cip thém cho hg filn
dùng dh "nudi dudng sy thanh liém" (ggi là tiln dudng liém), nhàm ngàn chan finh
trang vi sy thilu thón ma làm viée àn hói Id cùa dàn Vua ndi: "Din nhu phù huyén,
d gàn dàn, chùc nhd nhung viée nhilu, ngoài bóng ehinh ra, ta cip thém tièn gao
dudng liém de cho td rd sy dàc eàch"[6:963] Che dò phu cip dudng liém cdn dugc
àp dyng cho cà nhGng ngudi làm nhiém vu giG kho va càc ihu lai chua dugc vào ngach vdn ed thu nhap thàp
L6 ''Thàn thàn" - "nhàm hién" tàch biét rach rèi
• • •
Tuy "thàn ngudi thàn" de giG sy hda mue trong Idn Igc, nhung viée nude là phài "dùng ngudi lai" de làm luong dóng cho quóe già, do dd, càc vua Nguyén ludn
Trang 6NGUYÉN TAC VÀN HÀNH VA BIÉN PHÀP CHE UÒC
giù indi quan he phàn minh giGa tình riéng va nghTa chung Vua Minh Mang tùng
ndi: "Nay la làm chù cà thién ha, néu vi lù con em khdng Idi ma bd phép nude thì liy gì làm mùe ngay ngin cho mudn phuong" [3:181] Càc Hoàng lù, Hoàng thàn
va Tdn ihit dIu dugc cho chi dd lich phong, tàp àm va càp cho luong bdng hàng Ihàng de cùng hudng sy phù quy cùa ddng toc "cành vàng là ugge", nhung néu hg muón dugc tham ehinh thì hg phài ed dao due va lai nàng thyc sy Càc vua Nguyén chi tao nhùng dilu kién thuàn Igi cho hg trong viée hge hành, rén dùa nhàn càch va hun due lai nàng thdng qua qua trinh dào tao d Tàp Thién dudng (nhà hge cùa
Hoàng lù, Hoàng thàn) va Tdn Hge sd (nhà hge cùa nhGng ngudi Tdn thit) dh khi
hg thành dal thì tùy lai ma nhà vua bó dyng vào nhGng edng viée cu thè, chù dùt khoàl khdng loi Idng nguyén tic "trgng hién" (trgng ngudi ed lai nàng va due dd)
Do dd, nlu ai thdng minh dTnh ngd thì nhà vua cho hg duge làm Tdn sinh de ed thè hoc hành thành lai, nlu ai khde manh, nhanh nhen thì duge nhà vua cho tham già vào hìih Hg ve di bào ve nhà vua va càc eung milu, nlu ai tinh finh càn lin thành thuc thì duge nhà vua cho giù viée Tu ti d càc noi ty milu, cdn nhGng ai ludi biéng thì bi nhà vua phat vi tiln luong bóng di nudi sdng hàng ngày va khdng cho dugc
bd dyng, néu ai làm trai phép edng thì sé bi Irùng tri nghiém khàe, néu Idi nàng thì
bj loai khdi so Tdn thit Trén co sd dd, vua Minh Mang luyén bó: "Ta làm chù thién
ha, dù hoàng thàn, quóe thich ai vi pham mot chùt cùng chua tùng làm sai phàp luàt
di bénh tha" [4:512]
/ 7 Thudng - phat nghiém khàe, rành mach
De khuyén khieh quan lai càc cip hoàn thành nhi$m vu duge giao phd va nghiém tri càc trudng hgp bd bé edng viée, khdng eoi ngd làn nhau, nhàm ngàn chàn nan bé cành, rip tàm "àn cip quyln lyc" cùa nhà vua, tham d cùa edng, nhàn cùa dùt Idi, cùng nhu lam dyng dia vi di ùc hilp cip dudi, Igi dyng chùc quyln di muu Igi bit ehinh, de nén ddi vdi dàn den, lùa gal dói vdi trilu dình, thì nhà vua cho
àp dyng mdt chi do thudng phat rit nghiém khic va rành mach Vua Minh Mang tùng luyén bó: "Thudng phat khuyén ràn là viée Idn cùa nhà nude, déu là de thùe giyc ngudi ludi mong cho thành edng NIU khdng khuyén ràn cho rd ràng, thì ngudi man càn liy gì ma khuyln khieh, ngudi ludi biéng liy gì ma sg hai ? , se din nói ké gian àc ehàm hi gilt chit, ké khdng Idi lai hi hga lày" [7:123-125] "Cho nén dai bl Idi vàn dùng le, nhung cài quyln Idn là thudng phat thì tu xua Nghiéu, Thuin, Vd, Thang tri nude cùng dIu khdng bd dilu iy Ky euong nhà nude cól phài xét doàn nghiém minh, ed edng thì dugc thudng, ed Idi thì hi phat Va phàm dà pham tdi, thì khdng ke quan to quan bay quan nhd, ta chi ed liy phàp luàt ma làm viée, song trong dd cùng ed sy ehàm chude" [5:84] Vua Thiéu Tri cdn dàn dd quan lai: "NIU càc nguoi cùng bè phài vdi nhau, khdng lày viée nude làm trgng, mdt khi
Trang 7VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU
hi ngudi khàe tàu hach, hoàc là ta trieh ra, thì quyll theo nghiém luàt ma tri idi, chù thyc khd ma khoan tha" [5:98]
2 Nhung bifn phàp che uóc trong ho mày cóng quyèn trièu Nguyén
Trong dilu kién cùa mdt che dd quàn chù liy tàp quyln tuyét dói làm chù fiirong, liy ehinh sàch lai tri làm phuong tién, thì sy bà lam rat ed the xày ra, nlu
nhu khdng ed nhlìng bién phàp hùu biéu dh ngàn chàn kip thdi Do dd, càc vua
Nguyén da rat luu tàm dén viée dal ra càc bién phàp nhim kilm ehi quyln lyc dói vdi càc co quan edng quyln cùa bd mày nhà nude bing chù truong tilt chi va kiém soàt quyén lyc lan nhau, ngay eà ddi vdi di quyln dù mang tinh chit tuyét dói cùa nhà vua cùng khdng duge loai trù Ngoài ra, dói vdi càc eà nhàn quan lai thì nhà nude thàng thàn dùng nhùng bién phàp ehi lai khi pham Idi va àp dyng ehi dd khào hach mot càch chat che theo dinh ky
2.1 Càc bién phàp tièt che trong bg mày cóng quyén trièu Nguyén
Trong co cau tó chùc bd mày edng quyén trilu Nguyén, mgi quyln hành, ké
eà de quyln cùa nhà vua, dIu ed nhGng bién phàp dói trgng di trành cài té "dge kién chuyén hành" Va tal eà mgi boat ddng vi edng vu dIu ed thi bi khóng chi va xuit phàt tu nhiéu noi, nhung tuyét nhién khdng bi y niém dàng cip hành chinh ehi phói
2.1.1 Càc bien phàp ngàn ngiea su chuyén doàn cùa Hoàng di
Vi àp dyng che do "Hoàng di thàn ehinh", nén nln cai tri cùa trièu Nguyén ddi vdi nhàn dàn trong nude ed the xem là nén "cai tri cà nhàn" cùa nhà vua Trong trudng hgp dò, ndi chung, nhGng quyét nghi cùa vua ed thè bi sai lac, di ngugc lai vói quyén Igi tdi cao cùa qude già, khdng hgp vói dàn finh, dàn y, bòi mot trong hai nguyén nhàn: hoac là nhùng ành hudng khdng bay cùa gidi thàn càn nhà vua, hoàc
là do tu dyc cùa chinh bàn thàn nhà vua gay ra De ngàn ngùa nhùng nguy co này, càc vua Nguyén dà dal ra nhGng bien phàp dy phdng sau day:
2.1.1.1 De loai trù nhiing àn lyc ed thè gay ành hudng dén càc quyll dinh cùa Hoàng de, vua Nguyén quy dinh nhGng Hoàng thàn khdng dugc liy tu càch cùa minh de tham dy vào edng viée chinh sy Hoàng de triéu Nguyén tri nuóc khdng phài nhàn danh Ploàng toc, va càc Hoàng thàn nhd vào Hoàng de ma dugc hudng
"àn sàu, Igc hàu", trong khi Hoàng de lén ngdi lai là do y chi cùa dàn chùng, chù khdng phài Hoàng toc Do dd, càc Hoàng thàn vàn ed Ihl tham dy vào chinh sy, nhung vdi tu càch cùa mot thàn dàn d trong nude ma thdi va hg bude phài theo dùng le Idi xuàt chinh chung dugc àp dyng cho toàn thè quóe dàn d trong nude Ben canh dd, càc vua Nguyén khdng chù truong sàch làp Hoàng bau, nhàm ngàn ngùa nan ngoai thich Igi dyng viée ra vào noi eung càm de làm bdng viée nude Càc vua Nguyén cdn ra lénh càm càc hoan quan va hàu nhàn d noi eung khdng dugc phép
Trang 8NGUYÉN TAC VÀN HÀNH VA BIÉN PHÀP CHE UÒC
dinh dàng dén nhGng edng viée giày td cùa nhà nude Nhà vua khdng dùng càc hoan quan de hàu doe càc tàu sd cho vua nghe, khdng lày thj thàn (quan hoan) de hàu viét càc phé Ibi do vua ban bay giùp vua phé là càc edng vàn, ehi truyén, ehinh
là nhàin de ngàn chàn nan phe dàng d ben trong trong Noi eung, va phdng ngùa sy khuynh loàl cùa bgn hàu càn ddi vdi viée triéu ehinh, ddng thdi loai bd bue tudng ngàn càch giGa nhà vua vdi triéu dình Dd là nhìmg bién phàp khà chu dào va té mat nham ngan ngùa nhùng thdi le vdn dà tùng xày ra trong lich su Vua Già Long cdn ngàn chàn càc quan vién van vd khdng dugc di lai vdi càc Hoàng tu, Hoàng tdn [3:167] Dén nàm 1851, vua Ty Due nhàc lai: "Tu trude dén nay, càc phàm quan vàn vd khdng duge dén yél kién d nhà riéng càc hoàng thàn, viée này vdn dà ed dicu luàt nghiém càm Néu ed pham vào Ibi phài bài Idi va càch chùc dudi di Vày cài y phdng xa ngàm dàn rat sàu Ddi Minh Mang, vàng ed Thành dy day bào rò ràng nghiém thiét biét là bao nhiéu Thè ma gàn day làu ngày sinh ra té, sy phdng
ngùa kinh sg khdng dugc nhu trude Nhùng quan vién d ngoài tuy khdng dàm thàn
dén phù de ludn ludn, nhung cùng nghe ndi hoàc là ed ké dén thàng Bd thy de trd chuyén lién niién, hoàc là d ehd choi hdi khàe, hoàc là biéu xén, di lai trong xd tdi, lue ban dém, thyc khdng thè ké hét nhùng tình hinh ày Trude thdi ky lén ngdi, ta vdn dà biét rd, khdng phài ehi gàn day ma thdi Va quan dai thàn nghT khdng nén kél giao riéng, ina càc hoàng thàn vdn cùng khdng duge biét viée ben ngoài, càc quan vién Idn nhd déu ed chùc tràch riéng, cùng vdi càc phù de ày vdn khdng ed quan he gì vdi nhau, thì ha tàt phài di lai làm quen, chuyén trd két thàn làm gì? Trong liée mua vui néu chi bàn luàn ve vàn tho cdn chua là hgp; hudng chi d trong
dd lai ed viée dành bae ehgi gà, déu ching ed ich gì dén viée giù diéu thién giùp dilu nhàn, ma biét dàu chàng sinh ra té khàe duge Nay nhà nude duong lue vd sy, phàp luàt rd ràng, càc lénh phién vuong chinh nén tién due kip thdi, ngudi ed quan chùc cùng nén theo phàn giù phép, sao chàng biét sg su sàch, ma dàm trai ngugc nhu thè NhGng diéu ehuong ve khoàn ày déu cdn, phép nhà rat nghiém, ta mudn giG phép eù, khdng thè khdng néu lai ménh lénh Vày truyén dy cho càc quan chùc vàn vo, cho dén bgn Tue ve va moi Thàn quàn lai càc vién eung giàm, dèu nén tuàn theo nghi dinh, khdng dugc di lai noi càc phù de Càc thàn phién, hoàng thàn cùng khdng duge thàn din càc bd thy quàn doanh, cùng nhà riéng cùa quan vién Cdn nhu hàng nàm, lue này lue khàe ed tàng biéu, cùng là sai ngudi nhà di lai, thì cùng khdng dugc phép nhilu lin N I U trai lénh cim thì y theo diéu Bd bàn nàm trude ma tri Idi nàng thém; ma Vién Dd sài là ed tràch nhiém xét viée vach Idi tàu lén xin ehi, néu Ihiy ed nhùng té iy ma cdn ed chùt tu lui khdng phàt giàc ra ngay thì cùng dIu
bi tri Idi nàng khdng tha Vày ein kinh ein luàn theo, ehd ed bd qua Idi dan cùa ta" [3:179-180]
Trang 9VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU
2.1.1.2 De loai trù tu due cùa bàn thàn nhà vua, sau khi lén ngdi dugc il làu, càc vua Nguyén dIu ed ban "Chiéu ciu ngdn" di yéu ciu dàn chùng trong nude cho vua duge nghe "nhùng Idi ndi thing", duge tilp nhàn nhùng Idi "thanh nghi" (tiéng ndi nghi bàn) cùa gioì sT phu trong nude Su eù cho bill, Nguyén Cdng Trù, vào nàm 1804, khi cdn là mdt thu sinh nghèo, dà din hành lai cùa vua Già Long, khi
nhà vua trén dudng tuàn du dit BÌC, dh dàng vua bàn dilu trin "Thài hinh thàp sàch" (Mudi kl sàch dh tri bình) Nàm 1825, Phan Bào Dinh dàng bilu lén vua
Minh Mang xin nghiém ràn viée tang hói Nàm 1841, sau khi mdi vùa làm le dàng quang, vua Thiéu Tri cho phép ngudi dudi duge dàng Idi ndi thing Luu Quy cùng Ngd Dình Dyc dà xin vua bdt diéu ham chudng, tilt kiém tiln cùa va ein thàn khi dùng ngudi, v.v
Thién lù dù d ngdi chù té trong nude thì cùng khdng thè thoàt khdi vdng phim hinh cùa cdng luàn, do dd d thdi Chu (Trung Quóe), càc Hoàng de cho dal chùc su quan de ghi chép nhGng viée xày ra giGa trièu dudng, cùng vdi nhùng ngdn iigG, cii ehi cùa chinh nhà vua dién ra trude bà quan Sy ghi chép này dugc giao cho nhùng ngudi euong trye thyc hién trong mdt tinh ihin tdn trgng cdng ly, khiln cho hàu thè
ed thè lày dd làm lai liéu phé phàn trilu dai mdt càch vd tu, ma mue dieh di de bào
ve càc nguyén tàc càn bàn cùa che do Dudi trilu Nguyén, viée ghi chép càc su liéu trén duge giao cho Dd Sài vién Vào nàm 1832, vua Minh Mang xuóng du in dinh: Phàm nhùng khi vua ngy dién thinh chinh, thì 2 nhàn vién cùa Dd Sài vién duoc cu
dén, cho dùng d trén dién, lai ben hùu cùa ngai vàng, de giù viée "khdi cu chù":
"Nhàt eù nhàt ddng cùng vdi ngdn ngG eù chi cùa Hoàng di déu duge kinh ein ghi chép" [5:130] Ngudi dùng ghi phài viét rd danh linh cùa minh dudi bàn "Khdi cu chù" ày; nhùng cho giàp phùng (hai td giiy tiép nhau) thì dIu ed ddng diu cùa Vién
de phdng viée bi xé bd ed thè xày ra Dén hét mdt ngày, bàn ghi duge chuyén irình cho càc trudng quan cùa Vién de nhuàn sàe Cudi mdi thàng, càc bàn này dugc chép finh lai, ddng thành tàp ed dàu àn cùa Dd Sàt vién, rói dem giao cho Quóe Su quàn
phung thù làm su liéu de chép Thuc lue (nhùng tàp ghi chép iy khdng phài tién
trìnli cho Hoàng de duyet lai nhàm dàm bào tinh khàeh quan cùa nhùng dilu ghi chép) Néu trong lue nhuàn sàe, vi Trudng quan d Dd Sàt vién ty y sua ddi thì nhàn vién làm nhiém vu "khdi cu chù" dugc phép trieh xuit, va làm td tàu lén Hoàng de
de xin theo nhu sy that ma cài chinh NhGng lue vua ngy già tuan hanh d ben ngoài, thì le trén cùng van dugc àp dung Gap trudng hgp bit thin nhà vua cho triéu bèi mdt vài quan vién vào Ndi eung de hdi ve chinh sy, lue dd nhàn vién cùa Dd Sài vién khdng ed màt, thì viée dàng ky sé do nhàn vién cùa Ndi càc làm thay va dugc chuyén ve cho Vién Dd sàt de y hành theo thù lyc Dén nàm 1834, nhàn Ihiy nhung lue Hoàng de ngy lai càc dién riéng (gdm Dién Vàn minh, Dién Vd hién va Dién Ddng càc) de làm vi^c, ed khi vua tuyén triéu càc quan nhap kién, ma nhàn vién Dd
Trang 10NGUYÉN TÀC VÀN HÀNH VA BIÉN PHÀP CHE UÒC
Sài vién sung "Khdi cu chù" khdng duge phép vào theo quy che, nén vua Minh
Mang xuóng du cho ràng "dd là nhùng chùc quan ed nhiém vy ghi hành ddng, chép
Idi nói cùa vua, nén khdng thè eoi nhu nhùng chùc quan khàe duge" Va tu dd, mdi
làn Hoang de ddi càc quan vào de dién dy Ibi khdng cdn ed sy ngàn càm nhàn vién
cùa Dò Sàt vién làm nhiém vy "khdi cu chù" duge phép nhap ndi nùa
[5:130-131;59:73]
2.1.2 Càc bién phàp klim chi quyén lue trong pham vi bó dudng
Ò mdi bd, Thugng thu khdng mang tinh chat nguyén thù va edng vy d bd déu
do mot Trudng quan doàn nghT quyét sau khi dà boi bàn lai Bd dudng Trudng quan
doàn này gdm ed 5 ngudi là Thugng thu, 2 Tà - Hùu Tham tri va 2 Tà - HGu Thi
lang 1 rong khi boi bàn, giGa 5 ngudi ày déu ed sy bình dàng vdi nhau va tràch
nhiém nhu nhau Ò day, thiéu sd khdng phài phue tùng da sd Ngay cà trong trudng
hgp chi ed mot ngudi ehdng y vdi 4 ngudi kia thì y kién chdng ddi cùng vàn dugc
tdn trgng, ngudi dd vàn ed quyén va tràch nhiém làm td tàu riéng de trinh bay ly do
sd kién cùa minh va ky lén ddng dàu de trinh Hoàng de quyét dinh Ngay eà trong
càc vu viée chi do càc Trudng quan thàm dinh, nhung càc thude vién (gdm Thiém
sy, Lang trung, Càu ké, Vién Ngoai lang, Chù sy va Tu vu) duge tham già dy bién
va néu thày ed sy sai làm thì cùng phài ed tràch nhiém làm td trinh edng khai ve
nhùng nhàn xét cùa minh; néu khdng, thì khi phàt giàc, thude vién cùng phài hi Idi
lày theo vói Trudng quan
2.1.3 Càc bien phàp tièt chi trong quan he glùa bó va dlaphuang
\ r r f f
Vdi quyén "phiéu nghT phé dàp", y kién cùa càc Bd ddi vdi nhGng tàu trinh
cùa dia phuong nhiéu khi trd thành quyét dinh cùa Hoàng de dua xudng cho càc dia
phuong Ibi hành Do dd, de trành finh trang càc quyét dinh dd ed khi khdng hgp
finh, hgp ly bay khdng sàt hgp vdi finh bình thyc té cùa dia phuong, vào nàm 1836,
vua Minh Mang cho phép càc dia phuong néu khdng phue tình thì duge phép trinh
bay lai sd kién vdi tàt cà nhùng Iy le de nhà vua dinh doat va kiéu chinh
2.1.4 Càc bien phàp Hit chi trong quan hi glita Lue bó va Nói eòe
Hoàng de trièu Nguyén khdng su dyng che do Tè tudng ma dieh thàn nhà vua
nim quyln cai tri, thdng qua Lue bd, nén quyén lyc cùa Lue bd là rat lón De tiét
chi quyln lyc cùa Lyc bd, vua Minh Mang cho làp td chùc Ndi càc de làm ddi lyc
nhàm kilm chi bdt quyln lyc cùa Lyc bd Sy kiém che này duge thè hién dudi 2
hinh thùe:
2.1.4.1 Noi càc dugc quyln duyét xét lai ndi dung cùa càc phiéu nghT do Bd
trinh lén trude khi tièn trinh Hoàng de Néu thày ed ehd khdng hgp le, thì Noi càc dugc phép gdp thém y kiln riéng cùa minh trong mdt td trinh dinh kèm de dàng vua