DSpace at VNU: Tính đặc thù của vấn đề đạo đức trong triết học hiện sinh

DSpace at VNU: Tính đặc thù của vấn đề đạo đức trong triết học hiện sinh tài liệu, giáo án, bài giảng , luận văn, luận á...

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

_ _

TRẦN THỊ ĐIỂU

TÍNH ĐẶC THÙ CỦA VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC

TRONG TRIẾT HỌC HIỆN SINH

LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC

Chuyên ngành: Triết học

Người hướng dẫn khoa học : TS LÊ KIM CHÂU

HÀ NỘI – 2008

đại học quốc gia Hà Nội tr-ờng đại học khoa học xã hội và nhân văn

_ _

Trần Thị Điểu

tính đặc thù của vấn đề đạo đức

trong triết học hiện sinh

luận văn thạc sĩ triết học

Hà Nội – 2008 MỤC LỤC

MỞ ĐẦU 2

CHƯƠNG 1: NHỮNG ĐIỀU KIỆN VÀ TIỀN ĐỀ RA ĐỜI CỦA TƯ TƯỞNG

ĐẠO ĐỨC TRONG TRIẾT HỌC HIỆN SINH 9

1.1 Điều kiện kinh tế - xã hội 9

1.2 Tiền đề lý luận 20

CHƯƠNG 2: VẤN ĐỀ ĐẠO ĐỨC TRONG TRIẾT HỌC HIỆN SINH VÀ TÍNH ĐẶC THÙ CỦA NÓ 41

2.1 Vị trí của vấn đề đạo đức trong triết học hiện sinh 41

2.2 Vấn đề tự do 47

2.3 Vấn đề trách nhiệm 63

2.4 Một số đánh giá khái quát về tính đặc thù của vấn đề đạo đức trong triết học hiện sinh – những giá trị và hạn chế 71

KẾT LUẬN 82

DANH MỤC CÁC TÀI LIỆU THAM KHẢO 84

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Chủ nghĩa hiện sinh là một trong những trào lưu triết học nổi bật nhất của thế kỷ XX Trào lưu triết học này không chỉ có ảnh hưởng đến nhiều khuynh hướng triết học, văn học - nghệ thuật hiện đại, mà còn thâm nhập vào đời sống, tạo nên một lối sống mang tên chủ nghĩa này được tán dương, ưa chuộng trong nhiều nước phương Tây và cả các nước khác nữa, trong đó có Việt Nam (chủ yếu là thanh niên, trí thức các đô thị miền Nam trước năm 1975)

Chủ nghĩa hiện sinh là học thuyết triết học dành những suy tư về con người cá nhân và số phận của con người cá nhân trong điều kiện tha hoá và nô

lệ tinh thần sâu sắc của nó, vì vậy, những vấn đề giá trị đạo đức được đặt ra gay gắt Nghiên cứu chủ nghĩa hiện sinh, đặc biệt là những tư tưởng đạo đức của nó là việc làm cần thiết và có ý nghĩa trong bối cảnh tiếp biến văn hoá toàn cầu nhằm phòng tránh hiểm hoạ chết người của bản thân nền văn minh duy lý phương Tây và tiếp thu những giá trị tích cực hiển nhiên của nó

Vấn đề là ở chỗ, thứ nhất, trong thời đại những tiến bộ khoa học - công

nghệ đang diễn ra hết sức nhanh chóng, làm thay đổi sâu sắc mọi mặt của đời sống xã hội, bên cạnh những thành tựu hết sức to lớn, nhân loại đang phải đối mặt với nhiều nguy cơ và thách thức thực sự: sự gia tăng các cuộc xung đột, chiến tranh, bạo lực, khủng bố lan rộng, khủng hoảng môi trường sinh thái mang tính toàn cầu, bùng nổ dân số, khoảng cách giàu nghèo ngày càng tăng, đánh mất bản sắc văn hoá của các dân tộc, sự suy đồi đạo đức và tan vỡ các giá trị truyền thống, v.v Trước những nguy cơ và thách thức mới đe doạ cuộc sống của mình, con người càng phải chú ý nhiều hơn đến việc nhận thức bản thân mình, vị trí và vai trò của mình trong thế giới Chủ nghĩa hiện sinh là một

trong những trào lưu triết học đi đầu trong suy nghĩ về con người cá nhân và trách nhiệm của nó trong những điều kiện sinh hoạt do cuộc cách mạng khoa học - kỹ thuật hiện đại tạo ra, mà hệ quả của nó là nguy cơ đánh mất tính người trong con người

Thứ hai, từ cuối những năm 50, đầu những năm 70 của thế kỷ trước, chủ

nghĩa hiện sinh được du nhập vào miền Nam nước ta và có được những ảnh hưởng nhất định trong một số lĩnh vực Chủ nghĩa hiện sinh được du nhập vào nước ta trong hoàn cảnh xã hội miền Nam có nhiều biến động phức tạp Thêm vào đó, khi du nhập vào miền Nam Việt Nam, chủ nghĩa hiện sinh đã đi vào giai đoạn thoái trào, cho nên, tại miền Nam, nó đã bị biến dạng, trở nên méo

mó, được tiếp thu và hiểu một cách phiến diện Lối sống hiện sinh có lúc được người ta nhìn nhận như “một lối sống kỳ dị, đam mê và bất chấp dư luận’’, thậm chí nó còn được coi là “đồi truỵ’’ Theo nghĩa ấy, “lối sống hiện sinh’’ đang bị nhìn nhận với cặp mắt nghi ngờ và không thiện cảm từ quan niệm đạo đức truyền thống Vì vậy, nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh nói chung, quan niệm đạo đức hiện sinh nói riêng không chỉ giúp ta hiểu rõ một trào lưu tuy vẫn được coi là một trong các trào lưu nổi bật của triết học phương Tây hiện đại nhưng vẫn còn tương đối “lạ’’ ở nước ta, mà còn góp phần vào việc xây dựng, củng cố đời sống tinh thần con người, đặc biệt là tầng lớp thanh thiếu niên trước sự du nhập của văn hoá và lối sống phương Tây hiện đại

Thứ ba, đất nước ta đang trong thời kỳ đổi mới, thực hiện đẩy nhanh

công nghiệp hoá - hiện đại hoá, mở rộng hợp tác, tích cực, chủ động hội nhập quốc tế Trong quá trình đó, bên cạnh những cơ hội to lớn về mở rộng thị trường, tiếp thu nhanh khoa học công nghệ, kinh nghiệm quản lý kinh tế - xã hội, thu hút vốn đầu tư, v.v., chúng ta cũng phải đối mặt với không ít nguy cơ, một trong số đó là sự phai nhạt bản sắc dân tộc, một bộ phận dân cư, nhất là

lớp trẻ dễ đánh mất bản thân mình, đánh mất năng lực cá nhân mà cao hơn là đánh mất nhân cách của mình Bài học kinh nghiệm từ sự ra đời của chủ nghĩa hiện sinh ở phương Tây đã chỉ rõ, nếu con người chỉ chạy theo những giá trị vật chất, quá tin đến mức phó mặc cuộc sống của mình cho những tiến bộ của

kỹ thuật, thì sớm muộn gì con người cũng rơi vào tình trạng tha hoá, con người

bị phụ thuộc vào chính những lực lượng mà con người sáng tạo ra Theo nghĩa

đó, nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh, về quan niệm đạo đức của nó cũng chính là học tập kinh nghiệm của người đi trước, tranh thủ nắm bắt thời cơ, đề phòng nguy cơ, để phát triển một cách chủ động và tích cực

Thứ tư, từ xưa tới nay, đạo đức luôn là vấn đề thời sự, vì nó phản ánh

những đòi hỏi khách quan của sự phát triển xã hội Trong bối cảnh cụ thể của Việt Nam hiện nay, việc nghiên cứu đạo đức còn có một ý nghĩa thực sự cấp thiết Sự đảo lộn của các thang bậc giá trị, sự thay đổi và xuống cấp về mặt đạo đức ngày càng được quan tâm ở nhiều cấp độ Việc tìm hiểu tư tưởng đạo đức nói chung và tính đặc thù của đạo đức hiện sinh nói riêng, trên cơ sở kế thừa

có phê phán, giúp chúng ta có thể tìm được những hạt nhân hợp lý góp phần xây dựng và phát triển ý thức đạo đức trong đời sống tinh thần nước ta hiện nay

Xuất phát từ những lý do trên, tôi mạnh dạn chọn “ Tính đặc thù của vấn

đề đạo đức trong triết học hiện sinh’’ làm đề tài nghiên cứu cho luận văn thạc

sĩ triết học của mình

2 Tình hình nghiên cứu đề tài

Là một trào lưu chủ yếu của triết học phương Tây hiện đại, có ảnh hưởng rộng rãi và lâu dài, cho nên, ngay từ khi ra đời cho đến những năm gần đây, chủ nghĩa hiện sinh vẫn luôn gây ra những phản hồi phong phú

Ở Việt Nam, chủ nghĩa hiện sinh và những ảnh hưởng của nó, đã bước đầu thu hút được sự chú ý của nhiều nhà nghiên cứu Tuy nhiên, các tác phẩm nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh nói chung và vấn đề đạo đức trong chủ nghĩa hiện sinh nói riêng còn khá khiêm tốn Các tác giả dường như chỉ nghiên cứu chủ nghĩa hiện sinh với tư cách là một bộ phận trong dòng chảy triết học phương Tây hiện đại

Cuốn "Chủ nghĩa hiện sinh" của Trần Thái Đỉnh (Nxb Thời Mới, Sài

Gòn 1967, mới đây Nxb Văn học tái bản lần 3 cuốn sách này vào năm 2005)

đã giới thiệu khái quát triết học hiện sinh và phân tích một số tư tưởng chủ yếu của các nhà triết học hiện sinh Trong lời tựa của cuốn sách tái bản lần 3, tác giả đã chỉ ra cơ sở của cách hiểu không đúng về chủ nghĩa hiện sinh và khẳng định rằng, triết học hiện sinh vẫn giữ được những giá trị đích thực của nó với những đề tài đặc trưng như tự do, độc đáo, thân phận con người, dấn thân, v.v Triết học hiện sinh vẫn là triết học về con người, về cái làm nên bản thể con

người Trong cuốn "Hiện tượng luận về hiện sinh” (Nxb Trung tâm học liệu -

Bộ văn hoá giáo dục và thanh niên 1974) Lê Thành Trị đã đưa ra ý nghĩa tổng

quát của triết lý hiện sinh và phân tích những luận đề triết học của từng triết

gia hiện sinh Cuốn "Giáo trình hướng tới thế kỷ XXI - Triết học phương Tây

hiện đại" của tác giả Lưu Phóng Đồng (do Lê Khánh Trường dịch từ "Triết học

phương Tây hiện đại tân biên", xuất bản lần thứ 12 của Nxb Nhân dân, Bắc Kinh, 2001, Nxb Lý luận chính trị) đã trình bày khái luận về chủ nghĩa hiện sinh và phân tích tư tưởng của các nhà triết học hiện sinh: M Heidegger, K.Jaspers, J.P.Sartre

Nguyễn Hào Hải trong cuốn "Một số học thuyết triết học phương Tây hiện đại" (Nxb Văn hoá thông tin, 2001) đã giới thiệu nguồn gốc và cơ sở của

chủ nghĩa hiện sinh Trên cơ sở đó, ông phân tích chủ đề về con người trong

triết học hiện sinh Bùi Đăng Duy và Nguyễn Tiến Dũng đã trình bày về chủ nghĩa hiện sinh theo sự phân loại nhóm mảng chủ đề trong cuốn "Lịch sử triết

học phương Tây hiện đại’’, (Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2005)

Trong khi nói về chủ nghĩa hiện sinh các ông đã bàn đến vấn đề con người và

phân tích các tư tưởng của chủ nghĩa hiện sinh Hai tác giả Lê Kim Châu: “Chủ

nghĩa hiện sinh và một vài ảnh hưởng của nó ở miền Nam Việt Nam” (LAPTS,

viện Triết học, 1996) và Nguyễn Tiến Dũng trong cuốn "Chủ nghĩa hiện sinh,

lịch sử, sự hiện diện của nó ở Việt Nam" (Nxb Thành phố Hồ Chí Minh, 2006)

đã chỉ ra những điều kiện kinh tế xã hội cho sự hình thành chủ nghĩa hiện sinh, trình bày một số đại diện tiêu biểu và các phạm trù trung tâm của triết học hiện sinh Trên cơ sở đó, các tác giả xem xét ảnh hưởng của chủ nghĩa hiện sinh trong văn học và đời sống ở miền Nam Việt Nam trước năm 1975 Tác giả

Đỗ Minh Hợp với “Khái niệm tồn tại trong triết học hiện sinh” (Tạp chí Triết

học, số 6, 1998); “Vấn đề bản thể luận trong một số trào lưu triết học phương

Tây hiện đại” (LATS triết học, viện triết học, 2000); “Chủ nghĩa hiện sinh nhìn

từ góc độ văn hoá học” (Tạp chí Triết học, số 6, 2000), đã đem lại cách tiếp cận

mới đối với triết học hiện sinh ở Việt Nam: tiếp cận từ góc độ bản thể luận - một yếu tố quyết định địa vị của triết học trong lĩnh vực tri thức nhân văn

Riêng về lĩnh vực đạo đức học trong chủ nghĩa hiện sinh, cho đến nay vẫn chưa có một tác giả nào đề cập đến một cách có hệ thống Hầu hết các tác giả khi bàn về vấn đề đạo đức chỉ quan tâm, nghiên cứu một lĩnh vực cụ thể, nhất định, như đạo đức học của một tác gia nào đó trong chủ nghĩa hiện sinh

Trong số đó, đáng chú ý là các bài viết của tác giả Đỗ Minh Hợp "Tư tưởng

đạo đức của Gi.P.Xáctơrơ " - Tạp chí Triết học số 174, 2005 Tại hội thảo

"Những vấn đề triết học phương Tây hiện đại thế kỷ XX”, tổ chức tại trường Đại học Khoa Học Xã Hội và Nhân Văn Hà Nội, tháng 11/2006, Đỗ Minh Hợp

cũng đã có bài viết về "Tư tưởng đạo đức học của F.Nietzsche"; "Tư tưởng đạo

đức học của Heidegger", và sau đó là bài báo: “Tự do và trách nhiệm trong đạo đức học hiện sinh” - Tạp chí Triết học số 12, 2007

Nhìn chung, các công trình nghiên cứu trên, ở những phương diện khác nhau, đều có những đóng góp đáng kể vào việc nghiên cứu trào lưu tư tưởng của chủ nghĩa hiện sinh Tuy nhiên, trong số đó, không có công trình nào đề cập đến tính đặc thù của vấn đề đạo đức trong triết học hiện sinh như một đối tượng nghiên cứu chủ đạo Mặt khác, do những điều kiện hạn chế, tác giả không có được những tư liệu tiếng nước ngoài bàn trực tiếp về vấn đề trên Trong tình hình đó, tác giả mong muốn luận văn có thể đem lại một cái nhìn cụ thể và bao quát, góp phần làm sáng tỏ một lĩnh vực của trào lưu tư tưởng này

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu

Mục đích: Luận văn làm rõ tính đặc thù của vấn đề đạo đức trong triết

học hiện sinh

Nhiệm vụ:

+ Phân tích điều kiện xã hội và tiền đề lý luận cho sự ra đời của tư tưởng đạo đức trong triết học hiện sinh

+ Phân tích nội dung đạo đức của chủ nghĩa hiện sinh qua một số chủ đề

cơ bản như tự do, trách nhiệm

+ Khái quát, làm rõ tính đặc thù của vấn đề đạo đức trong chủ nghĩa hiện sinh; đưa ra một số đánh giá về những giá trị và hạn chế trong quan niệm về đạo đức của trào lưu triết học này

là đề tài nghiên cứu rộng, luận văn chỉ giới hạn nghiên cứu, làm rõ tính đặc thù

của vấn đề đạo đức qua một số chủ đề đạo đức cơ bản nhất ở một số nhà triết học hiện sinh tiêu biểu

lý luận: Luận văn dựa trên nền tảng của chủ nghĩa duy vật lịch sử, những quan

điểm của chủ nghĩa Mác - Lênin trong việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng

Phương pháp nghiên cứu: Luận văn được thực hiện dựa trên nguyên tắc về

sự thống nhất giữa triết học và lịch sử triết học Đồng thời, luận văn cũng sử dụng các phương pháp nghiên cứu khác như phân tích và tổng hợp, lịch sử và lôgíc, so sánh, khái quát hoá

6 Đóng góp của luận văn

Luận văn góp phần làm sáng tỏ tính đặc thù của vấn đề đạo đức của một trào lưu triết học có ảnh hưởng sâu rộng trong xã hội hiện đại nhưng vẫn còn tương đối mới ở nước ta Ngoài ra, luận văn cũng hy vọng góp phần nhỏ vào việc nghiên cứu lịch sử tư tưởng đạo đức - một mảng đề tài đang còn rất mỏng

ở Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục các tài liệu tham khảo, luận văn gồm 2 chương, 6 tiết

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1 Nguyễn Tường Bách (2004), Lưới trời ai dệt, Nxb Trẻ, Hà Nội

2 Phạm Như Cương, Hoàng Việt, Phong Hiền (1982), Triết học và cuộc

đấu tranh ý thức tiến bộ: về một số trào lưu triết học tư sản hiện đại,

Nxb Thông tin Lý luận

3 Lê Kim Châu (1996), Chủ nghĩa hiện sinh và một vài ảnh hưởng của nó

ở miền Nam Việt Nam, Luận án Phó tiến sĩ, Viện Triết học, Hà Nội

4 Vũ Trọng Dung (chủ biên) (2006), Giáo trình đạo đức học Mác-Lênin, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội

5 Nguyễn Tiến Dũng, (1996), “Các xu hướng trong Triết học phương Tây

hiện đại”, Tạp chí Sinh hoạt lý luận, số 4

6 Nguyễn Tiến Dũng (2006), Chủ nghĩa hiện sinh: lịch sử, sự hiện diện ở

Việt Nam, Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh

7 Bùi Đăng Duy, Nguyễn Tiến Dũng (2005), Lịch sử triết học phương Tây

hiện đại, Nxb Tổng hợp Tp Hồ Chí Minh

8 Trần Thái Đỉnh (1961), Triết học nhập môn, Nxb Ra Khơi, Sài Gòn

9 Trần Thái Đỉnh (2005), Triết học hiện sinh, Nxb Văn học, Hà Nội

10 Lưu Phóng Đồng (1994), Triết học phương Tây hiện đại, Nxb Chính trị

Quốc gia, Hà Nội

11 Lưu Phóng Đồng (2004), Giáo trình hướng tới thế kỷ XXI: Triết học

phương Tây hiện đại, Lê Khánh Trường (dịch), Nxb Lý luận Chính trị,

Hà Nội

12 Nguyễn Hào Hải, Đỗ Duy, Nguyễn Văn Huyên, Trường Lưu, Vũ Minh

Tâm (1992), Triết học và Mỹ học phương Tây hiện nay, Nxb Văn hoá,