CHÚ THÍCH HÒ Chí Minh.
Trang 1ĐẠI HỌC TỒNG H Ợ P HÀ NỘI
TẠP CHÍ KHOA HỌC No 3 + 4 - 1992
T H Ự C TIẾN - MỘT TRONG NHỮNG c ơ s ở HÌNH THÀNH
(Đặt vấn đề nghiên cứu)
P H Ạ M X A N H *
T h ụ « t i ỉ a d ó n g val t r ồ c ự c kỳ q u ạ a tr ọ a g tro n g hoạt độag t ư duy e à a co o ogưỗri C ấ c ohft t ư tư<yag, đ ị c b iệ t là V I LftaỈB, dft chi ra một cách đÚDg d ầ n v| trí, vai t r ồ c ủ a t h ự c
t i ỉ t t tr o n g h o ậ ỉ đ ộ o g s i n g iẬO cửa COB agurời N í u n h ư q u á trÌBh ho«t đỘBg t v d u y cA«
c o « B f v ờ i b a ổ gAm 3 c h ặ n g li&n quaB mậl th iết vởỉ n hau thl th ự c t i ỉii có m ặt ở vi t r í đ l u
ỉỵ c i a quA tr(o k thftag B h ĩt, k hống đ ú t đo«B đó Và nhtf vậy, c ó thS nói th ự c t í tn là
đ iề m x u ấ t p h ^ và tã th ư ớ c d o m ọ i ý tư ờ n g cùa con n g ư ờ i T í t Bhifio g ỏ p vào s ự hỉoli
t b à a h m ^ ỉ tif IdbẠBg c à i cố tliự c tiễn, m i còo có n h ữ n g yếu | 6 k h ỉ c afra, c h i a g h«n nWư t v klí th ừ a c6c ttf tư Ở B Ị cà n g Io9Ì của abỮDg n g ư ờ i đi t r ư ở c (m à chÚDg ta t h v ờ a g
giỌỈ U Cữ t ở lỹ luẠn) T r o n g bài mầy ck ổ o g tồỉ xin mạoh d « a đ ậ i ra m ộ ỉ s ố v i n đ ì đ i tlể n
h à n h lịgM én cứ u th ự c liễn vớ i tư cềch l i m ộ i th à n h tố tạ o nên tư tư ở n g d ạ t đ o à n k f l ớ
HÒ C h ỉ M in h
Trước hết ỉà xác đinb b Ạ ì duag cửa kMi n i ^ thực tiỉn llỀa quan tới v ía đ ĩ nghỉỀa
cứ u ò đây C ố t h ỉ cố b a a ộ i d u o g lớn: th ự c t i ỉ a của đ ấ t n ư ớ c và cửa th £ g iớ i lú c d ó vằ bo«t đ ộ a g th ự c tiSn c ủ a H d C bí M ia h tro o g việc tìm kiếm, t h ĩ agbiộm c i c ý t ư ở n g ll6a
q uan Đ è tiện c h o việc th e o dốt, chúng tối xin lăn lư ợ t trin h bày th e o a h ữ a g a ộ i duAf trên
ỉ Ml>t tro n g a h ữ n g ch(Bh sách cSn b&n, xuyfta suổt l i chÍBh l á c h ch ia di trị c ẻ a
dAn P h á p ỏr v t ộ t Nam C ũ o g p h ả i nỗi rỈBg ckính sách đ ó k h ố n g p h ỉ i l ỉ s ẩ n p h k m cA*
r lẻ a g th ự c d&o P b á p , m ầ là m ột c h ía h s&ch cd đ l ỉ n của ch£ đ ộ t h ự c d&n a ó i ch u n g N ố «ó
n#uỉto gtfc từ t h ờ i L a mS cồ đậỉ, t i í n g ỉa tin h lầ divita et im p era (c h ia v i tri) VỚI t ư cAch
lầ một ngnyẽa tắc cai tri Sau oảy, kki chủ Ofhla ttf bản chuyỉn lang giai đoạn đế qu5e,
( + ) WkS ttến «ĩ, Khoa Itdi t ử Đ«1 học Tồng bợp'Hà Nộắ
Trang 2oguyên tắ c đó đ ư ợ c á p d ụ n g và th ự c thi n h ư một chính sàch C h ẳn g hạn, th ự c dân A n h
c ữ n g đ ẫ t h ự c h i ệ n nguyên t ắ c đ ó trong c u ộc c h i n h p h ụ c và t h ố n g t r ị đ ấ t n ư ớ c Ấn đ ộ < c
M ác d ả viét bàl lên án chính sách này của th ự c dân A nh, xin xem: M ác, A n g h e n - T ơ à n
tậ p , t ậ p 12, tra n g 240 tiế a g Nga) Có khác chăng là tro n g n h ữ n g năm làm m ư a làm g iỏ
của ch ủ n ghĩa đ í q u ổ c, nguyftn tắc chia và tr | của đ ế q u ố c La mă cồ đại đâ đ ư ợ c h o à n
th iệ n h ơ n , đ ư ợ c n â n g lên th àn h một chính sách, một nghệ thu ật và đ ư ợ c s ử d ụ n g t r ê n quy toố to à n c ì u với n k ữ n g b i ỉ u d ạ n g khác n hau tùy th eo d ặ c điềm của n ư ớ c th ố n g trị và
o v ứ c bậ trj C ũ n g n h ơ n h ữ n g kẻ cùng hộl cùng thuyền khác, th ự c d ân P h á p đã sử d ụ n g
n ^ y 6 n t ỉ c này ngay t ừ đ ầ u chinh p h ụ c n ư ớ c ta Và khai t h á c 'tr i ệ t đề nố b ằ n g c á ch b ỉ ỉ n
th à a h m<>t c h ín h sách, m ộl nghệ th u ậ t ở giai đ oạn duy trr s ự th ố n g trị của chúng B ằ n g
t i e lệnh của T ồ a g tKỐng P h i ^ ngày 17-10-1887 L iêtt bang D ông D ư ơ n g ra đ ờ i gồm V iệ t
N am, Campuchia^ L à o (1899), Q u ả n g C h âu L oan ( t ừ 1900) T ừ đố, n ư ớ c ta b | xóa t ê n trẾH b ả n đ ồ c h ín h trj t h ế giới - N ư ớ c v i ệ t Nam th ố n g nhất t ừ L ạn g s ơ n đ ế n mũi C à m a u
bị c h ia tb&ah 3 x ứ vớ i n h ữ n g chế độ cai tri khác nhau: N a m k ỳ là đ ấ t thuộc địa, B đ c k ỳ
ià x ứ bảo h ộ và T rung kỳ là x ứ lư ỡ n g trỊ - sự p hân chia đ ó không c6 nghĩa nào k h á c là
r a n h ữ ng a é t khác b iệ t ở từ n g xứ, tạ o đ i ỉ u kiện th u ận lợi cho sự cai trị của chÚDg KViMg d ừ o g ỉại ở đ í y , t h ự c d â n P h áp đ ả áp d ụ a g nguyên tác chia đỄ tr ị t r o n g t ỉ t c ả c á c
Hub V ực, đ ặ c b iệt là tro n g lĩnh vực kinh lế • xẵ hội V ớ i các chirơQg t r in h khai th á c t h u ộ c đị«, x< kẠỈ truySn th ố n g V iệt N am đả cbịu sự tác độ n g m ạnh mỄ M ột c ơ c ấ u xẫ hội m ớ i
h ì s h tkàỉiỉi l&R tr6 n xẫ hội t r u y ỉ n tkố n g với n h ữ n g tô n giáo, n h ữ n g t ậ p tục, o b ữ n g
l ỉ tbố i b ế t s ứ c đ a d ạng M ột xẫ hộỉ phươĐ g Đ ô a g n h ư n ư ớ c ta vốn dả tồ n tại n h ữ n g k h á c
^ ỉệ t v ĩ đ ẳ n g c ỉ p , v ỉ tÔD giáo, về p h o n g tục tậ p q u á a , cộng th ê m n h ữ n g khác biệt m à b ọ n
t k ự c d&n c 6 tạ o r a thi đó c h ín h là mảQh đ ấ t màu m ỡ cho chính sácỉi chia đ ề tri d ơ o h o a
k ế t q u k.
ĐỐI tậ p v ớ i ch ín h sách chia d ề tri cùa th ự c dân P háp chl cổ th ề là ý tư ở n g d ò n g tâ m
h iệp b fc, đ o à n k í t h ế t thày m ọ i n g ư ờ i V iệt N a m y ê u n ư ớ c k h ô n g p h â n biệt g ia i c ấ p , tô n giâo, dân tộc cà n g n h a u d ứ n g lên đá a h d u ằ í bọn th ố n g trị g ià n h lại độc lập ch o x ứ s ở
2 T ừ k U th ự c d â n P h á p nồ súng xâra lư ợ c , p h o n g tr à o kháng P h á p d ư ớ i n h i ỉ u h ìn h
t è ứ c k b á c o h au c h ư a b&o g iờ 0£ ừ n g nghi trẽ n đSt n ư ớ c T ừ p h o n g t r à o cần v ư ơ n g tr o n g
h ệ tư tqrởng p h o n g kỉỄD cuối t b ế kỷ X IX , q u a c á c p h o n g t r à o Đ ố n g D u, D uy T â n t h e o xu
hỉTỚBg t ư s&a Bửa t h í kỷ X X d£n cuộc k hử i ngbỉa Y ên T h í , p h o o g t r à o xln xâu c h ố n g
thoỂ ở T r u a g kỳ ra&ng đ ị m tfoh c h ĩ t qaầD chửng cấc b ậ c anh h ã n g n ghỉa h iệ p t h ừ a lÒQg
yều BVỚC và iồng q u ả cảm , n b ư n g t r ư ớ c sau đ í n phải n h ậ n lấy thSt b ạ i xót xa Có n h iề u alầỉn tố trong tình bỉoh kinh t í - xã hội, chính trị - tur.turửag của đất nước lúc bẵy giờ đẵ
tạ o ra n g h ịch lý đ ó N h ữ a g n g ư ờ i đi sau, rauỖB ch o s ự Bghiộp củ a m ình khống đ i t h e o
c o a Ávcờng n h ữ n g Bgưổi đi tr ư ở c , ỉ t p h ả i a h in vào t h ự c t í đ a u đỚB đồ, tỉm ra n h ữ n g giải pỊdĂp đ è g ừ li ngKịch lý V ớ i t r í tu ệ m ỉ n tiệ p và tằm n h io xa rộog Hfi C h í M inh tr o n g buSl
^ đ ì u x u í t hlỆn cQng đ ă đi th e o hvổrng d ó N g ư ờ i t b a a h niftn í y đfi t r ă n t r ở VỚI b i í t b a o cftu hỏi lớ n v ỉ vận m ịn ỉi cửa d&Q tộc: T «l sa o các p h o o g t r à o ch ố n g P h á p p h ả i chiu t h ỉ t
L bại, chftn lỹ ở đ â u và tim đ â u r a chAa ỉỷ đ è c ử u dân c ứ u n v ớ c ? C ái v ư ợ t trộ i của H& C h í
ÉMhili c h f a h là ờ ch ỗ N g ư ờ i đ ã lục tim tr o n g lich sử , đ$ c b iệt là tro n g p h o n g t r ầ o ch ố n g
B h á p đ ư ơ n g t h ờ i n h ữ n g c ứ liỆu xác đ á n g ,c h o n h ữ n g ý t ư à n g m á i mé c ủ a minh
Trang 3T r o n g c á c p h o n g t r à o c h ố n g P h á p lú d ă u t h ế kỷ X X i t ờ vê t r ư ớ c , xét I r ô n b ì n h d i ệ n
h ệ t ư t ư ở n g , c ó hal i h ờ i đ o ạ n r õ rộl; 1 - i h u ộ c hệ l ư lưỏrng p h o n g ki ế n ; 2 - t h u ộ c hệ t ư
t ư ử n g t ư s ản S ự i h ấ t bại c ủ a c á c p h o n g Irài) chrt ng P h á p i h u ộ c t h ờ i kỳ d ầ u c ó nél d ặ c
I r ư n g r i ê n g là d o s ự r à n g b u ộ c c ủ a (ư lưiViig t r u n g q u â n mù q u á n g d â l àm v ư ớ n g víu l ă m
n h ì n c ủ a c á c v á n í h â n si p h u , làm c h o hụ p h â n h ó a i h à n h 2 c ự c d ố i l ập n h a u , k h ô n g c ó
d ư ợ c s ự t h ố n g n h ấ t v ỉ ý c hí và h à n h dộ n g C á c p h o n g í r à o c h ố n g P h á p ờ i h ờ i kỳ s a u
c ũ n g c hị u c h u n g s ố p h ậ n n h ư c á c p h o n g ư à o t r ư ớ c d ó c h í n h vì n h ữ n g n g ư ờ i c ă m đ ă u
k h ô n g t h ấ y đ ư ợ c b ả n c h ấ t c ủ a c h ế đ ộ Ih u ộ c d ị a nôn k h ô n g ihỄ chl ra mộ l c á c h đ ú n g đ ắ n
đ ố i t ư ợ n g c ầ n l ậ p t r u n g l ự c l ư ự n g dồ đ á n h dồ D ù vậy, c á c p h o n g t r à o c h ố n g P h á p c ả 2
t h ờ i kỳ c ó c h u n g mộ t đ i ề m y ế u xuyôn s u ố t , đ ó là s ự thi ốu v ắ n g t ô c h ứ c c h ặ t c h ẽ T r o n g di
s ả n lý l uận c ủ a H ồ C h í M i n h c ó r ấ t ít lài liộu và m ả n g này O u a T r ă n D â n T i ê n , (a đ ư ợ c
b i ế t t r ư ớ c khi c h ọ n c h o m ì n h m ộ l h ư ớ n g di mớ i , N g u ừ i d ã phô p h á n c á c p h o n g t r à o
c h ố n g P h á p d ư ơ n g thỏ-i D ù t ư liệu ít ỏi n h ư n g t ư l ư ử n g p h ê p h á n c h ủ y c u c ủ a H ò C h í
M i n h l ậ p t r u n g v à o s ự i h i ế u v ắ n g niột lồ c h ú c v ữ n g chác Xi n d â n niãy d o ạ n :
" T r o n g t ấ t cả c á c i h u ộ c đ ị a c ù a P h á p , n ạ n n gh è o dỏi d c u l ă n g , s ự p h ẫ n u ấ t ng à y
c à n g lên c a o S ự nồi d ậ y c ủ a n ô n g d â n h à n x ứ d ã c h í n muồi T r o n g nliicu nucVc i h u ộ c đ ị a ,
h ọ đ â vài l ăn nồi d ậ y n h ư n g lần n à o c ũ n g bị d ì m I ro n g má u N ế u hiộn nay n ô n g d à n vẫn
c ò n ờ t r o n g t ì n h t r ạ n g llCu c ự c , thì n guyê n n h â n là vì hộ còn t h i c u l ồ c h ứ c , i h i c u n g ư ờ i
l ã n h đạo" h o ặ c :
" Mụ c đ í c h duy n h ấ t c ủ a ô ng này ( l ứ c P h a n Bội C h â u - P X ) lù Ir à t hù c h o n ư ớ c n h à
đ ã bị bợn P h á p t àn sát ỏ n g ta khvíng hiìĩu cliíiih Irị và lại c à n g k h ô n g hi cu t ồ c h ú c q u ầ n
c h ú n g " ^ *
T r o n g mộ t bài viết t r ê n t ờ T h a n h nil'll, Cir q u a n cùii ViC’1 N a m T h a n h n i ê n c á c h
m ạ n g Đ ồ n g chí H ội , N g ư ờ i d ã t h ừ a nh ậ n các lồ c h ứ c c á c h m ạ n g c ù a la và c á c cá n h â n có riít nh i ồ u n ỗ l ự c, n h ư n g " c h ư a ihề làm d u ợ c gì c h o c á c h mạng" bỏri lẽ:
"Tồ c h ứ c c ủ a t a c h ư a c h ặ l c h ẽ C h ẳ n g hạn, n h ư Viội N a m Q u a n g P h ụ c hội , lúc m ớ i
i h à n h l ập k h á niạ.ili n h ư n g t ồ c h ứ c này i hi c u t ồ c h ứ c và c á c hội viên k h ô n g t h ố n g n h ấ l
v ớ i n h a u "
N h ữ n g ý t ư ở n g t r è n c ù a H ò C h í Mi n h v ừ a là s ự p h ê p h á n c á c p h o n g t r à o c á c h m ạ n g trư(Vc đ ỏ và c ũ n g là bài h ọ c rúl r a c h o c h í n h mì n h - k h ô n g có m ộ t t ồ c h ứ c v ữ n g c h ắ c l àm hạt n h à n thì k h ô n g ihÈ mcV r ộ n g k h ô i đ o à n kết i h ò n g n h ă l đ ư ợ c
3 Chù nphĩa yôu n ư ớ c chân chính là hành tra n g chủ yếu của H ồ C hí Minh đi tìm
c h â n lý T r o n g c u ộ c h à n h ư ì n h vạn d ặ m tứi c h â n lý, N g ư ờ i đ ã làm nh i ồ u n g h ề , t r ư ớ c h ế t
d ỉ kiỄm số n g , s a u là đS t h â m n h ậ p vào c u ộ c s ố n g p h o n g p h ú c ủ a n h â n loại và r ú t r a
n h ữ n g gì c ă n t h i c t c h o c h í n h mì nh T r ê n n ề n t à ng c h ủ ng h ĩ a y ê u n ư ớ c c h â n c h í n h m à h ạ t
nhân củá nó là sự đ ồ n g cảm với nhân dân mình, N g ư ờ i đă có một cá ch nhìn n h â n loại rấ t
mởl T r ê n t h ế g iớ i c o n n g ư ờ i c ó n h i ề u mà u d a , n h ư n g d ư ớ i l ă n g k í n h c ù a s ự đ ồ n g c ả m ,
N g ư ờ i t h ấ y m ộ t c á c h r ỏ r à n g ; "Dù m à u d a c ó k h á c n h a u , t r ê n d ờ i n à y chi c ó hai g i ổ n g
người: giống n g ư ở i bó c lột và giống n g ư ờ i bị bóc lột"
C h í n h í h ự c (iỗn t h ế g i ớ i r ộ n g l ớ n mà N g ư ờ i đ ả t h â m n h ậ p v à o đ ê d ẫ n N g ư ờ i đ ế n k ể t
Trang 4( 'ậ n trỀn và đ ế n l ư ợ t nổ, kếl luận trê n đ ư a N gư ờ i tới một ý tư ở n g sángchói xuyCn suôi
m d ư ờ n g N g ư ờ i t h e o d u ồi : k h ô n g n h ữ n g t ậ p h ợ p n h ữ n g n g ư ờ i bị á() liức b ó c iột c ù a
a ư ớ c m ì n h , m à c ò n đ o à n kết n h ữ n g n g ư ử i c ù n g c ả n h n g ộ t r ê n l o à n i h ế g i ớ i i h à n h m ộ t
m ặ t t r ậ n r ộ n g l ớ n , v ữ n g c h ắ c m ớ i c ó t h ề đ ố i l ập, d ư ơ n g d ẳ u , k h á n g cụ lại I r ậ t t ự , h i ệ n
h à n h và đẳ tớ i giải phóng N g ư ờ i đ ả nói tớ i sự d o àn kết cùa n h ữ ng n g ư ờ i bị á p b ứ c bóc
t r ê n t o à n t h ế g i ớ i n h ư là đ i ê u ki ện t i ê n q u y ế t đ è c h o c o n c hi m c á c h m ạ n g b a y c a o , bay
Aú • A m ớ l c ó t h ề gi ế! c h ế t c o n d l a - c h ủ n g h ĩa đ ế q u ố c b ằ n g c á c h mộ t lúc c h ặ t đ ứ t c ả hai
VÒI HỒ C hí M inh col n h ữ n g hoại động cùa Q u ố c tế cộng sản ih eo h ư ớ n g này là n h ữ n g kinh nghiệm quỹ báu cho c h ín h mình N gư ờ i dă hân hoan khi nói tớ i Đ ạ i hội c á c d ã n tộc
p h ư ơ n g Đ ô n g h ọ p ở B a c u n ă m 1920 n h ư một d ẫ u h i ệu t ố t lành: " Đ ó là l ần d ầ u t i ê n ( r o n g
lịch sử, giai c ấ p vô sản ở các n ư ớ c p h ư ơ n g Tây đi xâm chiếm và giai c ấ p vô sản ở các nưốrc bi xâm ch iếm ở p h ư ơ n g Đ ô n g dã th ân mật nắm tay n hau và cùng n hau tỉm c á c h dấu
tr a n h có h iệu q u ả ch ố n g chủ nghĩa t ư bản là ké thù chung cùa họ"
Q u a lăng kính của sự d ồ n g cảm, với những gì thu lư ợ m d ư ợ c q u a n h ử n g c h u y ế n đi
các n ư ớ c k h ắ p các châ u lục, dần d ần ở H 5 Chí Minh hình th àn h tư t ư ử n g đ o à n kết các
d â n t ộ c c ù n g c ả n h n g ộ ( bị t h ố n g t r ị ) và n h ữ n g n g ư ờ i l ao đ ộ n g c ủ a c á c n ư ớ c c ó t h u ộ c dị a
t h à o h m ộ t m ặ t t r ậ n r ộ n g l ớ n đ c d ố i đ ầ u v ới c hù n g h i a đ ế q u ố c q u ố c t£
N h ữ n g vấn d ề đ ư ợ c d ặ l ra ờ Irẽn là c ơ sờ ih ự c tiỗii dề hình ih àn h lư t ư ở n g dại đ oàn kết ở HỒ C hí M inh - t ừ năm 1920, sau khi đã tìm d ư ợ c cun d ư ờ n g cứ u n ư ớ c đ ú n g dắn
cho d â n tộc, H ồ Chí M inh tùy hoàn cảnh hoạt dộng của mình, đã từ n g b ư ớ c th í nghiệm
t ư t ư ở n g đ o à n kết b ằn g việc ihành lập lồ ch ứ c cách m ạng cùa n g ư ờ i Việt Nam yêu n ư ớ c
v à c á c t ô c h ứ c q u ố c t ế ở P h á p , ở T r u n g O u ố c v.v T r o n g một bài s a u c h ú n g t ô i sẽ t r ì nh
băy tiếp.
CHÚ THÍCH
HÒ Chí Minh Toàn tập T 1, ST, H 1980 tr 230
HÒ Chí Minh Sđd, tr 314
Báo Thanh niên, số 6 , ngày 26.7.1925
HÒ Chí Minh, Sđd, tr 212
HÒ Chí Minh Sđd, tr 249