DSpace at VNU: Nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh phổ thông qua dạy học các bài toán có nội dung thực tiễn thuộc chủ đề Tổ hợp và xác suất

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC PHÙNG ĐỨC CƯỜNG NÂNG CAO NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC BÀI TOÁN CÓ NỘI DUNG THỰC TIỄN THUỘC

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHÙNG ĐỨC CƯỜNG

NÂNG CAO NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC BÀI TOÁN CÓ NỘI DUNG THỰC TIỄN THUỘC CHỦ ĐỀ TỔ HỢP VÀ XÁC SUẤT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

HÀ NỘI – 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

PHÙNG ĐỨC CƯỜNG

NÂNG CAO NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC BÀI TOÁN CÓ NỘI DUNG THỰC TIỄN THUỘC CHỦ ĐỀ TỔ HỢP VÀ XÁC SUẤT

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM TOÁN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN TOÁN)

Mã số: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: GS.TS Nguyễn Hữu Châu

MỤC LỤC

Trang Lời cảm ơn Error! Bookmark not defined Danh mục các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined Mục lục 1 Danh mục các bảng Error! Bookmark not defined Danh mục các hình,, biểu đồ Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN Error! Bookmark not defined

1.1 Vấn đề và dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.1.1 Vấn đề là gì? Error! Bookmark not defined 1.1.2 Quá trình giải quyết vấn đề trong dạy học Toán Error! Bookmark not defined

1.1.3 Năng lực giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.1.4 Dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.2 Bài toán có nội dung thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.2.1 Bài toán, bài toán có nội dung thực tiễn Error! Bookmark not defined 1.2.2 Đặc điểm của bài toán có nội dung thực tiễn Error! Bookmark not defined

1.2.3 Quy trình giải bài toán thực Error! Bookmark not defined 1.2.4 Thiết kế và dạy học bài toán có nội dung thực tiễn Error! Bookmark not defined

1.2.5 Mối liên hệ giữa dạy học bài toán thực và sự nâng cao năng lực giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.3 Thực trạng dạy học giải quyết vấn đề, day học các bài toán có nội dung thực tiễn và dạy học chủ đề Tổ hợp và xác suất ở trường THPT Giao Thủy tỉnh Nam Định Error! Bookmark not defined

1.3.1 Thực trạng dạy học giải quyết vấn đề Error! Bookmark not defined 1.3.2 Thực trạng dạy học các bài toán thực Error! Bookmark not defined 1.3.3 Thực trạng dạy học chủ đề Tổ hợp và xác suất Error! Bookmark not defined

1.4 Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2: XÂY DỰNG VÀ ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP NÂNG CAO NĂNG LỰC GIẢI QUYẾT VẤN ĐỀ CHO HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC CÁC BÀI TOÁN CÓ NỘI DUNG THỰC TIỄN THUỘC CHỦ ĐỀ TỔ HỢP VÀ XÁC SUẤT Error! Bookmark not defined

2.1 Các căn cứ để xây dựng biện pháp Error! Bookmark not defined 2.1.1 Căn cứ vào cơ sở lí luận Error! Bookmark not defined 2.1.2 Căn cứ vào mục tiêu của chương trình Error! Bookmark not defined 2.1.3 Căn cứ vào điều kiện thực tiễn Error! Bookmark not defined 2.1.4 Căn cứ vào tính khả thi Error! Bookmark not defined 2.2 Một số biện pháp nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông qua dạy học các bài toán có nội dung thực tiễn thuộc chủ đề Tổ hợp và xác suất Error! Bookmark not defined 2.2.1 Biện pháp 1: Thiết kế bài giảng chứa đựng các bài toán có nội dung thực tiễn nhằm tạo động cơ hứng thú cho học sinh khám phá bài toán Error! Bookmark not defined

2.2.2 Biện pháp 2: Tăng cường dạy học từ các bài toán thực có lời giải sai lầm hoặc chưa đầy đủ Error! Bookmark not defined 2.2.3 Biện pháp 3: Tổ chức cho học sinh đánh giá kết quả, đánh giá quá trình giải toán thực và mở rộng khai thác ý nghĩa bài toán thực Error! Bookmark not defined

2.3 Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined

3.1 Mục đích và nhiệm vụ thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.1.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.1.2 Nhiệm vụ thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Đối tượng, nội dung và kế hoạch thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined

3.2.1 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.2 Nội dung và kế hoạch thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.3 Giáo án thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2.4 Đề kiểm tra, đánh giá học sinh Error! Bookmark not defined 3.3 Tổ chức triển khai thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4 Đánh giá thực nghiệm sư phạm Error! Bookmark not defined 3.4.1 Kết quả bài kiểm tra, đánh giá học sinh Error! Bookmark not defined 3.4.2 Phân tích số liệu và kết luận sư phạm Error! Bookmark not defined 3.5 Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Trong bất cứ một xã hội nào thì giáo dục cũng luôn đóng vai trò quan trọng Mục tiêu giáo dục bao giờ cũng gắn liền với mục tiêu phát triển xã hội Công cuộc đổi mới và phát triển đất nước theo hướng công nghiệp hóa – hiện đại hóa đòi hỏi nền giáo dục đào tạo ra những con người có đủ năng lực, trình

độ, phẩm chất đạo đức và khả năng sáng tạo, làm chủ được vấn đề và giải quyết được vấn đề trước mắt cũng như lâu dài không những của bản thân mà còn của cộng đồng

Luật Giáo dục nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam ban hành

năm 2005 đã chỉ rõ: “Hoạt động giáo dục phải được thực hiện theo nguyên lý

học đi đôi với hành, giáo dục kết hợp với lao động sản xuất, lý luận gắn liền với thực tiễn, giáo dục nhà trường kết hợp với giáo dục gia đình và giáo dục

xã hội” (Chương 1, điều 3, khoản 2)

“Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động,

tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”(Chương 1, điều 5,

khoản 2)

Trong những năm gần đây, bên cạnh những thành tựu, kết quả đã đạt được thì ngành giáo dục còn đó những hạn chế, yếu kém Nội dung, chương trình, phương pháp giáo dục còn lạc hậu, chậm đổi mới, chậm hiện đại hóa, thiếu tính thực tiễn, chưa gắn chặt với đời sống xã hội và lao động nghề nghiệp; chưa phát huy tính sáng tạo, năng lực thực hành của học sinh Dưới

áp lực của phương thức thi cử, tình trạng nhồi nhét kiến thức vẫn còn xảy ra Thầy trò làm việc theo lề lối giáo điều, sách vở, coi nhẹ thực hành dẫn đến học sinh chưa phát huy được các năng lực của mình…

Đứng trước những bất cập này, công cuộc đổi mới giáo dục ắt phải diễn

ra Đề án: “Đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, đáp ứng yêu

cầu công nghiệp hóa, hiện đại hóa trong điều kiện kinh tế thị trường định

hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế” theo Nghị quyết TW8 khóa

XI đã chỉ rõ: “Xác định mục tiêu giáo dục con người vừa đáp ứng yêu cầu xã

hội vừa phát triển cao nhất tiềm năng của mỗi cá nhân Phát triển năng lực

và phẩm chất người học, hài hòa đức, trí, thể, mỹ thay vì chỉ chú trọng trang

bị kiến thức; kết hợp hài hòa dạy người, dạy chữ và dạy nghề”

Như vậy việc dạy học gắn lý luận với thực tiễn là xu hướng tất yếu Thực tiễn không những là cơ sơ để khẳng định nhận thức chân lý, mà còn

là động lực và mục đích của nhận thức vì nhận thức xuất phát từ thực tiễn rồi cuối cùng trả về thực tiễn Điều này hoàn toàn phù hợp với quan điểm của triết học Mác - Lênin Việc hình thành và phát triển các năng lực cho học sinh phải gắn các hoạt động trí tuệ với khả năng giải quyết các tình huống của cuộc sống và nghề nghiệp Do vậy không thể tách rời giữa dạy

lý thuyết và hướng dẫn thực hành

Đặc thù của Toán học là nghiên cứu về lượng, cấu trúc, hình thể, các mối quan hệ cũng như sự thay đổi của các sự vật hiện tượng Sự phát triển của Toán học gắn liền với các hiện tượng tự nhiên bên cạnh nhu cầu nhận thức của con người để cải tạo thế giới Có thể nói Toán học xuất phát và gắn chặt với thực tiễn, do vậy cần có sự đánh giá đúng vai trò của các bài toán có nội dung thực tiễn trong dạy học Toán trung học phổ thông

Hơn nữa, chương Tổ hợp và xác suất thuộc môn Đại số và Giải tích 11 nâng cao là mảng kiến thức có một vai trò quan trọng trong chương trình Toán trung học phổ thông Nội dung của chương hầu hết xuất phát từ nhu cầu nhận thức trong thực tiễn Kiến thức của chương giải quyết được khá nhiều vấn đề trong đời sống hàng ngày Đó là điều kiện thuận lợi nhằm nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh

Xuất phát từ thực tế trên và điều kiện nghiên cứu của bản thân, tác giả

chọn đề tài: “Nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học

phổ thông qua dạy học các bài toán có nội dung thực tiễn thuộc chủ đề Tổ hợp và xác suất” làm luận văn thạc sỹ

2 Mục đích nghiên cứu

Phân tích mối liên hệ giữa dạy học các bài toán có nội dung thực tiễn trong chương Tổ hợp và xác suất và năng lực giải quyết vấn đề của học sinh,

từ đó đề xuất một số biện pháp nhằm nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lý luận của đề tài Trong phần này, đề tài sẽ hệ thống hóa cơ sở lý luận về dạy học giải quyết vấn đề, về bài toán có nội dung thực tiễn và mối liên hệ giữa chúng

- Đánh giá thực trạng về dạy học các bài toán có nội dung thực tiễn và phân tích các yếu tố ảnh hưởng đến năng lực giải quyết vấn đề của học sinh trung học phổ thông

- Đề xuất các giải pháp nhằm nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông

- Xây dựng một số giáo án thực nghiệm, tiến hành thực nghiệm nhằm đánh giá tính khả thi của các biện pháp trên

4 Khách thể và đối tượng nghiên cứu

4.1 Khách thể nghiên cứu

Là học sinh lớp 11, bậc trung học phổ thông

4.2 Đối tượng nghiên cứu

Là năng lực giải quyết vấn đề và các biện pháp nhằm nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông

5 Vấn đề nghiên cứu

Dạy học các bài toán có nội dung thực tiễn trong chương Tổ hợp và xác suất như thế nào để có thể nâng cao năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông?

6 Giả thuyết khoa học

Vận dụng các biện pháp dạy học các bài toán có nội dung thực tiễn trong chương Tổ hợp và xác suất sẽ nâng cao được năng lực giải quyết vấn đề cho học sinh trung học phổ thông