Mot thanh nién khàc cara thanh gị va chuịng, ráa diéu khà don giàn chù yéu là di ehuyén ehàn theo nhip, hai bude nhùn lai chĩ, ragt buịc lién lén, nhung hèt sue nhip nhàng, khéo léo, vùa
Trang 1TÉT NHÀY CÙA NGlTCXl DAO
TRONG DÒNG CHÀY HIÉN DAI
Nguyén Ngge Tìianh
Le Thùy Duang*
Cùng vói nhùng buóe ehuyln mình ngoan raue cùa kinh tè, khoa hgc nhìng nàra culi Ibi ky XX, diu Ibi ky XXI, khóng gian vàn bòa kT Ihuàt ngày càiig digc raò ròng, nguge lai, khóng gian vàn bòa truyén thòng lai dang hi "giài thè" raanh raè Hàng loat bilu tugng cùa ki nguyén còng nghé, truyén thòng dang dàn thay thè cho nhùng bilu tugng truyln théng cùa vàn rainh nòng nghiép lùa nuòc Rò rang, hién dai boa vùa là tàe nhàn thùc diy vàn boa fièra càn vói nhùng dinh cao nói, dèng thòi cùng gay àp lyc da chiéu cho vàn boa truyén thòng
Song dìlu dàng nói là, trong dòng chày raanh me cùa dò Ibi bòa, hi^n dai hóa, vàn lón lai nhùng mach ngim truyln thèng dòng vai Irò chù luu da va dang tao xày, bèi dip cho nln tàng vàn hoà cùa mèi nhóm nguòi, mèi dàn toc, mèi cuòe già Truòng hgp T I I nhày cùa nguòi Dao Quin Chet ò day duge chùng Idi soi chilu tu gdc do nhàn hgc - dàn toc hgc, di fira kièra càu Irà Idi cho nhùng bàn khoàn, nghi lón vi tuong lai cùa vàn hoà truyén thdng trong boi eành "sy bién dèi, giao thoa, diu Iranh va cà sy trgn làn, dào Idn eàe già tri dang dién ra gay gài, sàu sic"' chua tùng ed
Tét nhày (Nhlàng cham dao) duge chùng Idi miéu là duói day là cùa ho Bàn,
tè chùe tai già dình òng Bàn Vàn Khoa (thòn Yèn San, xà Ba Vi, huyén Ba Vi), lù móng 8 din raóng 10 thàng Chap nàra 2011, hién dà co mot sé bién dèi so vói Lhòi
so khòi, song nhùng yéu té co bàn nhit vàn duge duy tri khà nghiém ngàt
v i nguèn góc, da sé lai liéu thu tich va tu liéu dién dà déu cho ràng: xuakia,
12 hg Dao vi nhilu ly do: loan lac, thilu dit dai, bi nlià nude phong kièn Trung Cuòe
* PGS.TS., Vién Dàn toc hoc
** ThS., Vièn Vàn hoc
1 Phong Le, Hién dai hoà vdn hgc Viét Nam trong dói sành khu vuc Dón.r A,
http://khoavanhoc-ngonngu.edu.vn/home/index.php?option=eom_content&view=articlefeid
=
Trang 21015%3Ahin-i-TÉT NHÀY CÙA NGU'ÒI DAO
bóe Idi dà lén thuyén di cu sang Viét Nam, giùa duòng gap song lo gió lón, nguòi Dao càu khan Bàn Vuong va tó lién cùru giùp, hg bua ring, nlu tai qua nan khòi, vào duge dal lién se làra le la on TÓ chùe Tel nhày ehinh là càch di nguòi Dao ghi nhó hành trình khò nan nàra xua va tri àn Bàn Vuong, tó lién dùng nhu lòi dà bua Mot so nguòi già trong thòn con cho ring, Tel nhày xuit phàt lù nhùng boat dòng chuàn hi cho chièn Iranh ehòng giàc ngoai xàra va ehòng là ma cùa toc nguòi Dao
D'ó là dip dh khoi lai phong lyc dàn toc, dh "khao" tó fièn, òng bà òng vài, mong té
fién tiép lue phù ho cho con chàu'
Tét nhày khóng dién ra hàng nàra, chu kì thòng thuòng là 12-15 nàra, hoàc 20 niam, nhung nhàt Ihiél khóng vugt qua 30 nàra Diira dàc bigi là T I I nhày duge té ehùc theo tùng dòng hg, raèi hg tùy theo lòi hùa nàra xua ma eó chu ky tè chùe
kliàc nhau, va ehi già dình nào giù nhà thò tè mòi duge dàra nhàn Co khi ragt già
dình, eó khi cà raày hg trong ragt hg tè chùe NIU là raày hg tó chùe Ibi ehi phi dóng góp duge phàn bò cho tùng hg, nlu ragt già dình tè chùe Ibi phài ly lo toàn bò chi phi Truòc day, nhà nào làra Tlt nhày phài thyc hién ba nàra lién tilp, nàm Ihù nhàt làm mot ngày mot dém, nàra thù hai làra hai ngày hai dèra va nàm Ihù ba làra
ba ngày ba dèm Hién nay, de giàn lién va phù hgp hon vói dòi song, nguòi Dao Q'uàn Chet ò Yèn Son chi tò chùe vào mot nàm trong vòng ba ngày ba dèra
Gòng viée chuàn bi cho Tèi nhày bèi sue edng phu, kéo dai ed khi raày nàra Truòc bèi phài lo phàn trang phue De eó bò trang phue day dù cho Tèi nhày phài miài lù 5-7 nàm chuàn bi, gòra le phye thày cùng va quàn ào cho mgi nguòi trong glia dình Trang phye su dung xong duge càt gol càn than, de dùng cho nhùng làn fi'ép theo, dén khi eù hòng raòi thay ho khàc
Mot trong nhìrng vài dyng quan trgng nhàt dùng trong Tlt nhày là Iranh Thènli Nhùng bue Iranh này thuòng duge nguòi Dao Ba Vi dal làra riéng ò Ha Dìòng Do tranh Thành eó y nghìa rat thièng liéng, nèn truòc khi raua Iranh, nguòi Diao thuòng phài xera tuoi chù nhà Sau khi raua ve, phài làm le "Khai quang", tó chùe àn uòng suoi mot ngày dém So tranh này duge coi nhu "bào bòi" cùa già dììn'a, luu giù tu dòi này qua dòi khàc
Mot Tèi nhày hoàn ehinh thuòng rat lón kém, do vày eàe già dình khi eó dù diiéu kién mòi tò chùe Hg phài nuòi Ign trong khoàng mot nàm (il nhàt phài eó 2 cor càn nang chùng 1 la), nuòi gà, raua luong thyc, raua giày (de làra fièn vàng)
1 ÌSgudì Dao kièng àn thil che truóe va trong Tèi nhày Tàp tue này lièn quan dén truyén kè ve
nguin gòc cùa nguòi Dao va tue thò chó cùa toc nguòi này Theo nguòi già ké lai, nguòi Tao xua kia ó Trung Quòc, do boa tru di cùu toc nèn dà lén 12 con Ihuyèn vugt bièn Dòng tròn sang Viét Nam Trén duòng di, song to gió lón, 11 thuyén bi dàm, con ehiéc thuyén duy niàt bi Ihùng Nhà con chó duge mang theo dàm dàu vào chò Ihùng, ngàn nude chày vào tliuyèn, nèn con thuyén này vugt bièn thành còng Kè tu dò, nguòi Dao d khàp noi dèu thò ciò, va eó tue le khòng àn Ihit chó
Trang 3VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU
Truòc khi ehinh thùc tó chùe Tét nhày, già dình phài hgp bàn, nhò thay Irng làng dén cùng 2-3 làn, Ihit hai con gà làm le de xin phép tó lién va bò me mình .àn cùng thù nhàt, xin òng bà phù hg de nuòi gà, Ign; làn cùng thù hai, bào cho ònjbà
bièt con chàu dà chuàn hi xong; làn cùng thù ba, bào ngày tò chùe tèi
Ngày dàu lién, càc thành vién trong già dình va nhùng nguòi duge nhò Irng xóm giùp viée eó mài lù som de chuàn bi: mot nhóm dàn òng tàp trung làm kim, bua gò (dùng trong le inùa kiém); mot nhóra già xòi nèp làin hành giày; mot nhm làra ngya giày, ed giày; radi nhóra phu Iràeh lién vàng (cài, dóng Irién), nhóm kàc chuàn bi co bàn
Trong nhà, ben canh bàn thò tó lién, nguòi ta ké ragt ehiéc bàn cùng, ducsàt tudng, duge de nguyén lù dàu dén khi kèl thùc Tel nhày Trén luòng trang tri trnh Thành, theo nguói Dao, loai tranh này chi duge treo vào nhùng dip quan trgng Irng nàra nhu Tèi nhày, le càp sàc, la raà Nói dung eàe bue Iranh: gòra hình ành ngròi dàn va eàe vi thành su nguòi Dao lù xua, ininh hga dòi song sinh boat làm in, phong tue lap quàn cùa dàn toc Dao Co thè coi day là nhùng bue ve lai hién liei su
xà bòi Dao qua eàe thòi ky
Co rat nhièu thày cùng dén Iham dy Tel nhày, trong dò co 2 thày ehinh dm
dóng vai trò quan trgng nhàt là: Sliéu hg - dàm nhàn diéu khién toàn bò le tét va Khol tàn - chù yéu phii tràch phàn nhày, mùa Càc thày khàc thay phién nhau £Ùp
viée, ho Irg
Le cùng dàu tién duge ggi là Tét tra le, dién ra trong khoàng hon mot nò
dòng ho Nguòi Dao quan niem: dàu nàm dà hùa ben nhùng gì thì cuòi nàm nài
cùng Irà le de eàm an lo tién va xin Id tién phù hg cho nam lai manh khòe, làn àn
thuan Igi Tel Irà !é duge thyc hién hàng nàm, thuòng làm vào dip Tét Nguyén àn, nèu nàm nào làra Tèi nhày thì tó chùe kél hgp vói Tel nhày
Nguòi la lap ba bàn cùng nhò ò giùa nhà, xép ngang nhau: bàn ò giùa pm mot thù Ign, radi con gà ludc, nàm chén nrgu, indi chén nude, sàu ehiéc bành giy, dành de cùng càc vi trung Id; bàn ben phài bay le vài gióng bàn giùa, dành cùn;bò
me già chù (dà khuàt); bàn ben trai ed Ihém mot lui nhò dyng gao, lién, dành cng càc vi cao tó Mdi niàm le déu dal lién vàng Viée cùng le ò ba bàn này se d'ba thày cùng dàra nhiéni
Thày Slléu ho dùng truóe bàn thò tò lién bào eào nhùng viée già dinh dà im
trong nàra qua, va càu xin tò lién phù ho cho nàra raòi tòt dep, mùa màng bòi lu Sau dò thày dùng mot eành cày (thuòng là eành che hoàc loai eày nào dò khòn eó nhya) de làm phép va dal lén bau cùa ehinh Theo nguòi Dao, day là eành cà co
Trang 4TÉT NHÀY CÙA NGU'ỊI DAO
tàc dyng ngàn trù là ma, bénh tal, cài xiu, cài àc Cành cày này duge di nguyén trén bau cùa cho dén khi nào beo khị va ly roi xuĩng
Trong khi thày Sliéu hg làm phép tày rùa uè lap cùa nàm é, ba Ihiy khàc vùa
dge bài cùng vùa ehia fièn vàng Hg cho ring, ehia liln vàng là di Irà il cho tùng cĩng vice cùa tè lièn nhu: phù ho viée làra àn, ráa rầng; phù hg con chàu khĩe
manh, Sau dị, càc thày hĩa tién vàng rèi gị chào (làra lù gĩc tre già, bè thành hai
mành, gị vào nhau, eĩ tàe dung thay cho dĩng liln ara duong) di tién dua tè fièn; kèn, trịng, chiéng, thanh la déu giĩng lén rịn rà
Duĩi bép, ragt thày cùng khàc lién hành lè cùng raa bèp, vùa cùng vùa gị
chào Tuong truyén, ma hip ị day ehinh là hai nguịi vg cùa Ngge Hồng, thuịng
trĩng eoi viée bép nùc, nèn duge dàn gian thị cùng Nguịi vg cà con ggi là Bà chùa Den, vg hai con ggi là Bà chùa Tring Dya theo lịi kl vi thịi quen cùa hai bà lue sinh thịi, nhà nào thị Bà chùa Den thì il vài dàng cùng là Ihit gà, rugu Nhà nào thị Bà chùa Tràng thì lè vài se là gao rang va nuịc che
Tlt Irà il kit thùc lue 9 gìị 15 phùt Già chù va khàch nghi ngoi, àn trua Mara
eị Tèi cùa nguịi Dao hit sue dge dào Tồn bị Ihit (Ign, gà) duge dal lén là ehuĩi kèra dTa rauịi (hồc bài nuịc màra), eĩ thè eĩ thèm vài raĩn rau àn kèm
Sau già nghi, mot nhĩm nam thanh nién làra ồn dh dàng cùng Trén nhà, mot
so Ihiy tàp trung vili chù Nho lén kilra di phàn biét càc loai kilra Sĩ lugng kilra duge quy dinh theo tùng dịng hg Dịng hg Bàn gịra: ben bị kilra, ragt dịi bua, mot dịi thuịng, 12 là co
Già chù lin lugt bay càc de il lén bàn cùng ehinh, gèm: mot cành cày nhị, mot mei dyng lùa khị con nguyén bịng, mot nhùm gao, ragt lui gao nhĩ, ragt con
dao sàu cài chén (trong dị eị ragt chén nuịc), ben cài chuịng, kilra, bua gè, hai
ịng tre dal hai ben bàn de cara eị, bịn ehiéc gay eĩ dàn giày vàng (tugng trung cho
vù khi dùng dành dep mgi trị ngai trén duịng) Thiy Slléu hg va Ihiy Khol tàn màe
ào cùng, dịi mù cùng de vào lè
Sau khi tuyèn bị li do, hai thày ehia liln vàng vĩi muc dich Irà chi phi di lai cho tị tién ve dy, rịi gị ragt thanh gè nhị lén bàn di bào ehuyln sang raue khàc
Thày Slléu ho nhùng thanh gị vào chén rugu va vày tugng trung ra càc huịng
nhàm tiy rùa ragi uè lap Ben ngồi, ba thiy khàc cùng lue thèi ragt bèi kèn, dành
ragt bịi trịng va thanh la Thày Slléu lo va thiy Khol tàn filp lyc dge bài cùng Cu
sau raịi fièt myc, hai thày lai gị thanh gị lén bàn de ggi ềe bàc tè lién liln bèi vi chùng giara
Nĩi dung lịi cùng nhu sau: bào vĩi tè tién, ịng bà ịng vài hĩm nay già dình tè chùe Tét nhày, sau dị bào ềo ềe thù tue khai mae, rèi hĩa vàng, thèi kèn, gị trèng,
ehùm chge Thày Slléu hg cùng thày Khol tàn nhày kèt thùc lièi rayc mị man
Trang 5VIÉT NAM HOC - KY YÉU HĨI THÀO QUĨC TÉ LÀN THlT TlT
13 gìị, thày Khol tàn màe trang phue truyén thịng cùa nguịi Dao, dàu dĩi
mù, deo sèn tàu (tuong ly nhu rầl na, nhung ehi deo ngang tran) vào hành lè Theo
quan niera truyén thịng, day là nguịi huịng dàn cho thanh nién ráa Sau khi bào vĩi thàn linh va chùa dal, càc thày bài dàu ráa khai cuịe Tièt rayc ráa kéo dai trong khồng 15 phùt, é raịi làn rung chuịng là thày lai raịi ragt vi thàn linh ve uĩng rugu
Tiép theo, hai thanh nién raang kièra, bua gị va eị ị trén bàn cùng ehinh xuĩng, nhày mùa, vùa mùa vùa tién ra phia cùa ehinh Diéu ráa này duge ggi là ráa xuàt binh Mot thanh nién khàc cara thanh gị va chuịng, ráa diéu khà don giàn (chù yéu là di ehuyén ehàn theo nhip, hai bude nhùn lai chĩ, ragt buịc lién lén, nhung hèt sue nhip nhàng, khéo léo), vùa ráa vùa rung chuịng, trong khi càc thày ben ngồi dịng thanh dge bài cùng de raịi tal cà càc vi thày fién bịi ve àn bành, uĩng rugu
Kèt thùc diéu mùa xuàt binh, ehuyén sang mùa nhàp binh, hai thanh nién raang kièra, bua, eị vào nhà ráa vài vịng rịi dal trị lai vi tri ban dàu va tiép lue ráa raịi ara binh vào àn bành, uịng rugu trong ara thanh rịn rà cùa trịng, kèn, chiéng va thanh la Tiép dị, hg ềm trugng mùa vài ba lugt rịi dem dyng hai ben bàn Mot nguịi xin ara duong xong lai cara trugng ráa tugng trung cho viée chuàn
bi mị kho lày bành, rugu
Làn mùa xuàt binh, nhàp binh này rat don giàn, dién ra ngàn ggn, chi mang finh chat "làm màu", raị man
Khi già dình mang ồn lén dal giùa nhà, hai thày chinh dàm bài dàu mùa mị rugu, con nguịi nhà dị bành, rugu cài (chin chén tra lén) ra de mài àin binh Thày cùng ehia fièn vàng, vùa ehia vùa dge bài cùng, rịi xin ara duong va dem
hĩa vàng Nhùng diéu mùa dan giàn lai tiép tue dién ra, va kèt thùc bang nghi
thùc xin ara du(mg
Tồn bị Tèi nhày eĩ 12 bài mùa, tuong ùng vĩi 12 bài bài (bài cùng) làn lugt
ké ve lai fich cùa tùng vi Thành Sau dị, 12 bài ráa này se duge làp lai thèm 2 làn
nùa (tue long cịng ba ngày ba dém eĩ 36 lugt, ráa)
Thày Sliéu hg va thày Khoi tàn rầc ào thèu hình rịng, nguịi nhà va dàn làng
(khĩng eĩ phy nù) dùng thành hai hàng cùng ráa hàt mị man (mịi nguịi déu cara
mot loai dyng ey: trịng, ehùm chge, trugng ) Trong diéu nhày này, thày Slléu hg
eị thè cho con trai tam thịi thay thè vi tri cùa rainh Hg nhày theo vịng trịn giùa
nhà 3 lugt, vùa ráa hàt vùa gị dyng ey (khồng 40 phùt)
Lugt thù nhàt, hai thanh nién cara kièra, eị de mùa, càc thày cùng gị chiéng, trịng Nhùng nguịi khàc cùng bài dàu ra nhày ráa (tay ềm kiém, bua gĩ) trong
Trang 6TÉT NHÀY CÙA NGUỊI DAO
àm thanh lung bùng Mùa xong mot lugt, hg lai raang kilra dal lén chile bàn kè ben ngồi cùa ra vào
Lugt thù hai, bịn thanh nién, raoi nguịi eira hai thanh kilra gè nhày vĩi dĩng tàe nhanh hon, khĩe khồn hon, nhip diéu rĩn ràng hon Hg ráa lién lyc khịng ngùng, eĩ diéu bị raị phịng viée luyén binh, rèn dao, dĩng ehuĩi dao, eị diéu lugng trung hành dịng mài kiém, rèi lung kiém hồn dĩi cho nhau di kilra tra xera kiém ai sàc hon Kèt thùc diéu ráa này, lai raang kilra ra bàn ngồi
Lugt thù 3: hai nguịi eira bua, hai nguịi eira trugng mùa Mèi lin mùa diu
ho hét, tya nhu liéng quàn binh ho bào, luyén vị diy khi Ibi Lin này eĩ diéu mùa xoay nguịi, bài lung nguịi nhanh, manh, phùe lap Kit thùc diéu mùa, hg lai mang bua dal ra bàn ngồi Sau dị, mot nguịi dùng ra xin ara duong, rèi lit cà nghi giài lao
Ba lugt mùa này ehinh là ráa xuat binh (ráa ra) Càc vai dyng nhu dao,
thuịng, bua duge su dung vĩi y nghTa raị duịng Diéu ráa xuit binh lugng trung cho boat dịng luyén binh, chièn diu, do vày nhip diéu khà nhanh, dén dàp, raanh rằ vĩi sy ho Irg cùa ara thanh nào nhiét Truĩe kia, diéu ráa này eĩ bài bàn, lịp lang, trình ly, nhung nay thanh nién khĩng hgc duge diy dù, nèn khi ráa eĩ phin don giàn, Ihàm ehi don diéu hon truịc
Hét giị nghi giài lao, ềe thày va nara thanh nién lai tiép lyc ráa nhàp binh
(mùa vào) Muc dich cùa ráa nhàp binh là tàp kit de dac, thu quàn vi càn é an tồn Kél thùc diéu ráa, phài xin ara duong
Trong qua trình nhày ráa, nhùng nguịi lĩn thuịng xuyén chi din cho thanh nién Day là nel dep truyén thịng cùa Tèi nhày nguịi Dao, bịi thịng qua hình thùc sinh boat cịng dịng này, càc thè he eĩ diéu kién kél nli vĩi nhau Dàc biét vai trị cùa nhùng thè he di truĩe duge Ibi hién rị rèi qua viée ho Irg, li giài va din dit cho thè he tré nàra vùng càc quy trình, nguyén tàe va y nghTa cùa Tlt nhày
Mot trong nhùng cĩng doan phùe lap va hip din cùa Tlt nhày là mùa rùa
Theo le, é mịi làn kél thùc 12 lugt ráa, sé eĩ ragt làn ráa rùa duong, nhu vày, tồn bị Tèi nhày eĩ 3 làn ráa rùa duong
Mùa rùa duong thuịng dién ra trong kliồng radi già dĩng ho, raị phịng hành
vi san rùa cùa nguịi Dao xua kia vĩi trình ly: bài rùa, trịi rùa, cịng rùa, Ihit rùa dh
dàng cùng ềe vi thàn linh va raịi cà dàn làng àn Thyc chat ráa rùa là càch thùc
kè lai ehuyén xua cho càc thành xera
De chuàn bi cho ráa rùa, nguịi ta dal giùa nhà ragt rá giày rầu sàc sàc so, trén Cam bịn là eị, tugng trung cho con rùa Ben trong mù là mot chén dyng than cui va mot lui gao nhị
Trang 7VIÉT NAM HOC - KY YÉU HỊI THÀO QUĨC TÉ LÀN THIJ TlT
Piai thày cùng màe ào théu hình rịng cùng hai thanh nién, mèi nguịi diu ềm dung ey, mùa bài vịng quanh con rùa; càc thày khàc dge bài cùng ho Irg
Nhùng nguịi tham già vùa ráa vùa lién tiép gị chiéng, làe chuịng Tu thè ráa thay dịi luàn phién, lue dùng, lue ngĩi, lue xoay nguịi, Diéu mùa càng lue càng sĩi dịng va phùe lap, kèn, trịng khĩng ngùng giĩng lén rịn ràng
Tiép dị, nguịi ta dùng mot thàn ehuĩi, chat thành sàu khoanh, trén mịi khoanh cara ragt là eị va ragt ềy kièra gĩ, dem xép thàng hàng ị giùa nhà mĩi khoanh càch nhau chùng 40 era Day duge hình dung nhu chuịng ngai vài, buịc nguịi tham già mùa phài vugt qua de bài duge rùa
Càc diéu mùa làp di làp lai nhièu làn, lugng trung cho boat dịng bài rùa, lai rùa, trịi rùa; vùa mùa vùa gị chiéng, rung chuịng Mùa xong, ềe thày la lè tĩ tién, mĩi nguịi uịng mot chén rugu lịc Dàn làng (eĩ cà tré era) tiép lyc ềm chiéng mùa bài Trong qua trình mùa rùa duong eĩ xen làn nhùng dịng làe rainh boa cuịi ngya, cuịi ho, di xe ngya, luyén binh,
Kél thùc mùa rùa duong, nèu ịng dịng lén dịng, thì se dién ra nghi thùc mùa
rùa àm Nguịi duge chgn mùa rùa àm nhàt Ihiél phài là nguịi eĩ khà nang lén
dịng Day là lièi myc xuàt thàn va duge chị dgi nhàt trong Lèi nhày
Mùa rùa àm va rùa duong khịng khàc nhau ve the thùc, dung cu, chi khàc là
mùa rùa àm sé do ịng dĩng dàn dàu, thày STièu hg va Khoi tàn cùng mgi nguịi theo
sau Kél thùc diéu ráa rùa àm, ịng dĩng cara mot ehiéc mei xoay xoay quanh nhà, lugng trung cho viée chuàn bi phuoiig lién xe eị de ra ve Nguịi Dao li giài: ịng dĩng vĩn ị Giang Chàu, ve day giùp viée vài ngày, xong xuịi, lai trị ve nhà mình Ong thu dgn nhùng thù mang theo, bàe mot ehiéc càu (bang giày màu vàng) de dàn duịng Truĩe khi ra ve, ịng dùng dao viét lén cùa khàu mình sap di qua, rịi xin àm duong Nèu duge nghTa là ịng eĩ thè mang "hành ly" cùa mình ve 12 nguịi vào giùp ịng dịng ehuyén dị dac, ịng nàng mei lay ba lay cùng cha con già chù Tiép
dị, ragi nguịi co thè bịi ịng mot sĩ diéu se xày ra trong tuong lai (vi dy: sang nàm già dình eĩ han gì khịng, cĩng viée làm àn ra sao ) Mot con gà trĩng duge mang vào de la le ịng dĩng, ịng vùa vàt long va cara dao ehém lugng trung con gà, vùa bào vĩi thành xua cùa mình là dà nhàn le Kél thùc mgi viée, ịng Irị ve eịi duong Dén ngày thù ba., sau khi dà hồn thành 36 lugt mùa, mgi nguịi nghi ngoi, àn
cara, uịng ruini, rịi lai chuàn hi trang phue de buĩe vào nghi thùc tiép Iheo là Mùa
Dai dịng Ị lè mùa này, thày Slièu hg cùng ngồi san de mài Ngge Hồng chùng
giara viée "khai thién", con thày Khol tàn dàra nhàn le chiéu mùa ị trong nhà
Thày Sliéu hg va Khoi tàn màe ào cùng truyén thịng (vày phu nù Dao), dịi
mù giày, lay ềm dị thị (gịra: mal na giày cùng mot thanh gị nhĩ) va chuịng, mùa
Trang 8TÉT NHÀY CÙA NGU'ỊI DAO
bài giùa nhà Càc thày khàc dge bài cùng ho Irg Sĩ dT ào truyln thong cùa thiy cùng nguịi Dao là vày phy nù, theo dĩng bào li giài, là do truĩe kia, phy nù dàm nhiem cịng viée cùng il Ve sau này, phu nù din il tham già cùng do nhùng bit Igi
ve sue khoè, sinh nị va nhùng ngày kièng é trong thàng Cĩng viée này din ehuyén sang cho dàn ịng, va ngày nay ehi eĩ dàn ịng dàra nhàn Viée thiy cùng nam màe vày ào phu nù khi hành il, theo chùng lịi, nhim ghi nhị truyln thèng xua kia cùa nguịi Dao
Sau vài rần mùa, hai thiy deo sin tàu, buịc dai vài vuịng lén diu (Thiy Slléu
hg dai dị, thày Khol tàn dai den) rịi tiép lyc eira chuịng mùa nhùng diéu nhe
nhàng, làp di làp lai (chù yéu vin là di ehuyln ehàn, nhùn ehàn, lui ehàn) Y nghTa cùa binh thùc mùa chuịng là kéu ggi càc thành su phù hg cho càc thiy lén Thién dàng ggi Ngge Hồng chùng kièn il tèi này Hai thiy eira hai chén rugu mài càc thành su uĩng Con hai thanh nién cara tồn bị kilra va eị ráa vài vịng rèi dal ra ngồi (dịng tàe tuong ly nhu ráa xuàt binh), sau dị xin ara duong
Duĩi bép, nguịi nhà bit dàu rằ Ign di chuin bi cho ềe il cùng tilp theo
Thày Sliéu hg màe ào dai rầu xanh, khồc ào théu hình ring ị ngồi, lay trai
ềm trugng va lù va, tay phài gị thanh gè lén bàn Sau mot hĩi nhày ráa, thiy thèi
lù va, cara chén rugu hàt ra san nhà va xin ara duong, rèi liln ra san làm il thinh Ngge Hồng ve chùng giara cho viée "khai thién làp dia"
Trong lue dị, già chù dal ragt bàn cùng nhĩ giùa nhà, trén co bay mot con
gà luịe, 11 cài chén va thàp nèn Mot thày ngịi truịc bàn này dge bài cùng di
mị duịng làm àn Con thày Khoi tàn làm phép ciu may, ciu lịc Chù nhà cùng thày nàng ehiéc chiéu va nia lùa (dà chuàn bi sin lù truĩe) lén dh bào vĩi tè tién
va thị dia Sau dị hai thanh nién cara thanh gè va chuịng ráa, ềe thiy khàc
dge sàch cùng
Nguịi nhà raang dao thịi "én chat gà Theo quan niém cùa nguịi Dao, day là con gà mang y nghTa mị duịng cho già dình làra àn nèn ehi dàn ịng trong nhà va thày cùng raịi duge àn Ba cha con già chù phài àn hèt con gà lai chĩ, vĩi hy vgng trong nàra lai, cịng viée làm àn sé suịn sé, thuàn Igi
Ben ngồi san, nguịi ta dyng mot cài giàn dot nhang Già chù (bị hồc con
trai) treo lịc (là mot ềnh lùa khị) lén ragt ehiéc càn Thày Slléu hg làra phép vào
bài nuịc, rĩi phun vào cành lịc de chièu mùa, càu raong sang nàra làra àn phàt lai
Khi làm phép phài cùng rat l.Jiè, khịng de ai nghe thày Sau dị thày dịi cà bài nuịc
lén ềnh lịc va xin àm duong
Cành lịc duge mang vào'nhà de thày Khol tàn tiép tue làm lè chiéu mùa
(chiéu phùe, chièu lịc), vĩi myc dich giù gin thịc gao, phùe lịc cho già dình Càch
Trang 9VIÉT NAM HOC - KY YÉU HỊI THÀO QUĨC TÉ LÀN THÙ TU
thùc làra lè này nhu sau: thày cùng va bịn nguịi khàc cùng dal lay lén ragt cày trugng Mĩi nguịi cara ragt nhành lùa nhĩ, ráa xung quanh ềy trugng trong liéng chiéng trĩng rịn ràng Mùa duge vài ba vịng, hg buịc tura ềe ềnh lùa lai trén din cày trugng, rịi lai ngàt nàra nhành lùa tiép theo cho nàra nguịi ềm Viée này làp lai hai làn Hg tiép tue ráa xung quanh ềy trugng theo chiéu kira dịng ho, rịi quay nguge lai Diéu ráa cuịi cùng, raịi nguịi ềm mot thanh gị nhĩ mùa rầy vịng rĩi xoay lung vào nhau, dĩng loat ihà thanh gị xuĩng (cùng làp lai hai làn), cùng là bào hiéu lè chièu mùa dén day kèt thùc
Thày Slléu ho lù lù tién vào nhà, dùng truịc bàn thị tị lién, ragt tay ềm
trugng, mot lay ềm lù va, cùng nguịi con trai chù nhà cara eị nhày ráa chiéu
binh; càc thày khàc dịng thanh dge bài cùng Thày Slièu hg thyc hién vice cùng
kliàn Bàn Vuong, càc vi thành va già lién ve lai bàn thị lo tién rịi làm phép thu àm binh vào mot con dao nhĩ (dồn kiém), dal dồn kiém lén bàn ehàn va hàt manh lén
bàn thị Hành dịng này duge ggi là dà kiém, nèu thanh kiém roi vào dùng ngàn thị
nghTa là mgi vige dà tịt dep Chiéng trịng nĩi lén ddn dap Trong khi càc thày ddng
thanh dge sàch cùng, thày Sliéu hg rdl rugu vào chén trén bàn thị va ehia lién vàng,
rĩi dem hồ
Nguịi ta mang hai giĩ bành xịi cùng hai hù rugu bay trén mot bàn cùng nhị dal giùa nhà de mịi àm binh àn uĩng Hai thanh nién eĩ nhiem vu ềm Irirgng mùa chiéu àm binh ve Hai thày chinh dàm mot lay ềm thanh gị, mot lay ềm chuịng ngịi cùng lai bàn này de bào vĩi thành su, ong bà ịng vài kél thùc cịng vice, ềm
an ịng bà ịng vài dà chùng nhàn mgi viée va phù hg cho già dình
Mot dTa gà luịe cùng nàm chén rugu duge dal lén bàn cùng chinh Thày Slléu
hg cùng thày Khol tàn ehia lién vàng va tiép tue dge bài cùng khà làu, rĩi xin àm
duong va rĩt rugu làn nùa Mot vài thanh nién vào ha tồn bị kiém, riu cùng co ị trén bàn cùng lĩn xuĩng Hai thày hồ tồn bị lién vàng va eị, xong lai ềm chuịng mùa hàt quanh dịng lùa
Tiép theo, hai thày cara hai cày trugng, mot nguịi rĩt ra bịn chén rugu (mdi thày ềm hai chén va uịng hai ngum de la on thành su cùa mình) Sau khi mùa Ihém mot làt, hai thày bdc hai nàm Irị nhd lung lén bàn
Truĩe khi kél thùc nhùng nghi lè chinh cùa Tèi nhày, nguịi con Irai già chù
cara ragt ehiéc chiéu mùa giùa nhà, dĩng thdi, thày Khol tàn cùng cara dai vài nhày
mùa, sau dd già chù trai chièu ra, cà hai cùng quy lén chiéu, nhàp indi ngum rugu rdi phun lén ehùm lùa Idc, rdi lai cara chiéu dùng lén nhày (làp lai làra làn)
Khi nguịi nhà mang thù Ign lén de cùng, hai thày chinh dàm tiép lue ềm chuịng mùa va dge bài cùng, ềe thày khàc dge ho Irg
Trang 10TÉT NHÀY CÙA NGl/Ị! DAO
1 bay Slléu hg ềm ba nèn huong lén làra phép xong dal ben canh thù Ign, ráa
mot vài dĩng làe nhanh rịi lai ềm huong lén làp lai hành dịng vùa rịi Sau dị raịi thày ềm mot chén rugu vùa cùng vùa rung chuịng, va làn lugt dem ehia rugu lịc
cho ragi nguịi Xong xuịi, thày ha sèn tàu, eịi ào rịng Mot thày khàc ehia tién
vàng va dem hồ, con nguịi nhà ha tranh Thành xuĩng, cuịn lai va cài giù hét sue càn thàn
Lè cùng Bàn Vuang duge lién hành ngay sau dị
Nguịi Dao quan niém, Bàn Vuong là Ihùy tị cùa mình, do vày lè cùng Bàn Vuong rat phĩ bién ị toc nguịi này, de luịng nhĩ cịng on cùa Bàn Vuong
Nguịi nhà khiéng ragt con Ign dà làra Ihit sach sé dal lén bàn, mịi dàu de 3 càp bành, 8 cài chén (trong dị eĩ 1 chén nuịc), 1 nàra gao
Thày Slléu hg inàe ào cùng trong cùng, ào dai xanh ị ngồi, dùng truĩe bàn
cùng, dge xong ragt càu lai rung ragt bịi chuịng, vĩi nĩi dung: trong qua trình làra
le eĩ diéu gì so suàt, xin duge Bàn Vuong lugng thù
Cùng xong ragt lugt, thày hồ tién vàng, rịi cara chuịng tiép tue dge bài cùng Dgi bài cùng kèt thùc, mgi nguịi dgn dep màra lè; ào thày cùng duge thu xép lai
Lè cùng ịng bà ịng vài là cịng doan cuịi cùng cùa Tét nhày, dién ra khà nhanh ggn, nhàra raue dich la on tĩ tién va ịng bà ịng vài da phù ho cho lè tèi dién
ra thuàn Igi Trong lè này eĩ hai bàn cùng, phàn bị nhu sau:
- Bàn ngồi: dành cùng ịng bà ịng vài, lè vai gịra: raièng Ihit Ign luịe dal trèn là chuịi, 5 cài chén, 1 chén nuịc; 1 hù rugu duge dal ị ehàn bàn
- Bàn trong: dành cùng thị dia va ềe thành su ị ngồi, lé vài gịra: mièng Ihit Ign luịe dal trén là chuịi, 9 cài chén, 1 chén nuịc
Hai thày chinh dàm dge bài cùng, càc thày ben ngồi dge ho trg, thày rĩt rugu cài vào càc chén, rịi hồ tién vàng
Tèi nhày dén day co bàn hồn thành
Viée raị là ragt càch chi tièt Tèi nhày cùa nguịi Dao Quàn Chet trén day cho thày trong bịi cành hién nay, khi càc già tri vàn hồ hién dai dang ngày mot chiéra
uu thè, thì vàn con nhìrng già tri vàn hồ truyén thịng duge bào luu khà nguyén ven Màe dù viée chuàn bi cho Tèi nhày dịi hĩi dàu tu nhièu thịi gian, cịng sue va vàt chat song nguịi Dao vàn raong chị va lièn hành tị chùe ragt càch nghièra tue, trang trgng
Chùng ta bièt ràng, con nguịi là nhàn tĩ dàu tién va quyèt dinh sy hình thành, tịn lai, phàt trièn hồc bién rầt cùa ragi hién tugng vàn hồ Mịi cịng dịng nguịi