DSpace at VNU: Tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh lớp 12, địa bàn miền núi qua dạy học tác phẩm “Vợ chồng A Phủ” của Tô Hoài

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC QUÁCH ĐÌNH LỢI TÍCH HỢP GIÁO DỤC Ý THỨC GIỮ GÌN BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC CHO HỌC SINH LỚP 12, ĐỊA BÀN MIỀN NÚI QUA DẠY HỌC TÁC PHẨM "V

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

QUÁCH ĐÌNH LỢI

TÍCH HỢP GIÁO DỤC Ý THỨC GIỮ GÌN

BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC CHO HỌC SINH LỚP 12, ĐỊA BÀN MIỀN NÚI QUA DẠY HỌC TÁC PHẨM

"VỢ CHỒNG A PHỦ" CỦA TÔ HOÀI

CHUYÊN NGÀNH: LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC

(Bộ môn Ngữ văn)

Mã số: 60 14 01 11

LUẬN VĂN THẠC SĨ SƯ PHẠM NGỮ VĂN

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS Trần Khánh Thành

HÀ NỘI - 2014

MỤC LỤC

Lời cảm ơn i

Danh mục các ký hiệu, các chữ viết tắt Error! Bookmark not defined

Mục lục 1

Danh mục bảng Error! Bookmark not defined.

Danh mục biểu đồ viii

MỞ ĐẦU 4 NỘI DUNG Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI Error! Bookmark not defined

1.1 Bản sắc văn hóa dân tộc Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm văn hóa Error! Bookmark not defined 1.1.2 Khái niệm bản sắc Error! Bookmark not defined 1.1.3 Khái niệm bản sắc văn hóa dân tộc Error! Bookmark not defined 1.1.4 Tính độc đáo, đặc sắc của nền văn hóa Việt NamError! Bookmark not defined

1.1.5 Bản sắc văn hóa các tộc người Việt NamError! Bookmark not defined

1.2 Vấn đề giảng dạy theo hướng tích hợp Error! Bookmark not defined 1.2.1 Các khái niệm về tích hợp Error! Bookmark not defined 1.2.2 Mục đích của dạy tích hợp Error! Bookmark not defined 1.2.3 Khuynh hướng chung của việc dạy học tích hợp trên thế giới Error! Bookmark not defined

1.2.4 Khuynh hướng dạy học tích hợp ở nước taError! Bookmark not defined

1.2.5 Tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh

phổ thông qua dạy học tác phẩm văn học ở bậc THPTError! Bookmark not defined

1.3 Cơ sở thực tiễn của việc tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân

tộc cho học sinh qua dạy học tác phẩm văn chương ở trường THPT Error! Bookmark not defined

1.3.1 Tác phẩm văn học là một bộ phận của văn hóaError! Bookmark not defined

1.3.2 Bản sắc văn hóa của các dân tộc miền núi được phản ánh qua nhiều tác

phẩm văn chương Error! Bookmark not defined

1.3.3 Việc chuyển tải nội dung bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh qua dạy

học tác phẩm văn chương là một điều hết sức cần thiếtError! Bookmark not defined

TIỂU KẾT CHƯƠNG 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG VÀ GIẢI PHÁP TÍCH HỢP GIÁO DỤC Ý THỨC GIỮ GÌN BẢN SẮC VĂN HÓA DÂN TỘC QUA DẠY HỌC TÁC PHẨM VĂN HỌC TRONG NHÀ TRƯỜNG THPT NÓI CHUNG VÀ DẠY HỌC TÁC PHẨM VỢ CHỒNG A PHỦ CỦA TÔ HOÀI NÓI RIÊNG Error! Bookmark not defined

2.1 Thực trạng tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc qua dạy học tác phẩm văn học trong trường THPT nói chung và tác phẩm Vợ

chồng A Phủ nói riêng Error! Bookmark not defined

2.1.1 Các học liệu có thể tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa

trong chương trình ngữ văn THPT Error! Bookmark not defined

2.1.2 Thực trạng việc tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh THPT qua dạy học môn Ngữ văn và dạy học Vợ chồng A

Phủ nói riêng Error! Bookmark not defined

2.2 Những giải pháp tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh lớp 12 địa bàn miền núi qua dạy học tác phẩm Vợ chồng A Phủ

của Tô Hoài Error! Bookmark not defined 2.2.1 Những nguyên tắc đề xuất biện pháp Error! Bookmark not defined 2.2.2 Những biện pháp cụ thể Error! Bookmark not defined

TIỂU KẾT CHƯƠNG 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 GIÁO ÁN THỰC NGHIỆM VÀ THỂ NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.2 Nguyên tắc tiến hành thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3 Đối tượng và thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.1 Đối tượng và thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.3.2 Thời gian thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4 Nội dung thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5 Tiến trình thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.6 Kết quả thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.6.1 Đánh giá của giáo viên quan sát giờ dạyError! Bookmark not defined

3.6.2 Kết quả kiểm tra nhanh cuối giờ học Error! Bookmark not defined 3.6.3 Ý kiến phản hồi của học sinh Error! Bookmark not defined TIỂU KẾT CHƯƠNG 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ 104 TÀI LIỆU THAM KHẢO 10 PHỤ LỤC 110

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

1.1 Xu hướng hội nhập và toàn cầu hóa đã chi phối và tác động mạnh

mẽ đến các nước trên thế giới trong đó có Việt Nam về cả hai mặt thuận lợi

và thách thức Sau hơn hai mươi năm thực hiện đường lối đổi mới của Đảng, đất nước ta đã thu được những thành tựu hết sức to lớn về mọi mặt như: kinh

tế, chính trị và quan hệ quốc tế Song, để đứng vững và tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa những thành công đó trước sự tác động mạnh mẽ của nền kinh tế thị trường và xu hướng toàn cầu hóa đòi hỏi con người Việt Nam phải giữ vững

và phát huy được những tinh hoa văn hóa của dân tộc, trong đó việc giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là một trong những vấn đề hết sức cần thiết

Hội nghị Ban chấp hành Trung ương lần thứ 5 (khóa XIII), nhận thức vai trò quan trọng của nền văn hóa trong sự phát triển của đất nước, nối tiếp truyền thống coi trọng văn hóa của dân tộc, Đảng ta đề ra nghị quyết riêng về văn hóa, trong đó đã chỉ rõ “Phương hướng chung của sự nghiệp văn hóa nước ta là phát huy chủ nghĩa yêu nước và truyền thống đại đoàn kết dân tộc,

ý thức độc lập tự chủ, tự cường xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc …” [3] Đến Hội nghị lần thứ 9, Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI tiếp tục khẳng định “phải kế thừa, bổ sung

và phát triển quan điểm của Đảng về xây dựng và phát triển văn hóa đã được nêu trong Nghị quyết Trung ương 5 (khóa VIII), đồng thời nhấn mạnh văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực và nguồn nội lực quan trọng cho phát triển bền vững đất nước; văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội; tăng trưởng kinh tế phải đi đôi với phát triển văn hóa, thực hiện tiến bộ và công bằng xã hội” [61]

1.2 Thực trạng hiện nay, trước ảnh hưởng của thời kì hội nhập và xu thế toàn cầu hóa một bộ phận người Việt Nam nhất là thế hệ trẻ đã dần mai một đi những truyền thống văn hóa tốt đẹp của dân tộc Do vậy, việc tuyên truyền, vận động, giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc là một vấn

đề mang tính thời sự và cấp thiết đối với sự nghiệp đổi mới và phát triển của nước ta

Việc giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc có thể thông qua nhiều cách, nhiều hình thức, nhiều kênh khác nhau, trong đó thông qua việc dạy học các tác phẩm văn chương trong nhà trường là một trong những cách giáo dục hữu dụng Bởi văn học là một bộ phận không thể tách rời văn hóa Giữa văn hóa và văn học có mối quan hệ tương hỗ với nhau Một tác phẩm văn học hay được đề cao và lưu truyền lại cho thế hệ sau phải là một tác phẩm trong đó tác giả không những thành công về nội dung mà đòi hỏi cả ở mặt nghệ thuật vận dụng của các giá trị văn hóa như thế nào Do vậy, khi dạy học, nếu giáo viên biết vận dụng linh hoạt các tín hiệu văn hóa có trong tác phẩm thì có tác dụng rất lớn trong việc giáo dục cho các em học sinh ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc

1.3 Trong chương trình Ngữ văn lớp 12 THPT, Vợ chồng A Phủ

(1952) in trong tập truyện Tây Bắc của nhà văn Tô Hoài là một tác phẩm hay, đặc sắc, tiêu biểu của nhà văn về đề tài miền núi và cũng là tác phẩm đặc sắc của văn xuôi Việt Nam giai đoạn (1945- 1975) Thông qua dạy học tác phẩm này, giáo viên Ngữ văn, đặc biệt là giáo viên giảng dạy ở địa bàn miền núi có thể kết hợp, tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc Bởi đây

là tác phẩm văn học mang đậm bản sắc văn hóa H’mông- một dân tộc ít người sống chủ yếu ở vùng Tây Bắc nước ta Nét văn hóa của người H’mông cũng

là một nét văn hóa đặc sắc, tiêu biểu của các dân tộc ít người sống trên đất nước Việt Nam

1.4 Trường THPT Ba Vì, nơi tôi đang giảng dạy thuộc địa bàn miền

núi của Hà Nội Là nơi sinh sống chủ yếu của đồng bào các dân tộc như: Kinh, Mường, Dao Đặc điểm của học sinh miền núi chất phác, giản dị thật thà tuy nhiên còn tự ti và nhận thức, tiếp thu kiến thức chậm hơn so với học sinh các địa bàn khác Cùng chung xu thế của thời đại, của đất nước, các em

Hs ở đây cũng chưa thực sự trân trọng những nét đẹp văn hóa bản địa và có hướng tiếp thu văn hóa ngoại lai

Với những lí do trên, chúng tôi chọn vấn đề “Tích hợp giáo dục ý thức giữ

gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh lớp 12, địa bàn miền núi qua dạy học tác phẩm "Vợ chồng A Phủ" của Tô Hoài” làm đề tài luận văn cao học

2 Lịch sử vấn đề

2.1 Vấn đề tích hợp

2.1.1 Trong thời gian qua đã có nhiều công trình nghiên cứu về dạy học

theo hướng tích hợp đã được công bố Nổi bật nhất là cuốn sách Khoa sư phạm

tích hợp hay làm thế nào để phát triển các năng lực ở nhà trường [58] Cuốn

sách đã mang lại giá trị lý luận cao, giúp chúng ta hiểu được nội dung và bản chất tích hợp và cho thấy những ảnh hưởng của khoa học sư phạm tích hợp đối với chương trình SGK cũng như kiến thức mà học sinh lĩnh hội được

2.1.2 Trong việc dạy học Ngữ văn, quan điểm tích hợp cũng đã được

ứng dụng và nghiên cứu: Phương pháp dạy học Ngữ văn ở THCS theo hướng

tích hợp và tích cực [31] Ngoài ra còn một số bài báo bàn về quan điểm tích

hợp trong môn Ngữ văn và dạy học Ngữ văn: Tích hợp và liên nội hướng tới

kết nối trong dạy học Ngữ văn [13], Tích hợp trong dạy học Ngữ văn [16], Dạy Ngữ văn theo hướng tích hợp [7]

2.1.3 Bên cạnh đó, một số luận văn, luận án cũng đã quan tâm lựa

chọn và vận dụng quan điểm tích hợp vào dạy học Ngữ văn như: Luận án Hệ

thống đề kiểm tra nhằm đánh giá năng lực Ngữ văn THCS theo yêu cầu tích hợp của Nguyễn Thị Hồng Vân Dạy học ca dao trong ngữ văn 10 theo hướng tích cực và tích hợp [8] Tích hợp kỹ năng sống, tích hợp giáo dục môi trường, tích hợp tư tưởng Hồ Chí Minh…

2.2 Về tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài

Vợ chồng A Phủ in trong tập Truyện Tây Bắc (1953) cùng với Cứu đất cứu mường, Mường Giơn và là các tác phẩm xuất sắc nhất, tác phẩm đã được tặng

giải nhất giải thưởng văn học của Hội văn nghệ Việt Nam năm (1954 - 1955)

Đây là một tác phẩm được trích giảng trong chương trình lớp 12 phổ

thông Vợ chồng A Phủ nhận được rất nhiều ý kiến của các nhà phê bình,

nghiên cứu, các nhà giáo và đông đảo bạn đọc là đối tượng học sinh, sinh viên Tác phẩm được sự đánh giá chung là một tác phẩm hay và xuất sắc của

Tô Hoài khi viết về đồng bào dân tộc ở miền núi Tây Bắc

Đỗ Kim Hồi trong cuốn Giảng văn học Việt Nam, đã đánh giá rất cao về tác phẩm này: “Sức chinh phục của Vợ chồng A Phủ phải chăng là ở chỗ nhà

văn đã đứng về phía khát vọng được sống, được yêu để tố cáo xã hội đã giam hãm, trói buộc tuổi xuân và sinh lực, ở chỗ nhà văn tin tưởng vào sức sống bất diệt của con người để cảm thông với nguyện vọng đau đáu, thiết tha muốn được vươn lên sống làm người, muốn phản kháng lại thực tại đen tối để tìm đến tình yêu, tự do và hạnh phúc và sự chinh phục của thiên truyện còn ở cái nhìn thật biện chứng của tác giả vào thế giới nội tâm của nhân vật” [22, tr 273]

Tác giả Nguyễn Văn Long khi viết về Vợ chồng A Phủ đã nhấn mạnh ý nghĩa giáo dục tư tưởng của tác phẩm Vợ chồng A Phủ đã miêu tả một cách

cô đọng nhưng sinh động quá trình trưởng thành con đường đi đến cách mạng của nhân dân lao động miền núi, của các dân tộc đã trải qua mấy mươi năm Con đường đó càng làm sáng tỏ chân lí của thời đại: chỉ có chủ nghĩa xã hội, chủ nghĩa cộng sản mới giải phóng được các dân tộc bị áp bức và những người lao động trên thế giới thoát khỏi ách nô lệ [34]

Mai Hạnh Ngân, trường THPT chuyên Lê Quý Đôn - Điện Biên cũng

có bài viết: Nhãn quan phong tục trong Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài, tác giả

đã đi sâu vào tìm hiểu các phong tục của người H’mông trong tác phẩm như: Tục cho vay nặng lãi, tục cưới vợ trình ma, tục xử kiện phạt vạ, trình ma người vay nợ, những ngày tết vùng cao, đêm tình mùa xuân Bài viết thể hiện

sự hiểu biết tường tận về các phong tục của người H’mông ở vùng cao Tây Bắc và đánh giá được khả năng khám phá, tìm hiểu sâu sắc của Tô Hoài về những phong tục tập quán mà chỉ có người dân tộc thiểu số ở vùng cao tiêu biểu là dân tộc H’mông mới có

Một vài tác giả khác cũng rất tâm đắc với tác phẩm Vợ chồng A Phủ

của Tô Hoài và đã nghiên cứu, tìm hiểu một phương pháp tiếp cận mới qua

dạy học tác phẩm này đó là “Dạy học tác phẩm Vợ chồng A Phủ cho học sinh

vùng cao theo hướng đối thoại văn hóa”

Bên cạnh đó, hàng loạt các tác giả nổi tiếng khác đã thiết kế dạy học tác

phẩm Vợ chồng A Phủ như: Phan Trọng Luận -Tổng chủ biên, cùng nhóm tác

giả khác với cuốn SGK và Ngữ văn (tập 2), Nxb Giáo dục 2008; thiết kế bài giảng Ngữ văn 12 tập 2, Nxb Hà Nội do Nguyễn Văn Đường chủ biên năm 2008; Thiết kế bài giảng Ngữ văn 12 nâng cao tập 2, Nxb Hà Nội do Nguyễn Văn Đường chủ biên; Thiết kế dạy học Ngữ văn 12 – Nxb Giáo dục năm 2008: do tác giả Lưu Đức Hạnh chủ biên vv … Hướng thiết kế của các tác giả

đó bám rất sát chuẩn kiến thức của Bộ giáo dục đề ra Chủ yếu hướng học

sinh đi sâu vào tìm hiểu các khía cạnh của giá trị tác phẩm Vợ chồng A Phủ

Đây là những tài liệu rất đáng tin cậy để giáo viên và học sinh tham khảo trong quá trình dạy học tác phẩm này

Rõ ràng, tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài được rất nhiều người

quan tâm và đánh giá cao Nhưng cho đến nay chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập cụ thể tới việc tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh lớp 12 THPT nói chung và ở địa bàn miền núi nói riêng

qua dạy học tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài Chính vì vậy chúng tôi

mạnh dạn đi vào nghiên cứu vấn đề này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

3.1.1 Mục đích

Đưa ra phương hướng tiếp cận tác phẩm Vợ chồng A Phủ dựa trên

những tín hiệu văn hóa và trên cơ sở đó lồng ghép giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh

3.1.2 Nhiệm vụ

Tìm hiểu khái niệm về văn hóa và bản sắc văn hóa dân tộc; Bản sắc văn hóa của các dân tộc sống trên đất nước Việt Nam

Lý thuyết về dạy học theo hướng tích hợp

Tìm hiểu thực trạng về dạy học tích hợp và vận dụng tích hợp giáo dục

ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa qua dạy học Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài ở

một số trường trên địa bàn miền núi khu vực Hà Nội

Đề xuất một số biện pháp tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc cho học sinh

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

Đối tượng lựa chọn nghiên cứu là tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản

sắc văn hóa dân tộc qua dạy học Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Tìm hiểu giá trị nội dung nghệ thuật của tác phẩm Vợ chồng A Phủ của

Tô Hoài, từ đó đề xuất quy trình dạy học tích hợp giáo dục ý thức giữ gìn bản

sắc văn hóa dân tộc qua dạy học tác phẩm Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài

Phạm vi điều tra, khảo sát thực trạng dự kiến tiến hành tại các trường trên địa bàn miền núi Hà Nội là: Trường THPT Ba Vì, Trường Phổ thông Dân tộc Nội trú Hà Nội và trường THPT Bắc Lương Sơn

5 Phương pháp nghiên cứu

Phương pháp phân tích, tổng hợp, khảo cứu tài liệu

Phương pháp điều tra, phỏng vấn

Phương pháp thực nghiệm sư phạm

Phương pháp tiếp cận văn hóa học

6 Cấu trúc luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo, phụ lục, nội dung chính của luận văn được trình bày trong 3 chương

Chương 1: Cơ sở lý luận và thực tiễn của đề tài

Chương 2: Thực trạng và biện pháp tổ chức dạy học tích hợp giáo dục ý

thức giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc qua dạy học Vợ chồng A Phủ của Tô Hoài

Chương 3: Giáo áo thể nghiệm và thực nghiệm sư phạm