DSpace at VNU: Một số vấn đề tái định cư đô thị ở thị trấn phiêng lanh tỉnh Sơn La

DSpace at VNU: Một số vấn đề tái định cư đô thị ở thị trấn phiêng lanh tỉnh Sơn La tài liệu, giáo án, bài giảng , luận v...

IVIÒT SO VÀN DE TÀI DINH ClT DÒ THI

• • •

Ò THI TRAN PHIÉNG LANH TINH SON LA

Tran Thi Hong Yéri Tran Thi Kim Oanh

1 Vài net ve huyen Quynh Nhai va tình hình chuyén cu*

Quynh Nhai là raòt huyén raién nùi phia tày bàc eùa tinh San La: phia bic

giàp huyén Sin Ho, finh Lai Chàu; phia tày giàp huyén Dién Bièn, finh Dièn Biéi;

phia dòng giàp huyén Than Uyèn, tình Lai Chàu; phia nara giàp hai huyén Thuai

Chàu va Muòng La, tinh San La Huyén nàin ven song Dà, thuòe vùng kinh té lòrg

ho song Dà, càch Ha Nói hon 300 kra, càch thj xa San La 96 kra; eó nhìèu Ice

nguòi sinh song, trong dò, nguói Thài ehiéra 84,36% dàn so, Vìél 3,92%, con lai à

càe toc Khàng, La Ha, Hmòng ' Bàn làng Thài nàra dge bó song Dà Dàn cu chi

yéu song bang nghè làra ruòng, nuang; chàn nuòi già sue, già cara Vàn bòa eia

nguói Thài Quynh Nhai raang dàra dàu àn vàn bòa eùa cu dàn vùng thung lùng, tlè

hién qua eàu nói dàn gian; "Xà àn theo lùa; Thài àn theo nude; Hmóng àn the)

suang mù"

Cùng cu trù vói nguói Thài lai Quynh Nhai là càe nhóni nguói Viét chuyén cr

lèn vào càe thài diém khàc nhau Tuy chiém so lugng il, nhung nguói Viét da ó

nhùng dòng góp lo lón trong vice xày dyng he thòng ehinh tri, phàt trién kinh t;,

trong dò ehù trgng dén tièu - thù eòng nghiép, thuong mai, dich vy Nhó dò, truig

tara huyén ly Quynh Nhai eù va thi tran mói Phiéng Lanh dà va dang Irò Ihàm

trung tara hành ehinh, thuong mai sàm uàt eùa vùng^

Nàra 2009, huyén Quynh Nhai'^ thye hién chuyén cu khói vùng long ho 8 /12 nghìn ho dàn (ehiéra 2/3 tòng so ho thuòe 7 xà eù eùa huyén); dòng thài trung làn

rS., Vièn Dàn toc hoc

TS., Triràng Dai hoc Khoa hoc Xà boi va Nhàn vàn Dai hoc Quòc già Ha Nói

1 So lièu eùa UBND huyen Quynh Nhai, 2010

2 Xem Tran Thj Hong Yèn (2011), "Càe dang thùe va thieh nghi eùa nguói Viét ó dò thj mim

nùi (nghién cùu truòng hgp huyén Quynh Nhai, tinh San La)", Tap ehi Dàn toc hgc, so 6

3 Quynh Nhai là mot trong 3 huyén eùa tinh Sem La phài thue hién chuyén cu vi eòng trìih

Thùy dién San La

4 So liéu eùa UBND huyén Quynh Nhai

MOT SO VAN DE TAI DINH CU DÒ THI

huyén ly duge di chuyén tu xà Muòng Chién ve xà Muòng Giàng de xày dyng thi tran mài Phiéng Lanh

Tài dinh cu lai Ibi tran mói eó khoàng 1.500 ho dàn, gòra càe càn bò eòng chùc eùa huyén ly eù, hai bàn nguói Thài (Nghe Toòng, Chàu Quàn) va 9 xòra eùa nguói Viét Thói gian chuyén cu eùa càe ho dàn bài dàu tu dàu nàra 2008, nhung dién ra ò al vào cuòi nàra 2009 Bò raày hành ehinh cùng duge chuyén tu raò hình nòng thòn (càp xà) sang raò hình dò Ibi (Ibi tran)

2 Trung tàm huyen Quynh Nhai mói - thi tran Phiéng Lanh

Trung tara huyén Quynh Nhai raói (Ibi tran Phiéng Lanh) nàra trèn dia phan eùa xà Muòng Giàng, càch huyén ly eù 32 km ve phia ha luu song Dà, càch thành phò San La gàn 70 km

Phiéng Lanh eó vi tri dia ly rat thuàn lai, co Quòc lo 279 là duòng vành dai chién lugc chay qua nói càe finh Dién Bièn, Lai Chàu vói Lào Cai Day con là ngà ba tara diém eùa càe huyén Tuàn Giào (finh Dién Bièn), Quynh Nhai (tinh San La) va Than Uyèn (finh Lai Chàu) va là diém giao nhau eùa Quòc lo 279, Quòc lo 6 va song Dà Vói vi thè này, Phiéng Lanh eó Igi thè lón de phàt trién kinh té, nhàt là thuong raai va dich vu trong tuong lai

Ben canh nhùng thuàn Igi nói trèn, ehinh quyèn va nguói dàn cùng phài dòi raat vói nhùng khó khan nhu mói truòng song khàc nghièt, raàt nghè nòng, phài thieh nghi vói cuòc song dò thi ; trong khi lai chua eó sy chuàn bi ky càng cho

r

cuòc song mói

Phiéng Lanh là mot long chào, bòn bè bao quanh bòi dòi, nùi Trong tiéng

Thài, Phiéng eó nghTa là bài dal bang phàng; Lanh co nghTa là dal khò khòng eó

nuóc Ve mùa he, nhiét dò Ihuòng rat cao (gàn 40°c), trói oi bue, nòng nye, eó gió Lào thói, ành huóng dén sue khóe va càe mal boat dòng eùa con nguói

Theo quy hoaeh, thi tran Phiéng Lanh ròng 815 ha, duge chia thành 5 phàn khu chùc nàng gòra:

Khu trung tàm hành ehinh quy hoaeh tap trung, bao gòra càe co quan dàu

nào, càe ban, ngành chùc nàng eùa huyén Co so vài chat xày dyng khang trang, ròng rài

Khu bàn làng vàn hóa là noi tài dinh cu eùa hai bàn Thài Nghe Toòng (118 ho,

472 nhàn khàu) va Chàu Quàn (88 ho, 352 nhàn khan) Tai day két eàu eòng dòng

cu dàn eù vàn duge giù nguyén; dién tich dal ó trung hình 400 - 600 ra^/ ho, khòng

eó dal san xuàt Kièn trùc nhà ó eùa càe ho dàn il eó sy dot bièn so vói kièn Irùe

HÒI CHOI TRÀU BACH LUU

xà bòi huyén Song Lo dén nàra 2020 va tara nhin dén nàra 2030", trong rauc quan diém phàt trién kinh té néu rò: tao dièu kièn ragi raàt cho dia phuong dàu tu xày dyng phàt trién kinh tè - xà bòi; khai thàc càe già tri vàn hóa truyèn thòng de phàt trién du lieh, lày thè raanh là du lieh va liéu thù eòng nghiép làra trgng tara phàt trién kinh tè

Trong tình hình trèn, bòi ehgi Iràu Bach Luu - Hai Lyu sé ngày eàng khàng dinh duge già trj lo lón trong phàt trién du lieh Cùng vói bòi ehgi Iràu, xà Hai Lyu

dy dinh sé phue bòi mot so tyc eù de khai Ihàe vào vige phàt trién du lieh, nhu tue

Chèm khoàn àn thè, thi bàt lan thà Ben canh dò, dia phuong cùng càn eó càe giài

phàp khàc phue mot so raàt chua duge eùa bòi, nan eó bae vàn con khà phò bièn, an ninh trai ly chua that tòt, nguói àn xin con nhièu, càe dich vu con chat chém du khàeh, dàc biét là nan tàc duòng

Tài lieu tham khàc

1 Ngó Vi Lièn (1999), Tèn làng xà va dia du càe tinh Bàc Ky, bàn dich, Nhà xuàt bàn Van

hóa thòng lin, Ha Nói

2 Quòc su quàn trièu Nguyen (2006), Dgi Nam nhàt thòng ehi, bàn dich, Nhà xuàt bàn

Thuàn Hóa, Hué

3 Ty Vàn hóa VTnh Phù (1986), Dia chi vàn hóa dàn gian vùng dàt Tó, Viét Tri

VIÉT NAM HOC - KY YÉU HQI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU

truyèn thòng, ehù yéu nhà san gò Tuy nhièn, càe nhà san duge xày dyng sài canh nhau, mot vài nhà eó vuòn rau nhó va chàn nuòi Ign, gà

Khu tài dinh cu 9 xóm nguòi Viét cu va càn bó eòng chùc huyén, duge chia

lai thành 8 xóm raói nèn eó sy xào Iròn giùa càe ho già dinh so vói noi ó eù Nhà duge phàn thành càe lo theo dién lieh khàc nhau, bara sài Quòc lo 279 va àn sàu vào ben trong Ò day phò hai ven duòng quòc lo, nhà duge xày theo kiéu nhà òng, tu 2

-5 làng, dién tich tu 80 - 100 ra ; là noi ó va eùa bang eùa càe ho già dinh nguói Viét

làra nghè buon bàn va dich vy Tu lo thù hai Irò vào trong, càe bò Viét ó xen làn càe

ho Thài eòng chùc Tai day de dàng nhàn thày nhà gaeh eùa nguói Viét va nhà san

Thài (phàn lón là nhà san cài bièn) dan xen nhau

Hai khu Cóng nghiép - Tièu thù eòng nghiép vd khu Du Tich Quynh Long hién

dang bàt dàu trién khai xày dyng

3 Thi tran Phiéng Lanh - mot so vàn de xà hòi va vàn hóa

3.1 Chuyén dòi ca eàu nghè nghiép

Di dàn, tài dinh cu huyen Quynh Nhai nói chung va Ibi tran raói Phiéng Lanh nói rièng là mot cuòc càch raang lo lón bòi cùng mot lue phài di chuyén va òn dinh chò ó cho bang nghìn ho dàn; dòng thói phài giài quyèt bang loat càe vàn de xà bòi

va vàn bòa lai dia bàn mói Vàn de quan trgng hàng dàu là chuyén dól nghè nghiép, tao vléc làm cho eàc ho dàn ó hai bàn Thài (Nghe Toòng, Chàu Quàn) va giùp càe

bò nguói Viét phàt trién ngành nghè kinh doanh

Dól vai hai bàn Thài, khi ó trung tàm huyen ly eù, nguòn song ehù yéu eùa

nguói dàn là nòng nghiép lùa nuóc va lùa nuong, chàn nuòi già sue, già cara Tai

noi ó raói, vói raò hình Bàn làng vàn hóa, eàc ho dan khòng co dal làm nòng

nghiép, phài chuyén sang thù eòng nghiép (nghè det) va eàc ngành nghè phi nòng nghiép khàc Hién lai, so lao dòng khòng eó viéc làm lèn tói gàn mot nghìn nguói Thye trang trèn Irò thành gành nang cho ehinh quyèn va eàc ngành trong huyén

De tao nguòn song va eòng àn viéc làra cho eàc ho dàn, huyén eó ké hoaeh mó lóp day nghè mói cho nhùng lao dòng tré; khòi phue lai nghè del eò truyèn eùa nguói Thài Trèn co so dò, lành dao huyén hy vgng xày dyng mot mò hình bàn làng vàn hóa, vùa san xuàt tièu eòng nghiép, dòng thói vùa bàn san phàni cho khàch du lieh Ihàra quan

Thye hién ehù truòng trèn, huyén tò chùc mot so doàn di hgc tap mò hình del Ihò cara va làm du lieh ó Bàn Làe (huyén Mai Chàu, tinh Hóa Bình) Tuy nhièn Irén thye tè, viéc chuyén dòi nghè nghiép, xày dyng mò hình bàn làng vàn hóa gap rat

nhièu khó khan do khòng co bude qua dò, khòng duge chuàn bi ky càng Cu thè là:

MOT SO VAN DE TÀI DjNH CU DỊ THI

Thù nhàt, trong khi nghè nịng (nguịn song ehinh) khịng con nùa Ibi nghè

dèi truyèn thịng vàn chua duge khịi phyc; càe lao dịng chi quen del tran theo ky thuàl cu, chua duge dào tao ky thuàl raĩi de tao ra san phàm chat lugng cao (dèt boa) Vige tĩ chùc san xuàt, tièu thy san phàra, quàng bà càe già trj vàn hĩa éa dia phuong gap nhièu khĩ khan Càe lĩp day nghè raĩi cho thanh nièn cùng khịng eĩ vịn

Thù hai, cu dàn éa hai bàn dèu là nịng dàn, trình dị vàn hĩa ihàp, nhièu

nguĩi dà hét tuoi lao dịng, nèn viéc dào tao nghè rat khĩ khan; trong khi dang phài thieh nghi vĩi noi ĩ mĩi

Thù ba, thĩi gian chuyén dịi nghè tién hành trong lue càe ca quan huyén vùa

chuyén dén noi ĩ mĩi; mot so bị phàn con dang xày dyng dang dị hoae dang ịn dinh chị làm viéc raĩi

Do dị, viéc chuyén dịi nghè nghiép chi dùng lai ĩ viéc tham quan, hgc bịi;

nguĩi dàn van chua eĩ eịng àn viéc làra Nguịn song duy nhàt éa 118 ho dàn bàn Nghe Toịng va 88 ho dàn bàn Chàu Quàn dya vào trg càp (lièn va luong thye) éa Nhà nuĩc Theo quy dinh, nhùng eịng chùc nhà nuĩc ve huu duge nhàn trg càp raịt làn vĩi so tièn 500.000 dịng/ nguĩi; nịng dàn va lao dịng ty do duge huĩng ráe trg càp 20 kg gao/ nguĩi/ thàng trong thĩi gian 2 nàra (tra theo qui, quy dịi ra tièn rầt 10.000 dịng/ Ikg, mịi nguĩi nhàn duge 600.000 dịng/ nguĩi/ qui)

Tinh tu thĩi diém bài dàu chuyén cu (dàu nàra 2008) dén dàu nàra 2010, càe

ho dàn da nhàn hét so tièn va luong thye trg càp Trong khi dị, phàn lĩn càe ho già

dinh da dùng tồn bị so tièn dén bù dal vào viéc xày dyng nhà éa, khịng dàu tu cho san xuàt Cuịc song éa raịt so ho già dinh bièn dang gap khĩ khan

DĨi vĩi càe ho già dinh nguịi Viét, viéc nghién cùu, phàn tich càe dièu kièn vi tri dia ly, dàn cu, nguịn hàng, nhu ều tièu thy de khàng dinh ve trién vong phàt trién ềc ngành nghè thù eịng nghiép, dich vy lai noi ĩ mĩi, là nhièm vu vị cùng quan trgng va càn thièt trong ké hoaeh xày dyng Ibi tran mĩi Phiéng Lanh

Trung tara huyén ly Quynh Nhai cu (xà Muịng Chién) là dai dàt làn cùng ven

song Dà Vi tri dia ly dị tuĩng chùng bàt Igi cho giao thuong buon bàn, song trèn

thye té, nị lai eĩ Igi cho nguĩi bàn va bàt Igi cho nguĩi rana De eĩ nguịn hàng, nhùng nguĩi bàn phài di lày hàng ĩ rat xa (Ha Nĩi, San La), vàn chuyén vài va do diTĨng sa khĩ di, nhung bù lai, già cà hàng bịa do hg dal ra va khịng che tồn bị

thi truịng, nguĩi raua khịng eĩ quyèn lya ehgn Nhà dị, Igi nhuan va thu nhàp éa

càe ehù eija hàng khà cao

Khàch mua hàng khịng chi là cu dàn song lai trung tara huyén ly, khàeh vang lai trèn song Dà, càe truịng nĩi trù càp I, II, III éa huyen, dàn éa 7 xà trong

VIÉT NAM HQC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU

huyén, dàn càe huyén làn càn ven song (Tua Chùa, Sin HÒ), ma mot so xa lù ben ngoài nhu Thuàn Chàu, San La cùng vào raua bàn nòng san Vói raòt so lugng khàeh hàng dòng dào nhu trèn, trung tara huyén ly Quynh Nhai cu Irò thành tmng tara giao thuong, buon bàn sàra uàt eùa vùng

Huyén ly Quynh Nhai mói eó vi tri dia ly thuàn Igi cho viéc giao Ibuoiig buon

bàn nhu phàn fich ó trèn Do vày, thói gian dàu, khòng chi nhùng ho nguói Viét ó huyén ly cu, ma hàng chyc ho Viét tu khàp càe thi tran, thi xà, tinh làn càn dò xò dén mua nhùng lo dàt mal duòng de raò eùa hàng, vói hy vgng thi tran se nhanh ehóng Irò nèn sàra uàt Càe eùa hàng duge xày dyng ven Quòc lo 279, co quy raò

va nguòn vòn lón hon do càe ho dàn nhàn duge tièn dén bù dàt Mot so ho mó dai ly

vói lugng hàng va chùng loai phong phù Tuy nhièn cho dén nay, viéc buon bàn ó Ibi tran dièn ra rat eh ara

Co nhièu nguyén nhàn giài thieh cho thye trang trèn nhu càe ho kinh doanh vùa chuyén cu ra noi ó raói nèn chua eó khàch vang lai; dàn noi lai eùa Ibi tran (ehi con raòt phàn eùa huyén eù) ehù yéu là nguói Thài dang gap khó khan trong muu sinh, ; nhung nguyén nhàn ehinh là trong khi lugng nguói raua co han, lai co qua nhièu trung tàm thuong mai va ehg vùng, dàp ùng dù nhu eàu tièu dùng eùa tìmg xà vòn eó nèn kinh té ty càp ly tue Dò là Thuàn Chàu (ven Quòc lo 6), Tuàn Giào (Lai Chàu) va càe ehg vùng càch thi tran Phiéng Lanh kliòng xa nhu chg Munig Giàng (càch 3 km), Huòi Quày (càch 1 km), Chièng Bang (càch 4 km), hgp 5 ngày/ phién; chg Ben phà (càch 6 km), hgp thù 6 hàng tuàn; chg Muòng Giòn hgp thù 7

hàng tuàn; chg Chièng Khoang (càch 20 km)

Do nhùng nguyén nhàn trèn, thu nhàp eùa càe ho kinh doanh giara nhièu so vói noi ó cu Hién lai, càe ehù eùa hàng ó Phiéng Lanh trong dgi nhóm khàch hàng

eù thuòe hai huyén Tua Chùa va Sin HÒ khi nuóc song Dà dàng cao se di thuyèn ra ben Pà Uòn, sau dò di ò tò ra thi tran Phiéng Lanh de lày hàng

Nhu vày, viéc tao eòng àn viéc làm, tao nguòn song cho hai bàn Thài Nghe Toòng va Chàu Quàn; dòng thói tira huóng phàt trién ngành nghè liéu - thù eòng nghiép, dich vy buon bàn cho càe ho nguói Viét, hién dang dàt ra nhùng thàeh thùe lón cho lanh dao huyén Quynh Nhai

3.2 Bao tòn vàn hóa eùa ngirùì Thài

"Vàn hóa, truóc bel, là mot sy Irà lai, raòt sy ùng phò eùa raòt eòng dòng cu dàn, truóc nhùng thàeh thùe eùa dièu kièn dia ly - khi bau, va sau dò là sy Irà lói, ùng phó truóc nhimg thàeh thùe eùa nhùng dièu kièn lieh su xa hòi"'

1 Tran Quòc Vugng (2003), Vàn hóa Viét Nam tìm tèi va suy ngàm, Nxb Vàn hgc Ha Nói, tr 65

MOT SO VAN DE TÀI DINH CU DÒ THI

Song ben bó song Dà tu ngàn dòi xua, nguói Thài da biét thieh nghi, hóa nhàp

de tao ra raòt nèn vàn hóa bèi sue dge dào, raang bàn sàe rièng eùa toc nguói (vàn hóa Thài Quynh Nhai), bay bàn sàe rièng eùa vùng (vàn hóa Quynh Nhai)

vàn de bào tòn bàn sàe vàn hóa eùa nguói Thài duge dal ra khi Dy àn xày dyng Nhà raày thùy dién San La duge tién hành, khién raòt so bàn Thài phài

chuyén di noi khàc, trong dò hai bàn Nghe Toòng va Chau Quàn tài dinh cu ó Ibi

tran Phiéng Lanh - mot mòi truòng hoàn toàn khàc so vói noi ó eù

Mòi truòng song thay dòi, khòng con nghè nòng, phài thieh nghi vói cuòc song dò thj , là nhinig nguyén nhàn dàn dén bàn sàe vàn hóa eùa mot bò phàn nguói Thài Quynh Nhai mai mot nhanh ehóng Dac biét, nhièu phong tyc, tàp quàn,

le bòi, lói song, nép song , va nhàt là càe yéu tò fin nguóng bi mai mot; dàn dén

dòi song vàn hóa tinh thàn eùa hg cùng hi nghèo nàn Vi vày, vàn de bào tòn vàn hóa vài

chat va van bòa finh thàn cho toc nguói Thài Quynh Nhai duge dal ra càp thièt

Qua khào sài thye dia cho thày, sy bièn dòi rò net nhàt ve vàn hóa vài chat là ngòi nhà san Thài lai càe xóra cu trù cùng nguói Viét Nhin chung, chùng bièn dòi theo hai huóng:

- Nhà san duge dyng lo dep, "hoành tràng" bang gò qui

- Nhà san theo mò hình nhà gaeh eùa nguói Vigt vói nhièu kiéu dàng khàc nhau, khòng theo mot chuàn myc nhàt dinh, thè hién ó hình dàng, kich thuóc, vài li?u xày dyng, chùc nàng su dung (càch bài tri) trong tìmg ngòi nhà

Co thè ké ra raòt vài ngòi nhà san tièu biéu: Ben canh nhà san dàt tièn là nhùng ngòi nhà san duge thièt ké "sàng tao" theo nhièu kiéu dàng khàc nhau Dan

so lai ggi là nhà san eó tàng trèt

Phàn lón eàc nhà san này phia trèn làm bang gò, duói xày gaeh, eàu thang lèn nhà mot bang bè tòng, raòt bang gò truyèn thòng; phàn xày gaeh ben duói dùng làm phòng fièp khàeh, phòng àn hoae phòng ngù; già xày dimg tu vài fiàm dén gàn raòt fi dòng Tuy nhièn, vàn tòn lai raòt vài nhà san eó thièt kè dep, don giàn nhung tién nghi nhu nlià san eùa òng Inh (truòng xóm 8), nhà san eùa òng Lo Vàn Duong (xóm 5)

Nguyén nhàn xày dyng pha tap eùa mot so nhà san trèn là do huyén khòng dinh huóng mò hình kièn trùc nhà san chung cho càe ho già dinh, de hg ty phàt xày dyng lùy theo so thieh va lui tièn Thèra vào dò, càch bò tri ó xen ghép hg nguói Thài vói eàc hg nguói Viét (tu lo thù hai tró vào trong) dà tao dièu kièn cho sy pha tap nói trèn Ngoài ra, khi chuyén tói noi ó mói, nguòi dàn dà hoàn toàn doan tuyét

vói khòng gian vàn hóa bàn làng va kinh tè nòng nghiép nèn hg xày dimg tàng duói

giòng nhà gaeh eùa nguói Viét de làm phòng àn, phòng khàeh, mó ròng dién tich su dung va tàng sy tién nghi khi song ó dò Ibi

VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUĨC TÉ LÀN THÙ TU^

Thye trang nhà san xày dyng pha tap va sy phàn bĩ cu trù xen ké giùa càe hg già dinh nguĩi Thài, Viét lai ềc xĩra mĩi cho thày, càe nhà quàn ly mĩi ehi ehù y phàn chia dal ĩ cho càe ho dàn, chua ehù y dén quy hoaeh dịng bị va bàn sàe vàn hĩa éa tiing toc nguĩi

Cùng vĩi viéc bào tịn nhà san Thài, bào tịn càe yéu té vàn hĩa truyèn théng

éa nguĩi Thài Quynh Nhai cùng hét sue quan trgng Song làu dịi ven song Dà, nguĩi Thài da tao ra raịt nèn vàn hĩa song nuĩc thè hién trong sinh boat hàng ngày

va trong nhOng dip le Tèi Tièu biéu là tue àn rèu, raĩn cà chép song Dà nuĩng, tue ggi dàu, bịi dua thuyèn va nhùng tri thùe, kinh nghiéra di trèn song nuĩc, Nhùng phong fiic tàp quàn trèn chùa dyng cà càe yéu tĩ éa vàn hĩa vai chat, cùng là biéu hién éa dịi song van hĩa tinh thàn éa nguịi Thài

- Tue àn rèu

Rèu va ngm pia là hai raĩn àn dàc trung nhàt khịng thè Ihiéu éa nguĩi Thài

Quynh Nhai Càe mĩn àn che bièn lù rèu song, rèu suoi là net dge dào trong vàn hĩa àm thye; mal khàc, dị cùng là tri thùe bàn dia

r f

Do song làu dịi ven song Dà, lày rèu làra mĩn àn thay rau Ihuịng xuyén, nguĩi Thài eĩ biéu biét sàu sàe ve dàc tinh, eịng dung càe loai rèu:

+ Réu song Dà co 3 loai ehinh: rèu co là, rèu dà cuịi, rèu dà vĩi Rèu c6 là

màu xanh, mém mugt, tran, àn rat ngon; rèu dà cuịi, rage trèn dà cuịi, àn giịn; réu

dà vĩi àn khịng ngon bang hai loai trèn, vi hai nịng

+ Réu suol, mge ĩ ềc con suoi, màu hai vàng, khịng mugt, hai ràp, eĩ nùi

dà suoi

+ Réu bùn, mgc ĩ càe vùng ven song Dà hoae suoi can, phài lày bang sa (vcrt

cà), àn ngon

- Thài gian lày ềc loai rèu song tu thàng 10 am lieh (hit nuĩc lù) dén Ihàrg 3

àm lieh (khi nuĩc lù dị tran ve) Rèu lày xong, dàp cho long cài, sịi, cho vàc xa

(sgt), nra saeh lai song, sau dị gành ve nhà Rèu eĩ thè àn tuoi, phoi khị hoae de

dành àn quanh nam

Truĩc kia, rèu chi là mĩn àn thay rau vuịn va rau rùng Dàn dàn réu trĩ thành mĩn àn thuong nhàt vĩi mot nghè thuàl che bièn dge dào eĩ mot khịng hai óa

nguĩi Thài Day là mĩn àn rat ngon va bĩ duịng (nguĩi Thài ggi là Cày) Réu dì di

vào dịi song àm thye éa nguĩi Thài nhu mot raĩn àn vài chat va tinh thàn khìng thè thièu Khi di làra nuong, rèu duge cho vào cap long làm thùe àn, àn làn vĩi

1 Phịng vàn ịng Lo Vàn Duang, Dièu Vàn Minh va mot so nguịi khàc

MOT SO VAN DE TÀI DINH CU DỊ THI

com Trong nhùng ngày le tèi hoae khi eĩ eịng viéc trgng dai nhu cuoi xin, tang

ma, mìmg nhà mĩi, càe raĩn àn làra lù réu khịng thè thièu va là raĩn khồi khàu

éa nhièu nguĩi

- Càch che bièn: Réu eĩ thè àn song hồc nàu chin

+ Àn song: rèu suoi rùa saeh, dành nhuyén, cho già vi (tièu, ĩt, rauịì, gùng,

tịi, mi ehinh ) de khồng 1 phùt cho rèu chèt rịi àn song, rat nggt va mài

+ Àn chin:

Nuàng que: rèu tuoi song Dà, rèu suoi, rùa saeh, trịn già vi, cho thèra qua

màc khén, vo thành hành nhĩ del nhu chièc hành quy con, kep vào hai thanh sài,

hồc que tre tuoi, nuĩng trèn than hịng Khi hành rèu vàng, bị ra àn vĩi cara hoae

uịng rugu Rèu àn khị hai dai, xé lùng raiéng, uịng rugu, eĩ cara giàe giịng nhu

thit bị khị

Nuàng là: rèu rùa saeh, trịn già vi nhu trèn dịng thĩi thèra qua rầc khén,

manca (vi non éa cày sa nhàn), cho vào là chuịi da ha nịng, tura lai ĩ phia trèn,

vùi gio nịng, xoay dèu dén lue là chuịi xéra là duge Rèu àn rat rằra, ngon, khịng

bi khị

Nàu canh: rèu rùa saeh, nàu canh xuong Ign hoae xuong bị, dàc biét nàu vĩi

cà chép song Dà thi ngon tuyét

Kho cà: réu tuoi ho^c khị dèu eĩ thè kho vĩi cà, an rat ngon

Vào ráa khịng co rèu tuoi, nguĩi la lày rèu khị ra che bièn; rèu duge dàp lai,

rùa saeh cho rằm trĩ lai Càch che bièn tuong ty rèu tuai

Rèu con duge bàn ĩ chg nhu rau xanh DI lày réu dà tra thành net sinh hogt

f r r vàn hĩa éa nguịi Thài Cu bèi ráa nuĩc lù, lai ềc ben ven song Dà nhu ben

Nghe Toịng va Chàu Quàn dèu rịn ra tiéng nĩi cuịi éa nhùng dồn nguĩi di

lày rèu

Ngồi rèu, mĩn cà chép song Dà cùng duge nguĩi Thài che bièn rat ngon Dị

là mĩn cà chép nuĩng (Pa pinh top): ehgn con nàng khồng trèn duĩi Ikg, làm

saeh, de rào nuĩc, uĩp già vi, nuĩng trèn than hịng, giĩ dèu, cà chin vàng, eĩ mùi

tham, àn rat ngon

- Tue gài dàu cuịi nam

Vào ngày 30 Tét, nguĩi Thài Quynh Nhai eĩ phong tyc ggi dàu trèn song Dà,

con ggi là le bịi ggi dàu Theo quan niém éa nguĩi Thài, truĩc khi sang nàra mĩi

va de chuàn hi làm le cùng tĩ tièn, tal cà ragi nguĩi (nara, nù, già, tré) dèu phài ggi

dàu, vĩi y nghTa tày rùa gành nang cuịc dai, rùa trịi di tàt cà nhùng vài va, bénh

VIÉT NAM HQC - KY YÉU HQI THÀO QUĨC TÉ LÀN THÙ" TV

tal, rùi ro, bàt hanh éa nàra é xuịi theo dịng nuĩc va ều nguyén raịt nàm mĩi khĩe manh, hanh phùc vĩi nhùng dièu tịt lành, làm àn phàt dal, mùa màng bịi tiu Xua kia, khồng 3 - 4 giĩ ehièu ngày 30 Tèi, dàn ịng raang sùng kip ra ^ịng bàn biéu lènh dịn nam mĩi Sau này, lé bịi bài dàu lù 1 giĩ ehièu bang hiéu ;énh trĩng, chièng Nghe thày hiéu lènh, bà con dàn bàn Thài tu tàp rat dịng ĩ ềc ben Nghe Toịng, Chàu Quàn ben bĩ song Dà Di dàu dồn là truịng bàn hồc thày rao, rịi dén dồn nguĩi mang trĩng, chièng, fièp dén là dàn bàn di ggi dàu Hg an nac dep, mang theo nuĩc là tham, tay cara cành là xanh dùng trong nghi thùe ggi dai

Dén bĩ song, nara gioì di xa lèn phia trèn dịng song khồng chùng làra chyc mét, nù giĩi ĩ doan duĩi Thày rao bài dàu khan le, ca aggi eịng due éa Nàng Han (mot nù tuĩng, mot vi thàn linh éa toc nguĩi Thài vùng Ihugng nguịn song Dà, eĩ eịng dành thàng giàe ngoai xàm) va xin phép cho bà con dàn bàn xuịng song ggi dàu de tịng àeh, trù tai, chuàn hi dịn nàm mĩi dén Sau dị lit cà dàn bàn xuịng song gịi dàu

Trong le hgi, nguĩi dàn con tham già ráa xịe, càe Irị chai dàn gian nhu néra con, tĩ ma le, bàt vii Khi le ggi dàu két thùe, ragi nguĩi bài dàu ve nhà ehuin bi làm lé cùng tị tièn

Sau khi chuyén ra thi tran Phiéng Lanh, lé bịi ggi dàu éa nguĩi Thài bi ^iàn doan tu nàm 2008 dén nàm 2010 Mgt bị phàn nguĩi Thài cara thày khịng yen tàm khi lé hgi ggi dàu bi giàn doan do nièm tin nàra raĩi se khịng tịt dep khi klịng duge ggt rùa nhìmg dièu xàu xa, bàt hanh éa nàra cu Nhièu nguĩi da ty gịi com,

di gịi dau ĩ nhùng ben xa trèn song Dà Truĩc yéu ều éa dịng bào, vào dip Cuịc khành mịng 2 thàng 9 nam 2011, le hgi ggi dàu duge tĩ chùc trĩ lai trèn ben Pà Uịn, dàp ùng nguygn vgng mong mịi éa nguĩi Thài

- Hgi dua thuyèn trén song Dà

Xua kia, thuyèn là phuong tién giao thịng quan trgng éa nguĩi Thài Thtyèn

dùng de chị hàng hĩa di mua bàn, trao dịi vĩi càe xà khàc trong huyén va ềc hiiyén làn can nhu Tua Chùa, Sin Ho Thuyèn con dùng de di làm ruịng, nuong, vĩt cui trèn song va dành bàt cà Lé hgi dua thuyèn bàt nguịn tu nhijng sinh boat Ihuịng ngà) nĩi trèn éa nguĩi dàn

Truĩc day hgi dua thuyèn duge tị chùc vào ngày mịng 1, nièng 2 hồc uịng

3 Tét Sau nàm 1945, hgi dua duge tị chùc thèra vào ngày mịng 2 thàng 9

Hàng nàm, vào dip Tèi Nguyén dàn, nguĩi Thài raị hgi dua thuyèn trèn ben Nghe Toịng, lịi cuĩn sy tham già éa nguĩi dàn hai bàn Nghe Toịng, Chàu Cuàn

va ềc bàn lan càn nhu: bàn Mùn, bàn II (xà Pha Khinh), bàn Cà Nàng (xi Cà