DSpace at VNU: Rèn kĩ năng giải bài tập chương Các định luật bảo toàn vật lý 10 thông qua câu hỏi định hướng tư duy tài...
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
PHẠM THỊ HỢP
RÈN KĨ NĂNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG
“ CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÝ 10 THÔNG QUA CÂU HỎI
ĐỊNH HƯỚNG TƯ DUY
ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM VẬT LÝ
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý
Mã số: 60 14 01 11
HÀ NỘI – 2014
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC
PHẠM THỊ HỢP
RÈN KĨ NĂNG GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG
“ CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN” VẬT LÝ 10 THÔNG QUA CÂU HỎI
ĐỊNH HƯỚNG TƯ DUY
ĐỀ CƯƠNG LUẬN VĂN THẠC SỸ SƯ PHẠM VẬT LÝ
Chuyên ngành: Lý luận và phương pháp dạy học bộ môn Vật lý
Mã số: 60 14 01 11
Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Nguyễn Văn Nhã
HÀ NỘI – 2014
Trang 3MỤC LỤC LỜI CẢM ƠN Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC KÍ HIỆU VIẾT TẮT Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC BẢNG Error! Bookmark not defined DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ, ĐỒ THỊ Error! Bookmark not defined MỤC LỤC Error! Bookmark not defined
MỞ ĐẦU i CHƯƠNG 1:NGHIÊN CỨU CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TRẠNG VIỆC SOẠN VÀ SỬ DỤNG CÂU HỎI ĐỊNH HƯỚNG TƯ DUY TRONG QUÁ
TRÌNH GIẢI BÀI TẬP CHO HỌC SINH TRƯỜNG TƯ THỤC Error! Bookmark not defined
1.1 Câu hỏi định hướng tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.1 Khái niệm câu hỏi định hướng tư duy Error! Bookmark not defined 1.1.2 Các tiêu chuẩn xác định tính hiệu quả của câu hỏi Error! Bookmark not defined
1.1.3 Nguyên tắc đặt câu hỏi Error! Bookmark not defined 1.1.4 Các bước đặt câu hỏi Error! Bookmark not defined 1.1.5 Kĩ thuật đặt câu hỏi Error! Bookmark not defined 1.1.6 Kĩ thuật thiết kế câu hỏi trong dạy học Error! Bookmark not defined 1.2 Bài tập vật lý Error! Bookmark not defined 1.2.1 Khái niệm về bài tập vật lý Error! Bookmark not defined 1.2.2 Vai trò của bài tập vật lý trong dạy và học Error! Bookmark not defined
1.2.3 Tư duy trong quá trình giải bài tập vật lý Error! Bookmark not defined
1.2.4 Phương pháp giải bài tập vật lý Error! Bookmark not defined 1.2.5 Hướng dẫn học sinh giải bài tập vật lý Error! Bookmark not defined 1.2.6 Kỹ năng giải bài tập vật lí Error! Bookmark not defined 1.3 Đặc điểm của học sinh THPT tư thục Error! Bookmark not defined 1.3.1 Đặc điểm về nhận thức Error! Bookmark not defined 1.3.2 Đặc điểm về tâm lý, tính cách Error! Bookmark not defined
1.4 Thực trạng việc sử dụng câu hỏi định hướng tư duy trong việc hướng dẫn
giải bài tập vật lý của học sinh trường tư thục Error! Bookmark not defined 1.4.1 Thực trạng Error! Bookmark not defined 1.4.2 Nguyên nhân Error! Bookmark not defined 1.4.3 Giải pháp Error! Bookmark not defined Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined
CHƯƠNG 2:SỬ DỤNG CÂU HỎI ĐỊNH HƯỚNG TƯ DUY HƯỚNG DẪN HỌC SINH GIẢI BÀI TẬP CHƯƠNG “CÁC ĐỊNH LUẬT BẢO TOÀN”
VẬT LÝ 10 Error! Bookmark not defined 2.1 Cấu trúc nội dung và vị trí của chương “ Các định luật bảo toàn” Error! Bookmark not defined
Trang 42.1.1 Vị trí, vai trò của chương Error! Bookmark not defined 2.1.2 Sơ đồ cấu trúc nội dung Error! Bookmark not defined
2.1.3 Diễn giải sơ đồ cấu trúc nội dung chương “Các định luật bảo toàn”
Error! Bookmark not defined 2.2 Mục tiêu dạy học chương “Các định luật bảo toàn” Error! Bookmark not defined
2.3 Phân loại bài tập chương “ Các định luật bảo toàn”Error! Bookmark not defined
2.3.1 Bài tập động lượng và định luật bảo toàn động lượng Error! Bookmark not defined
2.3.2 Bài tập công, công suất Error! Bookmark not defined 2.3.3 Bài tập động năng, thế năng, cơ năng Error! Bookmark not defined 2.3.4 Bài tập sự chuyển hóa và bảo toàn cơ năng Error! Bookmark not defined
2.4 Hệ thống bài tập nhằm rèn kĩ năng giải bài tập chương “ Các định luật
bảo toàn” Error! Bookmark not defined 2.4.1 Hệ thống bài tập trắc nghiệm Error! Bookmark not defined 2.4.2 Hệ thống bài tập tự luận Error! Bookmark not defined
2.5 Xây dựng hệ thống câu hỏi định hướng tư duy và hướng dẫn học sinh giải một số bài tập đã soạn để rèn kĩ năng giải bài tập chương “ Các định luật bảo
toàn” Error! Bookmark not defined Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3: THỰC NGHIỆM SƯ PHẠM Error! Bookmark not defined 3.1 Mục đích của thực nghiệm sư phạm(TNSP) Error! Bookmark not defined
3.2 Nhiệm vụ của TNSP Error! Bookmark not defined 3.3 Đối tượng thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.4 Thời điểm thực nghiệm Error! Bookmark not defined 3.5 Tiến trình TNSP Error! Bookmark not defined 3.6 Phân tích và đánh giá kết quả TNSP Error! Bookmark not defined
3.6.1 Đánh giá định tính về việc rèn luyện và nâng cao kỹ năng giải quyết
vấn đề trong việc giải bài tập chương các định luật bảo toàn Error! Bookmark not defined
3.6.2 Đánh giá định lượng Error! Bookmark not defined Kết luận chương 3 Error! Bookmark not defined KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ Error! Bookmark not defined
1 Kết luận Error! Bookmark not defined
2 Khuyến nghị Error! Bookmark not defined
TÀI LIỆU THAM KHẢO 11
PHỤ LỤC Error! Bookmark not defined PHỤ LỤC 1: PHIẾU TRAO ĐỔI Ý KIẾN VỚI GIÁO VIÊN Error! Bookmark not defined
PHỤ LỤC 2: ĐỀ KIỂM TRA 45’ Error! Bookmark not defined
Trang 5PHỤ LỤC 3: ĐÁP ÁN VÀ BIỂU ĐIỂM BÀI 45’ Error! Bookmark not defined
MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Trong thời đại ngày nay đất nước chúng ta đang thực hiện sự nghiệp công nghiệp hóa hiện đại hóa dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam và đã đạt được một số thành tựu đáng kể Cùng với sự đổi mới và phát triển của đất nước, nền giáo dục Việt Nam có những biến đổi sâu sắc về mục tiêu, nội dung và phương pháp giáo dục nhằm mở rộng quy mô, nâng cao tính tích cực trong dạy và học một cách toàn diện
Trong việc đổi mới dạy- học thì việc đổi mới phương pháp để nâng cao hiệu quả của việc rèn kĩ năng, phát triển tư duy, năng lực sáng tạo cho người học là quan trọng Đặc biệt là các kĩ năng, năng lực giải quyết vấn đề trong thực tiễn, vì vậy trong dạy học nói chung và trong dạy học vật lí nói riêng việc đổi mới phương pháp để nâng cao kĩ năng, năng lực sáng tạo và phát triển tư duy cho học sinh đã
và đang được các nhà giáo chúng tôi thực hiện Một trong những tiêu chí về đổi mới phương pháp (PP) là phải tìm ra được cách thức định hướng hành động nhận
thức hiệu quả nhất dành cho học sinh, và câu hỏi luôn là phương tiện quan trọng để
có thể định hướng tư duy cho học sinh Thật vậy, người thầy muốn dạy tốt thì cần đưa ra câu hỏi hay để có thể khuấy động trí tò mò của học sinh, kích thích trí tưởng tượng của chúng và tạo động cơ tìm hiểu những kiến thức mới Nó có thể thách thức học sinh bắt chúng phải suy nghĩ, tìm tòi và thực hiện hành động có định hướng.Việc xây dựng và sử dụng câu hỏi trong quá trình dạy học có tác động trực tiếp đến chất lượng, hiệu quả của quá trình dạy học
Thực trạng cho thấy, trình độ của học sinh tư thục còn hạn chế về mặt nhận thức và ý thức tổ chức học tập, đồng thời chương trình học ở THPT còn khá mới
mẻ đối với các em Vì thế cần xây dựng một hệ thống câu hỏi định hướng tư duy
Trang 6phù hợp với trình độ nhận thức của các em giúp các em có kĩ năng giải bài tập tốt hơn Qua quá trình dạy học tôi nhận thấy chương “ Các định luật bảo toàn” là chương có nhiều ứng dụng trong thực tế, đồng thời bài tập của chương tương đối khó đối với học sinh tư thục nên việc giải bài tập của các em còn lúng túng
Trên cơ sở đó, để nâng cao hiệu quả trong quá trình dạy học cho học sinh tôi đã
lựa chọn đề tài: Rèn kĩ năng giải bài tập chương “ Các định luật bảo toàn” vật lý
10 thông qua câu hỏi định hướng tư duy
Việc đưa ra câu hỏi định hướng tư duy là rất cần thiết cho giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học Nhưng do điều kiện, trong luận văn này tôi chỉ nghiên cứu sâu hơn việc rèn kĩ năng giải bài tập thông qua câu hỏi định hướng tư duy cho học sinh trường tư thục
2 Mục đích nghiên cứu
Nghiên cứu việc xây dựng câu hỏi định hướng tư duy và sử dụng chúng để hướng dẫn học sinh giải bài tập chương "Các định luật bảo toàn" vật lí 10 nhằm rèn kỹ năng giải bài tập của học sinh
3 Nhiệm vụ nghiên cứu
Thứ nhất: Nghiên cứu nội dung chương trình sách giáo khoa, sách bài tập vật
lý 10
Thứ hai: Nghiên cứu đặc điểm học sinh trường tư thục về năng lực nhận thức
và ý thức tổ chức học tập
Thứ ba: Đưa ra hệ thống câu hỏi định hướng tư duy và hướng dẫn để rèn kĩ
năng giải bài tập chương các định luật bảo toàn
Thứ tư: Tổ chức thực nghiệm sư phạm để đánh giá hiệu quả của bộ các câu hỏi
đã xây dựng cũng như cách thức giảng dạy phù hợp trong việc rèn kỹ năng giải bài tập cho học sinh
4 Đối tượng nghiên cứu
- Hệ thống bài tập chương “ Các định luật bảo toàn”
- Hoạt động dạy học bài tập chương “ Các định luật bảo toàn” ở trường tư thục
5 Vấn đề nghiên cứu
Trang 7Đề tài tập trung vào nghiên cứu các vấn đề cơ bản sau:
+ Nghiên cứu xây dựng hệ thống câu hỏi định hướng tư duy để giải bài tập chương “ Các định luật bảo toàn”
+ Nghiên cứu năng lực nhận thức của học sinh trường tư thục
+ Nghiên cứu quá trình đưa hệ thống câu hỏi đó vào quá trình dạy học để rèn kĩ
năng giải bài tập cho học sinh trường tư thục
6 Giả thuyết khoa học
Nếu soạn thảo được các câu hỏi định hướng tư duy và sử dụng chúng trong việc dạy giải bài tập chương “Các định luật bảo toàn” thì có thể rèn kĩ năng giải bài
tập cho học sinh
7 Giới hạn và phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nội dung: Chương “ Các định luật bảo toàn” vật lý 10 cơ bản
- Phạm vi giới hạn khoảng thời gian: Tháng 3/ 2014 – 11/2014
- Phạm vi không gian: Học sinh lớp 10 trường Phổ thông quốc tế Kinh Bắc
8 Phương pháp nghiên cứu
8.1 Nghiên cứu tài liệu thực nghiệm
- Nghiên cứu tài liệu về đổi mới phương pháp dạy học vật lý, tài liệu nói về các phương pháp dạy học tích cực để làm sáng tỏ quan điểm dạy học với câu hỏi định hướng tư duy trong quá trình dạy học môn vật lý
-Nghiên cứu SGK, SBT vật lý 10
- Nghiên cứu các luận văn thạc sĩ viết về nội dung chương các định luật bảo toàn
8.2 Nghiên cứu thực nghiệm
- Tiến hành dạy học thực nghiệm tại trường PTQT Kinh Bắc và các trường dân lập trong huyện Tiên Du và thành phố Bắc Ninh để phân tích, đánh giá về đề tài
8.3 Điều tra khảo sát
-Tìm kiếm thông tin việc dạy và học (Thông qua trao đổi với học sinh, phát phiếu thăm dò, dự giờ phân tích kết quả của học sinh ) để đánh giá hiệu quả của
Trang 8việc rèn kĩ năng giải bài tập chương “Các định luật bảo toàn” thông qua các câu hỏi định hướng tư duy
8.4 Thống kê toán học
- Sử dụng phương pháp thống kê toán học để xử lý các số liệu thu được từ kết quả TNSP nhằm kiểm tra tính hợp lí của tiến trình, tính hiệu quả và mức độ khả thi của đề tài
9 Các luận cứ
9.1 Luận cứ lý thuyết
- Các cơ sở lý luận về dạy học tích cực các kỹ thuật về dạy học tích cực
Trong đó có kỹ thuật đặt câu hỏi
- Lý thuyết về phương pháp đặt câu hỏi định hướng tư duy trong dạy học
- Các cơ sở kỹ thuật về hình thành các kĩ năng, kĩ xảo về vật lý của học sinh: kĩ năng quan sát, kĩ năng giải thích hiện tượng, kĩ năng giải bài tập vật lý
- Mục tiêu cần đạt về nội dung kiến thức khi dạy học chương “ Các định luật bảo toàn” , những khó khăn của học sinh khi giải bài tập phần này
9.2 Luận cứ thực tiễn
- Từ thực tế dạy học, thực tiễn giải bài tập chương “Các định luật bảo toàn” cho thấy phương pháp rèn luyện kĩ năng giải bài tập phần các định luật bảo toàn bằng cách đưa ra hệ thống câu hỏi định hướng tư duy có hiệu quả cao đó là nâng cao được kĩ năng giải bài tập, phát triển tư duy, nâng cao được năng lực sáng tạo của các em
- Phần đánh giá trên được dựa trên minh chứng từ thực tế dạy học thực nghiệm qua phần điều tra khảo sát học sinh trao đổi với đồng nghiệp giáo viên, các bài
kiểm tra …
10 Cấu trúc của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và khuyến nghị, tài liệu tham khảo và phụ lục, luận văn dự kiến được trình bày theo 3 chương:
Chương 1: Nghiên cứu cơ sở lý luận và thực trạng của việc soạn và sử dụng
câu hỏi định hướng tư duy trong quá trình giải bài tập cho học sinh trường tư thục
Trang 9Chương 2: Sử dụng câu hỏi định hướng tư duy, hướng dẫn học sinh giải bài tập
chương “ Các định luật bảo toàn” vật lý 10
Chương 3: Thực nghiệm sư phạm
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Bộ Giáo dục và Đào tạo, (2010), Hướng dẫn thực hiện chuẩn kiến thức, kĩ năng
môn vật lí lớp 11 Nhà xuất bản Giáo dục Việt Nam
2 Lương Duyên Bình, Nguyễn Xuân Chi, Tô Giang, Trần Chí Minh, Vũ
Quang, Bùi Gia Thịnh, (2010), Vật lý 10 NXB Giáo dục
3 Lương Duyên Bình, Nguyễn Xuân Chi, Tô Giang, Trần Chí Minh, Vũ
Quang, Bùi Gia Thịnh, (2010), Bài tập vật lý 10 NXB Giáo dục
4 Nguyễn Thế Khôi, Phạm Qúy Tư, Lương Tất Đạt, Lê Chân Hùng, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Đình Thiết, Bùi Trọng Tuân, Lê Trọng Tường, (2010),
Vật lý 10 nâng cao NXB Giáo dục
5 Nguyễn Thế Khôi, Phạm Qúy Tư, Lương Tất Đạt, Lê Chân Hùng, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Đình Thiết, Bùi Trọng Tuân, Lê Trọng Tường, (2010),
Bài tập vật lý 10 nâng cao NXB Giáo dục
6 Nguyễn Thế Khôi, Phạm Qúy Tư, Lương Tất Đạt, Lê Chân Hùng, Nguyễn Ngọc Hưng, Phạm Đình Thiết, Bùi Trọng Tuân, Lê Trọng Tường, (2010),
Sách Giáo viên vật lí 10 Nhà xuất bản Giáo dục, Hà Nội
7 Vũ Cao Đàm, (2010), Phương pháp luận nghiên cứu khoa học Nhà xuất bản
Giáo dục, Hà Nội
Trang 108 Nguyễn Trường Giang,(2012), Rèn kĩ năng giải bài tập chương “ Mắt , các
dụng cụ quang” thông qua câu hỏi định hướng tư duy, luận văn thạc sĩ giáo dục
9 Ivan Hanel, (2009), Phương pháp đặt câu hỏi hiệu quả trong dạy học
10 Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan, Nguyễn Văn Thàng, (2009), Tâm lý học lứa
tuổi và tâm lý học sư phạm NXB Đại học Quốc gia Hà Nội
11 Lê Đức Ngọc, (2011), Đo lường và Đánh giá thành quả học tập, Hiệp hội
các trường Đại học và Cao đẳng ngoài công lập Trung tâm kiểm định, Đo lường
và Đánh giá chất lượng Giáo dục
12 Đỗ Hương Trà, Phạm Gia Phách,(2009), Dạy học bài tập vật lí ở trường
phổ thông Nhà xuất bản Đại học Sư Phạm
13 Đỗ Hương Trà,(2011), Các kiểu tổ chức dạy học hiện đại trong dạy vật lí ở
trường phổ thông Nhà xuất bản Đại học Sư Phạm
14 Phạm Hữu Tòng,(2001), Lí luận dạy học vật lí ở trường Trung học Nhà
xuất bản Đại học Sư phạm
15 Phạm Hữu Tòng, (2007), Dạy học vật lí ở trường phổ thông theo định
hướng phát triển hoạt động học tích cực, tự chủ, sáng tạo và tư duy khoa học
Nhà xuất bản Đại học Sư Phạm
16 Phạm Hữu Tòng, (1994), Bài tập về phương pháp dạy bài tập vật lí Nhà
xuất bản Giáo dục
17 Nguyễn Quang Uẩn, (2007), Tâm lý học đại cương phần 1 Nxb Đại học
Quốc gia Hà Nội