Cung cấp nguồn tư liệu toàn diện và có hệ thống về quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha ở Sơn La từ sau Đổi mới 1986 đến nay cũng như những thay đổi kinh tế-xã hội của họ
Trang 1Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của người
Vũ Tú Quyên
Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Luận án TS Chuyên ngành: Dân tộc ho ̣c; Mã số 62 22 70 01
Người hướng dẫn: PGS.TS Hoàng Lương
Năm bảo vệ: 2012
Abstract Làm rõ các đ ặc điểm về kinh tế - xã hội truyền thống c ủa người La Ha từ
trước Đổi mới, tiền đề và thực trạng dẫn tới sự biến đổi về kinh tế - xã hội của người
La Ha trước năm 1986 Cung cấp nguồn tư liệu toàn diện và có hệ thống về quá trình biến đổi kinh tế - xã hội của người La Ha ở Sơn La từ sau Đổi mới (1986) đến nay cũng như những thay đổi kinh tế-xã hội của họ ở bản Nậm Khao, xã Tân Lập, Mộc Châu, gắn vơ ́ i TĐC hi ện nay Chỉ ra nguyên nhân và tác động của sự biến đổi đến đời sống của người La Ha nơi đây Từ đó góp phần cơ sở khoa học cho các cấp chính quyền địa phương trong việc hoạch định những chính sách và giải pháp phát triển bền
vững về kinh t ế - xã hội và văn hoá tại địa bàn tái định cư
Keywords Dân tộc học; Biến đổi kinh tế; Người La Ha; Sơn La
Trang 2Content
MỤC LỤC
Trang
Chương 1: Tổng quan về ti ̀nh hình nghiên cứu , cơ sơ ̉ lý thuyết và
phương pháp nghiên cứu
8
1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu 8 1.2 Cơ sở lý thuyết và phương pháp nghiên cứu 20
Chương 2: Khái quát về người La Ha ở địa bàn nghiên cứu 41
2.1 Khái quát về người La Ha ở Sơn La 41 2.2 Đặc điểm kinh tế - xã hội truyền thống và thực tra ̣ng kinh tế
- xã hội của người La Ha ở địa bàn nghiên cứu
57
Chương 3: Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội từ Đổi Mới (1986) đến
trước tái đi ̣nh cư (2004)
83
3.1 Biến đổi về kinh tế 84 3.2 Những thay đổi về đời sống xã hô ̣i 97 3.3 Vai trò của các tổ chức xã hô ̣i 104 3.4 Những vấn đề đă ̣t ra 111
Chương 4: Quá trình biến đổi kinh tế - xã hội từ sau tái định cư (2004)
đến nay
116
4.1 Biến đổi về cơ cấu kinh tế 116 4.2 Biến đổi về đời sống xã hô ̣i 136 4.3 Biến đổi về sinh hoa ̣t văn hóa 150
Trang 34.4 Những vấn đề đă ̣t ra 171
Danh mu ̣c công trình khoa ho ̣c của tác giả liên quan đến luâ ̣n án 184
Danh sách những người cung cấp tư liệu 197
Trang 4References
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1 Đặng Nguyên Anh (2006), “Xem xét chính sách tái đi ̣nh cư các công trình thủy điện ở Việt Nam từ góc đô ̣ nghiên cứu xã hô ̣i Tham luâ ̣n trình bầy ta ̣i
Hô ̣i thảo về cơ chế quản lý và chính sách bồi thường , hỗ trợ và tái đi ̣nh cư ta ̣i các công trình thủy điện, thủy lợi Hà Nội, ngày 15 tháng 11 năm 2006
2 Đặng Nguyên Anh (2007), Tái định cư cho các công trình thủy điện ở Việt Nam, http://www.tapchicongsan.org.vn
3 Đặng Nguyên Anh (2008), “Công tác di dân , tái định cư trong các công trình
thủy điện ở nước ta từ góc nhìn xã hô ̣i ho ̣c”, Tạp chí Xã hội học (2), tr 23-27
4 Arruchiunôp S.A (1982), "Các quá trình và các tính quy luật thâm nhập cái
mới vào văn hoá tộc người", Tạp chí Dân tộc học (3), tr 66-78
5 Arruchiunôp.S.A, Mukhơlinôp A.I (1963), Về đặc trưng dân tộc học các dân tộc nhóm Xá, Nguyễn Việt Nga dịch, Tài liệu đánh máy Thư viện Viện Dân
tộc học, Hà Nội
6 Ban Chấp hành Đảng bô ̣ huyê ̣n Mô ̣c Châu (2002), Lịch sử Đảng bộ huyện Mộc Châu – Tập 1 (1945 - 2000), NXB Chính tri ̣ Quốc gia, Hà Nội
7 Báo cáo của Công sứ Sơn La về tình hình kinh tế – chính trị ở Sơn La từ
1-7-1926 đến 30-6-1927 (bản tiếng Pháp ), lưu tại Trung tâm Lưu trữ I (Hà Nội), Phông RST, Hồ sơ số: 36567-21
8 Trịnh Bá Bảo (1986), "Kết quả thực hiện định canh định cư ở vùng đồng bào
các dân tộc thiểu số", Tạp chí Dân tộc học (1), tr 29-33
9 Việt Bằng (1989), "Những định hướng và khả năng định canh định cư phát
triển kinh tế - xã hội ở vùng cao", Tạp chí Dân tộc học (2,3), tr 146-154
10 Trần Bình (2000), Tập quán hoạt động kinh tế của một số dân tộc ở Tây Bắc Việt Nam, NXB Văn hoá dân tộc, Hà Nội
11 Trần Bình (2002), “Ảnh hưởng văn hoá Môn - Khơme ở người Thái", Văn hoá và lịch sử các dân tộc trong nhóm ngôn ngữ Thái Việt Nam, NXB Văn
hoá Thông tin, Hà Nội, tr 344-347
12 Hoàng Hữu Bình (1998), Các tộc người ở miền núi phía Bắc Việt Nam và môi trường, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
Trang 513 Nguyễn Trúc Bình (1975), "Những biến đổi trong sinh hoạt của đồng bào
vùng cao trong quá trình vận động định canh định cư", Dân tộc học (3), tr
81-87
14 Lâm Minh Châu (2008), Tái định cư và biến đổi kinh tế – văn ho ́ a – xã hội trong đời sống người Thái (Nghiên cứu trường hợp bản tái đi ̣nh cư Nậm Rên , xã Chiềng Sơn, huyê ̣n Mộc Châu, tỉnh Sơn La), Khóa luận tốt nghiê ̣p cử nhân,
Chuyên ngành Nhân ho ̣c , Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i , Trườ ng Đa ̣i ho ̣c KHXH&NV, Hà Nội
15 Tiên Châu (1955), Như ̃ng bước tiến của đồng bào thiểu số , NXB Sự thâ ̣t, Hà
Nô ̣i
16 Vũ Minh Chi (2004), Nhân ho ̣c văn hóa – Con người với thiên nhiên, xã hội
và thế giới siêu nhiên, NXB Chính tri ̣ quốc gia, Hà Nội
17 Công báo VNDCCH , 1955, số 8
18 Võ Kim Cương (2007), “Tái đi ̣nh cư – quá trình tất yếu để ổn định phát
triển”, Tạp chí Bất động sản & nhà đất VN (40)
19 Trần Đứ c Cường (2010), Những yếu tố tác động đến phát triển xã hội và quản lý phát triển xã hội trong tiến trình Đổi mới ở Việt Nam , NXB Khoa ho ̣c
xã hội, Hà Nội
20 Khổng Diễn (1986), "Các quá trình di chuyển nhân khẩu và sự phân bố lại cư
dân lao động trên địa bàn cả nước", Tạp chí Dân tộc học (1), tr 56-64
21 Khổng Diễn (chủ biên) (1996), Những đặc điểm kinh tế – xã hội các dân tộc miền núi phía Bắc, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
22 Trần Trí Dõi (2000), Nghiên cứu ngôn ngữ các dân tộc thiểu số Việt Nam,
NXB Đại học Quốc gia Hà Nội, Hà Nội
23 Phạm Tất Dong , Lê Ngọc Hùng (đồng chủ biên ) (2008), Xã hội học , NXB
Đa ̣i ho ̣c quốc gia Hà Nô ̣i, Hà Nội
24 Donovan D, Rambo T.A., Fox J., Lê Trọng Cúc, Trần Đức Viên (1997),
Những xu hướng phát triển ở vùng núi phía Bắc Việt Nam, Tập 1: Tổng quan
và phân tích, Tập 2: Các nghiên cứu mẫu và bài học từ châu Á, NXB Chính
trị Quốc gia, Hà Nội
25 Đảng Cô ̣ng sản Viê ̣t Nam (2002), Văn kiê ̣n Đảng toàn tập , NXB Chính trị
quốc gia, Hà Nội
Trang 626 Bế Viết Đẳng (1996), Các dân tộc thiểu số trong sự phát triển kinh tế - xã hội ở miền núi, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
27 Bế Viết Đẳng (cb) (1993), Những biến đổi về kinh tế – văn hóa ở các tỉnh miền núi phía Bắc, NXB Khoa ho ̣c Xã hô ̣i, Hà Nội
28 Bế Viết Đẳng (cb) (1996), Các dân tộc thiểu số trong sự phát triển kinh tế - xã hội ở miền núi, NXB Chính trị quốc gia, NXB Văn hoá dân tộc, Hà Nội
29 Emily A.Schultz, Robert H.Lavenda (2001), Nhân ho ̣c – một quan điểm về tình trạng nhân sinh, NXB Chính tri ̣ quốc gia, Hà Nội
30 Lê Sĩ Giáo (1989), "Canh tác nương rẫy, chăn nuôi truyền thống và vấn đề
xây dựng kinh tế hộ gia đình ở miền núi phía Bắc hiện nay", Tạp chí Dân tộc học (4), tr 7-16
31 Trần Văn Hà (chủ biên) (2011), Nghiên cứu Tái định cư thuỷ điện ở Việt Nam thời kỳ đổi mới, NXB Từ điển Bách Khoa, Hà Nội
32 Nguyễn Hữu Hải (1990), "Một số vấn đề thực trạng kinh tế - xã hội và
nguyện vọng của các dân tộc thiểu số ở vùng cao", Tạp chí Dân tộc học (4),
tr 21-24
33 Hoàng Mai Hạnh (1976), “Một số cứ liê ̣u về mối quan hê ̣ ho ̣ hàng giữa tiếng
La Ha với mô ̣t số ngôn ngữ khác” , Tạp chí Dân tộc học (3), tr 21-31
34 Kiều Xuân Hình (2007), Ảnh hưởng của môi trường đến sức khỏe của người dân Tân Lâ ̣p (Qua khảo sát xã hội học tại xã Tân Lập – huyê ̣n Mộc Châu – tỉnh Sơn La tháng 5/2007), Báo cáo thực tập, Hà Nội
35 Diệp Đình Hoa (1995), Sự biến động của cộng đồng dân tộc do tác động của
hồ Hoà Bình, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
36 Diệp Đình Hoa (1996), Cộng đồng dân tộc Tây Bắc Viê ̣t Nam và thủy điê ̣n , NXB Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội
37 Phạm Mộng Hoa , Lâm Mai Lan (2000), Tái định cư trong các dự án phát triển: Chính sách và thực tiễn, NXB Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội
38 Đỗ Văn Hòa, Trịnh Khắc Thẩm (1999), Nghiên cứu di dân ở Viê ̣t Nam , NXB
Nông nghiê ̣p, Hà Nội
39 Hồ sơ 1870, Phong UBHC KTTTB
40 Hội đồng Dân tộc của Quốc hội Khoá IX (2000), Chính sách và Pháp luật của Đảng, Nhà nước về dân tộc, NXB Văn hoá Dân tộc, Hà Nội
Trang 741 Nguyễn Thế Huệ (2000), Dân số các dân tộc miền núi và trung du Bắc Bộ từ sau đổi mới, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân Văn Quốc Gia, Viện Dân
tộc học, NXB Văn hoá dân tộc, Hà Nội
42 Nguyễn Chí Huyên (chủ biên), Hoàng Hoa Toàn, Lương Văn Bảo (2000),
Nguồn gốc lịch sử tộc người vùng biên giới phía Bắc Việt Nam, NXB Văn
hoá dân tộc, Hà Nội
43 Jonh J Macionis (1987), Xã hội học, NXB Thống kê, Hà Nội
44 Nguyễn Đình Khoa (1976), Các dân tộc ở miền Bắc Việt Nam (Dẫn liệu nhân chủng học), NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
45 Bùi Quốc Khánh, Một số phong tục truyền thống của người La Ha ở Than
Uyên, tư liệu lưu tại Sở VHTT Lào Cai
46 Phạm Quang Linh (2007), Đa ́ nh giá ảnh hưởng xã hội của công trình thủy điê ̣n Sơn La đối với người dân tái đi ̣ nh cư tại xã Tân Lập , huyê ̣n Mộc Châu , tỉnh Sơn La, Khóa luận tốt nghiệp đại học chuyên ngành sinh thái cảnh quan
và môi trường, trường đa ̣i ho ̣c khoa ho ̣c tự nhiên Hà Nô ̣i (bản lưu tại thư viện khoa Đi ̣a Lý)
47 Phạm Quang Linh (2008), “Đánh giá tác đô ̣ng xã hô ̣i của dự án thủy điê ̣n Sơn La đối với người dân tái đi ̣nh cư ta ̣i bản Nâ ̣m Tôm , xã Tân Lập , huyê ̣n
Mô ̣c Châu, tỉnh Sơn La”, Tạp chí Dân tộc học (5), tr 27-37
48 Tạ Long, Ngô Thị Chính (2003), Biến đổi môi trường dưới tác động của các
hê ̣ nhân văn ở Điê ̣n Biên, NXB Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội
49 Lã Văn Lô, Đặng Nghiêm Vạn (1968), Sơ lược giới thiệu các nhóm dân tộc Tày - Nùng - Thái ở Việt Nam, NXB Khoa học xã hội, Hà Nội
50 Hoàng Lương (1975), Sơ bộ khảo sát người La Chí ở huyện Xín Mần, tỉnh
Hà Giang, Luận văn tốt nghiệp , bản viết tay lưu tại Thư viện Khoa Lịch sử ,
Trường Đa ̣i ho ̣c Khoa ho ̣c Xã hô ̣i và Nhân Văn , Đa ̣i ho ̣c Quốc gia Hà Nô ̣i
quốc gia, Hà Nội
52 Hoàng Văn Ma (1985), "Vấn đề tộc danh La Ha - Kha-phlạu", Ngôn ngữ, (1), tr 57-63
53 Hồ Chí Minh (2002), Toàn tập, NXB Chính tri ̣ quốc gia, tâ ̣p 7, Hà Nội
Trang 854 Nguyễn Công Minh (1982), "Vấn đề thực hiện định canh định cư ở các tỉnh,
huyện miền núi phía Bắc", Tạp chí Dân tộc học (4), tr 49-54
55 Nguyễn Thi ̣ Thanh Nga (2006 a), Văn hóa của người Thái ở khu tái đi ̣nh cư Tân Lập – Mộc Châu – Sơn La, Báo cáo khoa học, Viê ̣n Dân tô ̣c ho ̣c, Hà Nội
56 Nguyễn Thị Thanh Nga (2006 b), “Sự hòa nhâ ̣p cô ̣ng đồng của người Thái
trong quá trình tái đi ̣nh cư Tân Lâ ̣p , Mô ̣c Châu, Sơn La”, Thông báo Dân tộc học năm 2006 (Kỷ yếu Hội nghị), NXB Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội, tr 241-251
57 Ngân hàng phát triển Châu Á (ADB) (1995), Cẩm nang về ta ́ i đi ̣nh cư : Hướng dẫn thực hành (Tài liệu lưu hành nội bộ)
58 Phạm Thành Nghị (2005), Nâng cao y ́ thức sinh thái cộng đồng vì mục tiêu phát triển bền vững, NXB Khoa ho ̣c xã hô ̣i, Hà Nội
59 Nguyễn Anh Ngọc (1990), "Định canh định cư - Vấn đề quan trọng và cấp bách của việc thực hiện chính sách dân tộc ở vùng cao miền Bắc hiện nay",
Tạp chí Dân tộc học (4), tr 10-13
60 Lê Du Phong (chủ biên ) (1999), Kinh tế thi ̣ trường và sự phân hóa g iàu
quốc gia, Hà Nội
61 Vương Duy Quang, Hoàng Chúng (1989), "Quan hệ giữa xã hội truyền thống
và một số vấn đề xây dựng quan hệ sản xuất mới", Tạp chí Dân tộc học (2,3),
tr 92-101
62 Vũ Tú Quyên (2006), "Lễ hội măng hoa của người La Ha", Tạp chí Dân tộc học (2), tr 67-70
63 Vũ Tú Quyên (2010), “Lễ hội cổ truyền của người La Ha – thay đổi văn hóa
tô ̣c người”, Hô ̣i thảo khoa ho ̣c quốc tế “ Bảo tồn và phát hu y lễ hội cổ truyền trong đời sống xã hội đương đại, trường hợp hội Gióng”, Hà Nội
64 Vũ Tú Quyên (2010), “Tái đi ̣nh cư thủy điê ̣n Sơn La , thực tra ̣ng và giải
pháp”, Tạp chí Dân tộc và thời đại (137,138), tr 42-47
65 Robert Layton (2007), Nhâ ̣p môn lý thuyết nhân học, NXB Đa ̣i ho ̣c quốc gia ,
Người di ̣ch: Ths Phan Ngo ̣c Chiến, Hiê ̣u đính: GS.TS Lương Văn Hy, tp Hồ
Chí Minh
66 Sở VHTT Sơn La (1999), Sên Lẩu nó, Báo cáo khảo tả, Tài liệu lưu tại Thư
viện Viện Văn hoá thông tin, TL01/2003
Trang 967 Sở VHTT Sơn La, Trung tâm văn hoá thông tin tỉnh Sơn La (2000), Lễ hội dâng hoa măng (Pang a nụn ban), Báo cáo khảo tả, Tài liệu lưu tại Thư viện
Viện Văn hoá thông tin, TL160/2003
68 Lê Hồng Tâm (1985), "Một số ý kiến về phát triển kinh tế - xã hội của các
dân tộc ít người ở miền núi phía Bắc", Tạp chí Dân tộc học (1), tr 21-24
69 Cao Văn Thanh, Đậu Tuấn Nam, Vi Văn An, Đỗ Đình Hãng, Vũ Hải Vân
(2004), Bảo tồn và phát triển văn hoá truyền thống của người Thái vùng núi Bắc Trung Bộ hiện nay, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội
70 Tạ Văn Thành (1984), "Vấn đề kế thừa di sản văn hoá nhằm xây dựng nền
văn hoá xã hội chủ nghĩa nhiều dân tộc", Tạp chí Dân tộc học (2), tr 14-22
71 Lê Ngọc Thắng (2005), Chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước Việt Nam, Trường Đại học Văn hoá Hà Nội, Hà Nội
72 Nguyễn Văn Thắng (2004), "Lễ hội "Săng Pang" của đồng bào La Ha", Tạp chí Dân tộc và thời đại (64), tr 6-8
73 Lê Bá Thảo (1977), Thiên nhiên Viê ̣t Nam, Nxb Khoa ho ̣c kỹ thuâ ̣t, Hà Nội
74 Nguyễn Thị Thiềng (2002), "Đói nghèo của đồng bào các dân tộc Kháng,
Khơ mú, La Ha và Xinh-mun ở Sơn La: Hiện trạng và giải pháp", Tạp chí Dân số và Phát triển (6), tr 29-33
75 Ngô Đức Thịnh (1984), "Giao tiếp văn hoá và vai trò của nó đối với quy luật đổi mới cái "truyền thống" trong văn hoá các dân tộc Việt Nam ở Đông Nam
Á", Tạp chí Dân tộc học (2), tr 39-45
76 Ngô Đức Thịnh, Nguyễn Văn Huy (1985), "Nghiên cứu kinh tế - xã hội miền
núi phía Bắc từ góc độ "cảnh quan tộc người"", Tạp chí Dân tộc học (1), tr
37-42
77 Ngô Đức Thịnh (1993), "Việc bảo tồn và phát huy văn hoá truyền thống các
dân tộc", Tạp chí Dân tộc học (3), tr 36-37
78 Ngô Đức Thịnh, chủ biên (1993), Văn hoá vùng và phân vùng văn hoá ở Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội, Hà Nội
79 Ngô Đức Thịnh (1996), Tìm hiểu nông cụ cổ truyền Việt Nam, NXB Khoa
học Xã hội, Hà Nội
80 Đặng Thu (1996), Một số vấn đề về dân số Việt Nam, NXB Khoa học Xã hội,
Hà Nội
Trang 1081 Phạm Thị Thu (2005), "Múa phồn thực của người La Ha", Tạp chí Dân tộc
và thời đại (74), tr 5
82 Bùi Văn Tịnh, Cầm Trọng, Nguyễn Văn Ưng (1975), Các tộc người ở Tây Bắc Việt Nam, Ban Dân tộc Tây Bắc
83 Tỉnh Ủy, Hô ̣i đồng nhân dân , UBND tỉnh Sơn La (2005), Tỉnh Sơn La 110 năm (1895-2005), NXB Chính tri ̣ quốc gia, Hà Nội
84 Tổng cục chính trị QĐNDVN (1997), Một số vấn đề về dân tộc và quan điểm chính sách dân tộc của Đảng và Nhà nước ta, NXB QĐND, Hà Nội
85 Tôcarev X.A (1994), Các hình thức tôn giáo sơ khai và sự phát triển của chúng, NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội
86 Cầm Trọng, Nguyễn Ngọc Thanh (1993),"Làng bản các dân tộc thiểu số ở
miền núi phía Bắc Việt Nam", Tạp chí Dân tộc học (2), tr 8-18
87 Nông Trung (1968), "Tìm hiểu về tộc danh Xá", Tạp chí Nghiên cứu lịch sử
(111), tr 43-46
88 Trung tâm Khoa học xã hội & nhân văn, Viện Văn hoá dân gian (1990), Văn hoá dân gian những phương pháp nghiên cứu, NXB Khoa học xã hội, Hà
Nội
89 Vương Hoàng Tuyên (1963), Các dân tộc nguồn gốc Nam - Á ở miền Bắc Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội
90 Vương Hoàng Tuyên (1966), Sự phân bố dân tộc và cư dân ở miền Bắc Việt Nam, NXB Giáo dục, Hà Nội
91 Tylor E.B (2001), Văn hoá nguyên thuỷ, Huyền Giang dịch, Tạp chí Văn hoá
nghệ thuật, Hà Nội
92 Uỷ ban dân tộc (1959), Các dân tộc thiểu số ở Việt Nam, NXB Văn hoá, Hà
Nội
93 Uỷ ban dân tộc (2002), Miền núi Việt Nam , Thành tựu và phát triển những năm Đổi mới, NXB Nông nghiê ̣p , Hà Nội
94 Uỷ ban dân tộc và miền núi & Ban tư tưởng - văn hoá Trung Ương (2000),
Sổ tay công tác dân tộc và miền núi, Hà Nội
95 Ủy ban dân tộc , Viê ̣n Dân tô ̣c (2006), Giải pháp cải thiện đời sống cho đồng
bào các dân tộc thiểu số, NXB Chính tri ̣ Quốc gia, Hà Nội