Đại học quốc gia hà nội Tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn Bộ khoa học và công nghệ Viện chiến l-ợc và chính sách khoa học và công nghệ NGUYỄN MINH HỒNG NHỮNG RÀO CẢN TRONG VIỆ
Trang 1Đại học quốc gia hà nội
Tr-ờng đại học khoa học
xã hội và nhân văn
Bộ khoa học và công nghệ
Viện chiến l-ợc và chính sách khoa học và công nghệ
NGUYỄN MINH HỒNG
NHỮNG RÀO CẢN TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN CÁC SẢN PHẨM VÀ DỊCH VỤ THễNG TIN KHOA HỌC
TẠI VIỆN THễNG TIN KHOA HỌC XÃ HỘI
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CHUYấN NGÀNH: CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CễNG NGHỆ
MÃ SỐ 60.34.70
Hà Nội, 2008
Trang 2Đại học quốc gia hà nội
Tr-ờng đại học khoa học
xã hội và nhân văn
Bộ khoa học và công nghệ
Viện chiến l-ợc và chính sách khoa học và công nghệ
NHỮNG RÀO CẢN TRONG VIỆC PHÁT TRIỂN CÁC SẢN PHẨM VÀ DỊCH VỤ THễNG TIN KHOA HỌC
TẠI VIỆN THễNG TIN KHOA HỌC XÃ HỘI
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC CHUYấN NGÀNH: CHÍNH SÁCH KHOA HỌC VÀ CễNG NGHỆ
MÃ SỐ 60.34.70
Hà Nội, 2008
Trang 3MỤC LỤC
LỜI CẢM ƠN……… 3
DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined PHẦN MỞ ĐẦU 3
1 Lý do chọn đề tài 3
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu 5
3 Mục tiêu nghiên cứu 6
4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu 6
5 Mẫu khảo sát 6
6 Câu hỏi nghiên cứu 6
7 Giả thuyết nghiên cứu 6
8 Phương pháp chứng minh giả thuyết 7
9 Kết cấu của Luận văn 7
PHẦN NỘI DUNG 8
CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN……… 10
I.1 Các khái niệm cơ bản 8
1.1.1 Thông tin và thông tin khoa học 8
1.1.2 Phân biệt thông tin khoa học và thông tin đại chúng 9
1.1.3 Phân loại thông tin 9
1.1.4 Các thuộc tính của thông tin 10
1.1.5 Vai trò của thông tin khoa học 11
1.2 Sản phẩm thông tin khoa học Error! Bookmark not defined 1.3 Dịch vụ Error! Bookmark not defined. I.3.1 Những đặc tính của dịch vụ Error! Bookmark not defined I.3.2 Dịch vụ thông tin khoa học Error! Bookmark not defined 1.3.3 Các loại hình dịch vụ thông tin khoa học Error! Bookmark not defined 1.4 Người dùng tin Error! Bookmark not defined 1.5 Nhu cầu tin Error! Bookmark not defined 1.6 Kết cấu hạ tầng thông tin Error! Bookmark not defined 1.7 Marketing Error! Bookmark not defined. 1.8 Thực trạng xây dựng và phát triển sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại một số cơ quan thông tin Error! Bookmark not defined MỘT SỐ NHẬN XÉT RÚT RA Error! Bookmark not defined Kết luận Chương 1 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG SẢN PHẨM VÀ DỊCH VỤ THÔNG TIN KHOA HỌC TẠI VIỆN THÔNG TIN KHOA HỌC XÃ HỘI………….40 2.1 Tổng quan về ISSI Error! Bookmark not defined.
2.1.1 Chức năng, nhiệm vụ của ISSI Error! Bookmark not defined
2.1.2 Cơ cấu tổ chức, nguồn nhân lực và phương pháp quản lý nguồn nhân
lực Error! Bookmark not defined 2.1.3 Cơ sở vật chất, nguồn lực thông tin khoa học Error! Bookmark not
defined
2.2 Đánh giá sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại ISSI Error!
Bookmark not defined
2.2.1 Hệ thống sản phẩm thông tin khoa học Error! Bookmark not defined
Trang 42.2.2 Các dịch vụ thông tin khoa học tại ISSI Error! Bookmark not defined
2.3 Phân tích kết quả từ “Phiếu đánh giá sản phẩm và dịch vụ thông tin tại
ISSI” Error! Bookmark not defined.
2.3.1 Số liệu về hoạt động cấp thẻ và phục vụ bạn đọc Error! Bookmark not
defined
2.3.2.Thống kê kết quả điều tra Error! Bookmark not defined 2.3.3.Phân tích kết quả từ phiếu điều tra Error! Bookmark not defined
Kết luận Chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 NHẬN DIỆN MỘT SỐ RÀO CẢN TRONG PHÁT TRIỂN CÁC SẢN PHẨM VÀ DỊCH VỤ THÔNG TIN KHOA HỌC TẠI VIỆN THÔNG TI N KHOA HỌC XÃ HỘI……… 72
3.1 Chính sách phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học chưa cụ
thể và thiếu tính thực tế Error! Bookmark not defined.
3.2 Về tiêu chuẩn hoá trong hoạt động thông tinError! Bookmark not defined
3.2.1 Kế thừa những chuẩn dữ liệu lạc hậu Error! Bookmark not defined
3.3 Kết cấu hạ tầng thông tin bất cập Error! Bookmark not defined 3.4 Nhân lực thông tin Error! Bookmark not defined.
3.4.1 Công tác quản lý nguồn nhân lực Error! Bookmark not defined 3.4.2 Một số đơn vị cơ sở chưa phát huy đúng chức năng Error! Bookmark
not defined
3.4.3 Trình độ ngoại ngữ và tin học chưa đáp ứng nhanh và kịp thời Error!
Bookmark not defined
3.5.Hợp tác và quảng bá Error! Bookmark not defined.
3.5.1 Thiếu vắng cơ chế hợp tác nguồn lực thông tin khoa học……… 81 3.5.2 Công tác Marketing chưa được quan tâm Error! Bookmark not defined
Kết luận Chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined.
ĐỀ XUẤT MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined.
Trang 5PHẦN MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong lịch sử phát triển của mình, loài người đã tích luỹ được một khối lượng thông tin vô cùng lớn Kể từ đó đến nay, dòng tin mà từ nghiên cứu khoa học tạo ra dưới dạng bộ máy khái niệm khoa học, các phương pháp và hình thức đã tồn tại và không ngừng tăng lên Khối lượng thông tin khoa học đều có giá trị riêng của nó song hiệu suất sử dụng vốn thông tin dồi dào mà loài người tích luỹ được đang có xu hướng giảm rõ rệt Người ta tính được rằng 1/3 thời gian làm việc của nhà nghiên cứu dành cho việc tìm hiểu thông tin cho công trình nghiên cứu mới Song việc tìm kiếm thông tin là một việc làm khó khăn đối với người dùng tin và đành phải “phát hiện lại” các dữ liệu Cho nên nhiều chuyên gia tuyên bố rằng “phát hiện lại” còn hơn bỏ công ra tìm những thông tin đã có sẵn trong các kho tư liệu trên thế giới Như vậy, đã
có căn cứ khẳng định rằng, trong quá trình phát triển khoa học, chúng ta ngày càng biết nhiều hơn về các bí mật của thiên nhiên và khả năng của khoa học
và kỹ thuật mà trước đây chưa biết đến Cho nên, trong điều kiện hiện nay hoạt động sáng tạo của các nhà khoa học gắn chặt chẽ với các giai đoạn thông tin Trong thực tiễn hoạt động thông tin khoa học cho thấy hiệu quả sử dụng thông tin của người dùng tin không chỉ quyết định bởi khoảng thời gian kể từ khi có được thông tin đến khi giải quyết vấn đề cụ thể mà còn quyết định bởi khối lượng thông tin không phù hợp nhận được trong cùng thời gian Vì vậy việc xác định thể loại thông tin và thời hạn cung cấp thông tin là cực kỳ quan trọng để nâng cao tính hữu ích của thông tin và nâng cao năng suất sáng tạo khoa học của người nghiên cứu Do đó việc xử lý thông tin trở thành một ngành công nghiệp dựa trên cơ sở tính toán hiện đại Vấn đề cốt lõi ở đây là làm thế nào để đáp ứng những thông tin nhanh chóng và phù hợp theo nhu
Trang 6cầu của người dùng tin Trong Nghị quyết 49/CP của Chính phủ ban hành
năm 1993 đã khẳng định cần phải “phổ cập văn hoá thông tin” để tạo môi
trường thuận lợi cho việc hướng tới một xã hội thông tin, xã hội của tri thức Tiếp đó, Nghị quyết lần 2 của BCH TW Đảng khoá VIII cũng khẳng định
“hoạt động thông tin, tuyên truyền và phổ cập kiến thức khoa học và công nghệ là một trong những giải pháp quan trọng nhằm thực hiện chiến lược phát triển khoa học và công nghệ trong thời đại mới.” 1
Luật khoa học và
công nghệ khẳng định: “hoạt động khoa học và công nghệ bao gồm nghiên cứu khoa học, nghiên cứu và phát triển công nghệ, dịch vụ khoa học và công nghệ, hoạt động phát huy sáng kiến, cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất và các hoạt động khác nhằm phát triển khoa học và công nghệ”2
Sản phẩm và dịch vụ khoa học xã hội (KHXH) là một bộ phận của hoạt động khoa học và công nghệ (KH&CN) do vậy không thể thiếu trong hoạt động nghiên cứu KH&CN Đặc biệt, trong giai đoạn bùng nổ thông tin như hiện nay thông tin được coi là một nhu cầu cấp bách trong đời sống xã hội, là phương tiện để quản lý và mở rộng giao lưu hiểu biết giữa các nước trên toàn thế giới Sản phẩm và dịch vụ thông tin thực chất là kết quả của hoạt động thông tin, hệ thống hoá và khái quát hoá nguồn tin, hay nói cách khác chính là quá trình giải mã thông tin và đưa thông tin đã được giải mã này vào hệ thống thông tin liên lạc khoa học để phục vụ người dùng tin Sản phẩm và dịch vụ thông tin cũng là công cụ giúp cho đối tượng dùng tin có thể tiếp cận, khai thác và sử dụng một cách thuận tiện các nguồn thông tin khoa học Với vai trò là cơ quan thông tin đầu ngành về tài liệu khoa học xã hội, Viện Thông tin Khoa học Xã hội (ISSI) hiện đang chứa đựng kho tư liệu có một không hai về Phương Đông và Đông phương học ở Đông Nam Á: tại đây kho tư liệu chứa hàng van tài liệu chữ Hán cổ, Nhật Bản và Hán Nôm; hàng vạn tư liệu nghiên cứu bằng tiếng Anh và tiếng Pháp trong đó có nhiều tài liệu về Đông phương học; hàng nghìn tập hương ước, bản đồ; hàng vạn ảnh về di tích lịch sử, phố
1 Ban chấp hành TW Đảng: Nghị quyết lần 2 khoá VIII
2 Quốc hội nước cộng hoà xã hội xã hội chủ nghĩa Việt Nam: Luật Khoa học và Công nghệ, 2000
Trang 7cổ Hà Nội về đời sống văn hoá các đời trước… Trong những năm vừa qua, ISSI đã từng bước triển khai một số hoạt động thông tin khoa học như: tổ chức thư mục, tuyển tập theo chuyên đề các tổng quan, dịch vụ phổ biến thông tin có chọn lọc, dịch vụ tra cứu thông tin, dịch vụ cung cấp nội dung thông tin nhằm phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học, các ấn phẩm về thông tin chuyên đề, tài liệu tham khảo đặc biệt và mới đây nhất là
“Niên giám Thông tin KHXH” Cùng với các sản phẩm thì một số dịch vụ khác đã triển khai như dịch vụ phổ biến thông tin có chọn lọc, dịch vụ sao chép tài liệu… song chưa mang lại hiệu quả rõ rệt với số lượng cung cấp rất hạn chế Nhìn chung, ISSI đã cho ra đời nhiều sản phẩm và dịch vụ phong phú, xong đến nay những hoạt động này vẫn chưa thực sự có hiệu quả, nhiều tài liệu và sản phẩm chưa phổ biến được rộng rãi đến với những người có nhu cầu Chính vì vậy, việc xác định và nhận diện được những rào cản trong quá trình phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học là cần thiết bởi chính những rào cản này gây ảnh hưởng tiêu cực tới hiệu quả của hoạt động chung cũng như sự phát triển trong tương lai của ISSI Đây là lý do cho việc lựa chọn đề tài: “Những rào cản trong việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại Viện Thông tin Khoa học Xã hội”
2 Tổng quan tình hình nghiên cứu
Tính đến thời điểm đầu năm 2008, đã có không ít các bài viết, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước được đăng tải trên các tạp chí chuyên ngành, tạp chí thông tin và các tạp chí về KHXH liên quan đến sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học, bên cạnh đó có nhiều khoá luận nghiên cứu về lĩnh vực này như “Đa dạng hoá các sản phẩm và dịch vụ thông tin – tư liệu tại Viện Thông tin KHXH” của Phùng Diệu Anh, “Phát triển nguồn lực thông tin tại Viện Thông tin KHXH” của Phạm Bích Thuỷ, “Đa dạng hoá sản phẩm và dịch vụ thông tin – thư viện đáp ứng nhu cầu tin thời kỳ đổi mới tại Viện Thông tin Khoac học Xã hội” của Nguyễn Thuý Nga Tuy nhiên, những luận văn này chỉ tập trung vào việc triển khai và mở rộng các sản phẩm thông tin
Trang 8còn việc nhận diện được những rào cản trong việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học thì chưa có một nghiên cứu cụ thể nào
Vì vậy, việc lựa chọn nghiên cứu đề tài này là hoàn toàn phù hợp với tình hình thực tế hiện nay cũng như với ngành học của mình Tôi hy vọng rằng các kết quả đạt được trong nghiên cứu này sẽ là những đóng góp thiết thực về mặt lý luận cũng như thực tiễn nhằm nhận diện những rào cản trong việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại ISSI
3 Mục tiêu nghiên cứu
Nhận diện được những rào cản trong việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại ISSI từ đó đưa ra một số khuyến nghị nhằm vượt qua những rào cản đó để phát triển hệ thống sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học, đáp ứng nhu cầu tin của các nhà khoa học tại ISSI
4 Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: phát triển sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học; những rào cản gây cản trở tới việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học
Phạm vi nghiên cứu về nội dung: Những rào cản trong việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại ISSI
Phạm vi nghiên cứu về không gian: ISSI
Phạm vi nghiên cứu về thời gian: từ năm 2000 đến nay
5 Mẫu khảo sát
Do đề tài nghiên cứu trường hợp cụ thể là ISSI nên mẫu khảo sát mà tác giả tập trung ở đây là các sản phẩm và dịch vụ thông tin KHXH tại ISSI
6 Câu hỏi nghiên cứu
Những rào cản nào gây cản trở tới việc phát triển các sản phẩm và dịch
vụ thông tin khoa học tại ISSI?
Có thể loại bỏ các rào cản đó bằng cách nào?
7 Giả thuyết nghiên cứu
Tính đến thời điểm hiện nay, việc phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học còn nhiều khó khăn, vướng mắc do một số rào cản sau:
Trang 97.1 Chính sách, cơ chế về phát triển sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học ở nước ta còn nhiều bất cập
7.2 Kế thừa các chuẩn cũ trong thông tin khoa học
7.3 Kết cấu hạ tầng thông tin còn nhiều hạn chế
7.4 Vướng mắc về nhân lực thông tin
7.5 Hoạt động marketing chưa được quan tâm
8 Phương pháp chứng minh giả thuyết
Để thực hiện và hoàn thành luận văn, tác giả đã thực hiện hai phương pháp nghiên cứu cơ bản:
8.1 Phương pháp nghiên cứu tài liệu
Với nội dung của đề tài, tác giả đã tiến hành nghiên cứu một số tài liệu
về sản phẩm và dịch vụ thông tin, thông tin – tư liệu, ngoài ra còn tham khảo một số bài báo, giáo trình có liên quan cũng như tài liệu của một số cơ quan thông tin – thư viện khác
8.2 Phương pháp điều tra xã hội học
Tác giả tiến hành xây dựng bảng hỏi với 120 phiếu điều tra và chọn mẫu phát phiếu 50% phiếu dành cho người dùng tin là những độc giả ngoài ISSI, còn 50% phiếu dành cho người dùng tin là những độc giả làm việc tại ISSI
9 Kết cấu của Luận văn
Phần mở đầu
Chương 1 Cơ sở lý luận
Chương 2 Thực trạng sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại Viện Thông tin KHXH
Chương 3 Nhận diện một số rào cản trong quá trình phát triển các sản phẩm và dịch vụ thông tin khoa học tại Viện Thông tin KHXH
Kết luận và khuyến nghị
Trang 10PHẦN NỘI DUNG CHƯƠNG 1 CƠ SỞ LÝ LUẬN 1.1 Các khái niệm cơ bản
1.1.1 Thông tin và thông tin khoa học
Thông tin là khái niệm cơ bản của khoa học và cũng là khái niệm trung tâm của xã hội trong thời đại chúng ta Mọi quan hệ, mọi hoạt động của con người đều dựa trên một hình thức giao lưu thông tin nào đó Cùng với sự phát triển của khoa học và công nghệ, thông tin ngày nay đã trở thành nguồn tài nguyên đặc biệt và nguồn lực phát triển của mỗi quốc gia, là công cụ điều hành sản xuất và quản lý xã hội Cho đến ngày nay, có rất nhiều cách hiểu về thông tin, theo quan niệm của triết học thì thông tin là sự phản ánh của tự nhiên và xã hội (thế giới vật chất) bằng ngôn từ, ký hiệu, hình ảnh… hay nói rộng hơn bằng tất cả các phương tiện tác động lên giác quan của con người Một số nhà khoa học về lĩnh vực thông tin cho rằng “Thông tin là tất cả sự vật/ sự kiện/ ý tưởng, phán đoán làm tăng thêm sự hiểu biết của con người và thông tin hình thành trong quá trình giao tiếp” Trong Từ điển Oxford English
Dictionary cho rằng: “Thông tin là điều mà người ta đánh giá hoặc nói đến;
là tri thức, tin tức” 3 Có từ điển khác thì đồng nhất thông tin với kiến thức
“thông tin là điều mà người ta biết” hoặc “thông tin là sự chuyển giao tri thức
là tăng thêm sự hiểu biết của con người” Bên cạnh các loại thông tin bằng văn bản, còn có thông tin hình ảnh, thông tin số, thông tin đa phương tiện Trong Nghị định số 159/2004/NĐ – CP ngày 31/8/2004 về Hoạt động Thông tin KH&CN được có định nghĩa coi là bao quát nhất từ cách tiếp cận hệ
thống: “Thông tin là các dữ liệu, số liệu, dữ kiện, tin tức, tri thức khoa học và
3T McArthur: The Oxford Companion to the English language Oxford University Press 1992