DSpace at VNU: Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ở lớp 11, Trung học phổ thông.

DSpace at VNU: Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ BÍCH ĐÀO

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ

TRONG DẠY HỌC HAI TÁC PHẨM “TRÀNG GIANG” CỦA HUY CẬN VÀ “ĐÂY THÔN VĨ DẠ” CỦA HÀN MẶC TỬ

Ở LỚP 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

HÀ NỘI - 2014

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

ĐỖ THỊ BÍCH ĐÀO

XÂY DỰNG HỆ THỐNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ

TRONG DẠY HỌC HAI TÁC PHẨM “TRÀNG GIANG” CỦA HUY CẬN VÀ “ĐÂY THÔN VĨ DẠ” CỦA HÀN MẶC TỬ

Ở LỚP 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(BỘ MÔN NGỮ VĂN)

Mã SỐ: 60 14 01 11

Người hướng dẫn khoa học: PGS TS TRẦN KHÁNH THÀNH

HÀ NỘI - 2014

MỤC LỤC

Trang

Lời cảm ơn i

Danh mục viết tắt ii

Mục lục iii

Danh mục các bảng vi

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI 8

1.1 Cơ sở lý luận 8

1.1.1 Khái niệm về câu hỏi 8

1.1.2 Khái niệm câu hỏi nêu vấn đề 8

1.1.3 Đặc điểm và nguyên tắc xây dựng câu hỏi nêu vấn đề 9

1.1.4 Vai trò của câu hỏi nêu vấn đề 14

1.1.5 Phân loại hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong tác phẩm văn chương 16

1.1.6 Tràng giang và Đây thôn Vĩ Dạ chứa đựng những tiền đề cho việc ứng dụng câu hỏi nêu vấn đề 28

1.2 Cơ sở thực tiễn 30

1.2.1 Giờ học Ngữ văn chưa phát huy được tính tích cực, chủ động, sáng tạo của chủ thể học sinh 30

1.2.2 Hạn chế trong việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong dạy học Ngữ văn 32 Chương 2: THỰC TRẠNG SỬ DỤNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ VÀ NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG CÂU HỎI NÊU VẤN ĐỀ TRONG DẠY HỌC HAI TÁC PHẨM TRÀNG GIANG CỦA HUY CẬN VÀ ĐÂY THÔN VĨ DA ̣ CỦA HÀN MẶC TỬ Ở LỚP 11, TRUNG HỌC PHỔ THÔNG 34

2.1 Thực trạng 34

2.1.1 Khảo sát hệ thống câu hỏi trong dạy học tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử thấy nhiều điểm không hợp lý 34

2.1.2.Nguyên nhân dẫn đến những bất hợp lý khi sử dụng các câu hỏi trong dạy học hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử 38

2.2 Định hướng xây dựng câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học hai tác

phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử 40

2.2.1 Những yêu cầu chính đối với câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử 40

2.2.2 Hai tác phẩm Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử chứa đựng những tiền đề cho việc ứng dụng câu hỏi nêu vấn đề 42

2.3 Các bước chuẩn bị cho việc xây dựng câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học hai tác phẩm Tràng giang và Đây thôn Vĩ Dạ 54

2.3.1 Phát hiện vấn đề, tình huống có vấn đề, thiết kế giáo án là khâu đầu tiên trong quá trình xây dựng câu hỏi nêu vấn đề 54

2.3.2 Xây dựng tình huống có vấn đề, hoạt động mang tính tiền giả định để xây dựng câu hỏi nêu vấn đề cho phù hợp 55

2.3.3 Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề 57

2.4 Điều kiện để vận dụng câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học hai tác phẩm Tràng giang và Đây thôn Vĩ Dạ 58

2.4.1 Tạo tâm thế, môi trường học tập cho học sinh và đưa ra câu hỏi 58

2.4.2 Đổi mới vai trò, đề cao tính tích cực của người học, tạo không khí dân chủ trong giờ học 61

2.4.3 Sử dụng linh hoạt câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học 62

Chương 3 THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM 63

3.1.Khái quát về thực nghiệm 63

3.1.1 Mục đích thực nghiệm 63

3.1.2 Nội dung thực nghiệm 63

3.1.3 Phương pháp thực nghiệm 63

3.1.4 Đối tượng, thời gian và địa bàn thực nghiệm 64

3.1.5 Chuẩn bị công việc thực nghiệm 64

3.2 Thiết kế giáo án thực nghiệm 65

3.2.1 Giáo án dạy học bài Tràng giang 65

3.2.2 Giáo án dạy học bài Đây thôn Vĩ Dạ 73

3.3 Thuyết minh hệ thống câu hỏi trong bài thực nghiệm 84

3.4 Kết quả thực nghiệm và đánh giá 87

3.4.1 Đánh giá khả năng tiếp thu bài của học sinh bằng bài kiểm tra 87

3.4.2 Đánh giá hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi nêu vấn đề bằng phương pháp quan sát 90

3.4.3 Đánh giá hiệu quả của việc sử dụng câu hỏi nêu vấn đề bằng phương pháp phỏng vấn 91

3.5 Thành công và hạn chế của thực nghiệm 92

3.5.1.Những thành công của thực nghiệm 92

3.5.2.Những vấn đề còn hạn chế 92

3.6 Một số điểm cần lưu ý khi sử dụng câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học 94

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 96

1 Kết luận 96

2 Khuyến nghị 97

TÀI LIỆU THAM KHẢO 99

PHỤ LỤC 101

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Đổi mới phương pháp dạy học hiện nay là một vấn đề cấp bách, được đặc biệt quan tâm

Đổi mới PPDH là một trọng tâm của đổi mới giáo dục Luật giáo dục (điều 28) yêu cầu: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích

cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của HS; phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho HS”

Trong giai đoạn hiện nay, đổi mới phương pháp giảng dạy là một trong những yêu cầu cấp thiết đối với ngành giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục và đào tạo, là sự sống còn của mỗi cơ sở đào tạo.Vấn đề đổi mới phương pháp dạy học rất được dư luận quan tâm Báo chí và các cơ quan truyền thông đã

mở nhiều cuộc trao đổi xoay quanh vấn đề này Cũng là những tín hiệu đáng mừng, nó phản ánh chủ trương mạnh dạn xã hội hóa giáo dục và quyết tâm đổi mới giáo dục Đại học ở nước ta, trong điều kiện khách quan đã chín muồi: Phải dạy học trong môi trường dân chủ, đa dạng hóa, đa phương hóa để có được khâu đột phá về mặt đào tạo chuyên sâu nguồn nhân lực

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX đã khẳng định: “Con người và nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự phát triển đất nước trong

thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hoá”, “coi phát triển giáo dục và đào tạo;

khoa học và công nghệ là nền tảng và là động lực , là giải pháp quan trọng nhất để nền giáo dục ở nước ta trong giai đoạn đầu thế kỷ 21 có thể tiến kịp với sự phát triển của khoa học trên thế giới, đáp ứng yêu cầu hội nhập kinh tế quốc tế hiện nay”

1.2 Yêu cầu đổi mới phương pháp trong dạy học môn Ngữ văn

Thời gian luôn trôi chảy và vận động Không có gì là luôn đúng đắn và phù hợp cho mọi thời đại Phương pháp dạy học cũng vậy Vì vậy việc đổi

mới phương pháp dạy học nói chung và phương pháp dạy học nói riêng là một vấn đề cấp thiết đang rất được quan tâm

Theo điều 5 của Luật Giáo dục Việt Nam, yêu cầu cụ thể đối với phương pháp giáo dục là: “Phương pháp giáo dục phải phát huy tính tích cực,

tự giác, chủ động, tư duy sáng tạo của người học; bồi dưỡng cho người học năng lực tự học, khả năng thực hành, lòng say mê học tập và ý chí vươn lên”

Cho nên một nền giáo dục với những phương pháp lỗi thời sẽ không đáp ứng được nhu cầu thực tế, không thể cho ra sản phẩm là những con người mới phù hợp với yêu cầu của thời đại

Riêng ở môn Ngữ văn, một thời gian dài, trong các nhà trường đã áp dụng phương pháp dạy học giáo điều Theo Trần Đình Sử, nói đến phương pháp dạy học Ngữ văn ở nhà trường phổ thông hiện nay không thể không nhắc tới các hiện tượng rất phổ biến trong các giờ học văn hiện nay là: dạy học đọc chép; dạy học nhồi nhét; dạy học văn như nhà nghiên cứu khoa học; học sinh học thụ động, thiếu sáng tạo; học sinh không biết tự học; học tập thiếu hợp tác giữa thầy và trò, giữa trò với trò; học tập thiếu hứng thú, đam mê

Từ thực tế như vậy, việc đổi mới phương pháp dạy học môn Ngữ văn trở thành một yêu cầu cấp bách

1.3 Trong giờ dạy học tác phẩm văn chương, hệ thống câu hỏi của giáo viên luôn giữ vai trò quan trọng

Hiện nay phương pháp giảng dạy tích cực theo quan điểm "Lấy học

sinh làm trung tâm” của quá trình dạy học đã được đưa vào ứng dụng trong

hoạt động dạy học nói chung, trong giờ học Ngữ văn nói riêng Để phát huy tính tích cực của học sinh trong hoạt động học tập thì người giáo viên có nhiệm vụ tổ chức chỉ đạo hoạt động của trò, trò phải là chủ thể tự giác tích cực trong quá trình lĩnh hội kiến thức Để thực hiện được mục tiêu đó, đặt câu hỏi có ý nghĩa tăng cường tính tích cực chủ động của học sinh, chống lại thói

học để giáo viên dẫn dắt học sinh chủ động chiếm lĩnh kiến thức Nhưng đặt câu hỏi như thế nào để giờ học đạt hiệu quả lại là một vấn đề cần phải trao đổi

Trên thực tế đứng lớp, sau khi đi dự giờ góp ý tiết dạy, chúng tôi nhận thấy việc đặt câu hỏi để khai thác kiến thức là vấn đề vô cùng quan trọng Tuy nhiên, nhận thức cũng như cách xây dựng và sử dụng hệ thống câu hỏi trong dạy học của giáo viên còn rất nhiều hạn chế và bất cập Có những tiết dạy giáo viên đặt câu hỏi rất nhiều, câu hỏi nào học sinh cũng trả lời được, vì những câu hỏi đó học sinh chỉ cần nhìn vào sách giáo khoa đọc lên, không cần suy luận Có những tiết dạy giáo viên chỉ sử dụng những câu hỏi ở trong sách giáo viên và ở phần câu hỏi đọc - hiểu văn bản, như vậy thì khả năng phân tích, tìm hiểu, nêu suy nghĩ của các em sẽ không có, dẫn tới tình trạng khi viết văn lời văn khô khan chỉ biết sao chép theo khuôn mẫu không sáng tạo Lại có những tiết giáo viên liên tục đặt nhiều câu hỏi không học sinh nào trả lời được, không khí lớp học nặng nề nhưng giáo viên không gợi ý, không thay đổi câu hỏi mà lại đọc lại câu hỏi đó, hỏi như vậy học sinh trả lời không hướng vào câu hỏi cũng như kiến thức bài học Có khi giáo viên gặp đâu hỏi đó, hỏi vụn vặt, hỏi “tấn công” học sinh đến khi nào không trả lời được mới thôi Chính những câu hỏi như vậy khiến cho học sinh không hứng thú học mà lo sợ khi giáo viên đặt câu hỏi Để khơi dậy ở các em hứng thú và sự chủ động, tích cực, câu hỏi chính là phương tiện, là sự lựa chọn tối ưu của giáo viên

Hiện nay có rất nhiều hệ thống câu hỏi khác nhau được giáo viên sử dụng trong giờ học văn: câu hỏi tái hiện, câu hỏi gợi tìm, câu hỏi so sánh,… Vấn đề đặt ra ở đây là hệ thống câu hỏi nào giúp học sinh chủ động, tích cực, sáng tạo trong giờ học Riêng ở đề tài này, chúng tôi quan tâm đến việc giảng

dạy hai tác phẩm trong chương trình Ngữ văn lớp 11, đó là Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử Đây là hai tác phẩm trữ tình

tiêu biểu, là những thi phẩm thành công của trong phong trào Thơ Mới thời

kỳ văn học trước cách mạng tháng Tám năm 1945 Đã có nhiều công trình khoa học, những bài viết nghiên cứu về cách giảng dạy hai tác phẩm này Nhưng một tác phẩm luôn mở ra nhiều lối đi, đặc biệt là một tác phẩm đặc sắc Làm sao để khơi dậy ở học sinh sự hứng thú và sự chủ động, tích cực, nhằm nâng cao hiệu quả giờ học là mong muốn của bất kì nhà sư phạm nào

Xuất phát từ những lí do trên và thực tiễn giảng dạy của người viết, chúng tôi chọn đề tài “Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong dạy học hai tác phẩm “Tràng giang” của Huy Cận và “Đây thôn Vĩ Dạ” của Hàn Mặc Tử” nhằm góp thêm một tiếng nói về vấn đề đổi mới phương pháp dạy học

2 Lịch sử vấn đề

Trên thế giới cũng như ở Việt Nam đã có rất nhiều những công trình khoa học nghiên cứu dưới góc độ phương pháp luận về câu hỏi trong giờ dạy học Ngữ Văn

Ngay từ những năm trước Công nguyên vấn đề này đã gắn liền với tên tuổi của nhà triết học Socrát (470 - 390 TCN), Khổng Tử (551 - 479 TCN) cho rằng khi dạy học là đưa người học vào tình huống mâu thuẫn, tức là đặt ra cho họ những câu hỏi bẫy để kích thích cho người học

Ở Liên Xô, các tài liệu đề cập đến phương pháp xây dựng và sử dụng câu hỏi trong dạy học của các tác giả như: P.B Gophman, O.Karlinxki, B.P.Exipop, M.A.Danilop, N.M.Veczilin Cũng đi sâu vào nghiên cứu và vấn

đề này còn có một số nhà giáo dục như: Skinner (Mỹ), Okon (Ba Lan) Gần

đây đáng chú ý có công trình Đặt câu hỏi có hiệu quả cao (HEO) cách thức

giúp học sinh tham gia tích cực vào các hoạt động học tập của Ivan Hanel

Ở nước ta, các tài liệu nghiên cứu riêng về vấn đề câu hỏi và bài tập nhìn chung còn ít vấn đề nghiên cứu phương pháp xây dựng câu hỏi trong dạy học

môn văn được đề cập trong một số công trình như: Phương pháp dạy học tác

phẩm văn chương trong nhà trường (2009) của Nguyễn Viết Chữ

Trong cuốn Phương pháp dạy học Văn của Phan Trọng Luận (Chủ biên), tác

gắn với phương pháp dạy học Tác giả bàn nhiều đến tiêu chí câu hỏi nêu vấn đề

và, điều đó có đóng góp đáng kể, làm phong phú thêm cho đề tài nghiên cứu Khi tiến hành biên soạn sách giáo khoa cải cách, nói về Phương hướng biên soạn sách giáo khoa cải cách lớp 10, Nguyễn Lộc đã đề cập đến vấn đề câu hỏi và bài tập: Tuyệt đối tránh những câu hỏi mà học sinh không cần nghiên cứu văn bản cũng có thể trả lời được đại khái, hay những câu hỏi chỉ chú trọng mặt đạo đức xã hội của tác phẩm mà hoàn toàn coi nhẹ giá trị thẩm

mĩ của tác phẩm Phải nghiên cứu thật kỹ các văn bản giảng văn để nêu lên những câu hỏi cụ thể, gợi mở để học sinh có thể trả lời từng bước từ chi tiết đến khái quát Bám sát câu hỏi, học sinh tự mình phát hiện ra cái hay, cái đẹp của văn bản Ý kiến trên đã thể hiện quan niệm về vai trò, ý nghĩa và tầm quan trọng của hệ thống câu hỏi trong sách giáo khoa Văn học kể cả nội dung khoa học cũng như phương pháp sư phạm

Trong cuốn Rèn luyện tư duy sáng tạo trong dạy học tác phẩm văn

chương, tác giả Nguyễn Trọng Hoàn đã đi sâu vào trình bày những biện pháp

nhằm rèn luyện tư duy cho học sinh Tác giả có phân loại các loại câu hỏi

trong dạy học Văn Theo tác giả, “Việc đặt câu hỏi đối với học sinh trong quá

trình tiếp nhận văn học có ý nghĩa làm thay đổi tình thái của giờ học, hay nói cách khác là mở tình huống “có vấn đề”, xác định tâm thế thực tại và đặt học sinh vào các yêu cầu của việc nhận thức”

Như vậy, theo tác giả, hệ thống câu hỏi và bài tập trong giờ học Văn có ý nghĩa tạo ra các tình huống có vấn đề cho học sinh tìm hiểu và giúp học sinh tiếp nhận bài học một cách tích cực

Đi vào cụ thể hơn về vấn đề câu hỏi trong dạy học Văn là bài viết Câu hỏi

trong giảng văn của Trương Dĩnh Tác giả đã phân tích khái niệm vấn đề, vấn đề

trong học tập và vấn đề trong phân tích văn học Theo ông, để diễn đạt vấn đề hay đề ra nó, người ta dùng hình thức đặt câu hỏi Nội dung vấn đề và câu hỏi nêu vấn đề có quan hệ chặt chẽ với nhau Đặt ra được các vấn đề dưới dạng câu hỏi là một nghệ thuật của lao động sáng tạo trong phân tích nêu vấn đề

Cùng với nỗ lực đổi mới phương pháp dạy học, trường Đại học Giáo dục đã tổ chức nhiều cuộc hội thảo đề cập vấn đề dạy học với câu hỏi hiệu quả Hội thảo đã cung cấp nhiều bài nghiên cứu có giá trị về vấn đề này cũng như đưa ra những tiêu chí đánh giá câu hỏi có hiệu quả

Trên đây là một số khái quát về vai trò của câu hỏi và trong dạy học văn qua một số công trình nghiên cứu trong và ngoài nước Từ việc nghiên cứu trên có thể thấy việc xây dựng hệ thống câu hỏi trong giờ dạy học văn là vấn

đề không mới Nhưng các công trình chỉ dừng lại ở việc lý luận về câu hỏi Còn việc xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề cho việc dạy và học hai tác

phẩm cụ thể là Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử

thì chưa có công trình hay bài viết nào Đây là một vấn đề hoàn toàn mới mà

đề tài của chúng tôi quan tâm

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cư ́ u

3.1 Mục đích nghiên cứu

Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong hai tác phẩm là Tràng

giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ở chương trình Ngữ

văn lớp 11, THPT

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ sở lí luận của việc đặt câu hỏi nêu vấn đề

- Xây dựng hệ thống câu hỏi nêu vấn đề cho hai tác phẩm là Tràng giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ở chương trình Ngữ văn

lớp 11, THPT

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Hệ thống câu hỏi nêu vấn đề trong giờ học hai tác phẩm Tràng

giang của Huy Cận và Đây thôn Vĩ Dạ của Hàn Mặc Tử ở chương trình

Ngữ văn lớp 11, THPT

5 Phương pháp nghiên cứu

Trong quá trình thực hiện đề tài này, chúng tôi sử dụng phối hợp các