ĐÀO TẠO NGUỒN NHÂN LỰC VỀ PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÀ CAO ĐẲNG VIỆT NAM HIỆN NAY: MỘT PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN SO SÁNH VỀ CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC Trịnh Văn Tùng 1 Đặng Thị
Trang 1ĐÀO TẠO NGUỒN NHÂN LỰC VỀ PHÁT TRIỂN CỘNG ĐỒNG TRONG CÁC TRƯỜNG ĐẠI HỌC VÀ CAO ĐẲNG VIỆT NAM HIỆN NAY: MỘT PHƯƠNG PHÁP TIẾP CẬN SO SÁNH VỀ CHƯƠNG TRÌNH MÔN HỌC
Trịnh Văn Tùng 1 Đặng Thị Minh Lý 2
1 Là một nước đang phát triển, Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách
thức trong lĩnh vực kinh tế - xã hội như nghèo đói, bạo lực gia đình, bất bình đẳng
giới, thất nghiệp, mại dâm, dịch HIV/AIDS, người già, phụ nữ cô đơn, người khuyết tật, chăm sóc và bảo vệ trẻ em, môi trường Trong đó, những vấn đề liên quan đến phát triển cộng đồng luôn được quan tâm hàng đầu
Sự tăng trưởng kinh tế của Việt Nam trong những năm vừa qua đã góp phần
cải thiện đáng kể đời sống nhân dân, hình thành những cộng đồng dân cư có thu
nhập cao, được bảo đảm bởi hệ thống cơ sở vật chất và hạ tầng, các dịch vụ chăm sóc sức khỏe, y tế, giáo dục Người dân tại các cộng đồng này có nhiều cơ hội phát triển, được phát huy khả năng và được bảo vệ thông qua mạng lưới an sinh xã
hội an toàn, bền vững Tuy nhiên, vẫn còn tồn tại những cộng đồng dân cư nghèo, các nhóm yếu thế tại vùng sâu, vùng xa, nơi có điều kiện tự nhiên không thuận lợi Bên cạnh đó cũng có một bộ phận dân cư nghèo ngay trong lòng các đô thị do có
sự phân hóa mạng mẽ và nhanh chóng trong quá trình tăng trưởng kinh tế Cộng đồng nghèo thường gắn liền với các đặc điểm: Cơ sở hạ tầng và dịch vụ xã hội thiếu hoặc yếu kém; kinh tế không phát triển; nhu cầu cơ bản của người dân chưa được đáp ứng đầy đủ; thiếu cơ hội tiếp cận học đường, khoa học – kỹ thuật, tâm lý thiếu tự tin hoặc trông chờ, ỷ lại vào Nhà nước…
Chính vì vậy, việc giúp đỡ, phát triển các cộng đồng nghèo là hết sức cần thiết
và việc lựa chọn các phương pháp phù hợp để phát triển cộng đồng có ý nghĩa khoa học và thực tiễn to lớn
Để việc trợ giúp có kết quả bền vững thì những người làm công tác phát triển
cộng đồng cần được đào tạo, trang bị các kiến thức, kỹ năng về phát triển cộng đồng theo hướng chuyên nghiệp
1
GVC.TS, Phó ch ủ nhiệm Khoa Xã hội học, Đại học KHXH&NV, ĐHQG HN
2
Trang 2Việt Nam sớm nhận thấy vai trò của Công tác xã hội trong phát triển cộng đồng và đã xây dựng, triển khai môn học phát triển cộng đồng trong chương trình
đào tạo ngành này ở các trường Đại học, Cao đẳng
2 Hiện nay việc đào tạo ngành Công tác xã hội đã được thực hiện trên phạm
vi cả nước và đang từng bước hội nhập với chương trình đào tạo Công tác xã hội trên thế giới Cho nên, vấn đề xây dựng chương trình đào tạo đang được tất cả các
trường Đại học, Cao đẳng quan tâm giải quyết Trong bối cảnh đó, chúng ta cần
thận trọng trong việc thiết kế các môn học trong chương trình đào tạo ngành Công tác xã hội, nếu không sẽ khó kiểm soát được chất lượng đào tạo và sinh viên do chúng ta đào tạo sẽ không thể cạnh tranh một cách hữu hiệu trên thị trường lao động Ngoài ra, do xây dựng sau Âu Mỹ gần một thế kỷ, nên giáo dục Công tác xã
hội của Việt Nam đang phải học hỏi nhiều từ các nền giáo dục Công tác xã hội của các nước phương Tây hoặc của các nước có bối cảnh tương tự Bên cạnh những thuận lợi, điều này cũng có thể là một dạng “rủi ro” nhất định vì giáo dục Công tác
xã hội ở phương Tây nhằm phục vụ một xã hội dựa trên nền tảng kinh tế, chính trị,
xã hội và văn hoá khác Tuy nhiên, việc tham khảo chương trình đào tạo của
phương Tây là hết sức cần thiết Nhưng sự tham khảo này phải xuất phát từ thực
tiễn đào tạo của ngành Công tác xã hội ở nước ta
Việt Nam là một nước đang phát triển, trình độ phát triển chưa đồng bộ, các địa phương vùng sâu vùng xa còn đang phấn đấu để thoả mãn những nhu cầu vật
chất hết sức cơ bản, thấp nhất trong kim tự tháp nhu cầu của Maslow Phương Tây
đã vượt qua giai đoạn này khá lâu và nền giáo dục Công tác xã hội hiện đại của họ đang hướng tới đào tạo những chuyên viên công tác xã hội khác thực sự ở trình độ chuyên nghiệp cao so với đội ngũ chuyên viên Công tác xã hội của nước ta Đây là
thực tế mà các trường đại học nên chú ý trong công việc soạn thảo các chương trình đào tạo công tác xã hội
Phát triển cộng đồng là một trong các phương pháp cơ bản của công tác xã hội được xây dựng trên những nguyên lý, nguyên tắc và giả định của nhiều ngành khoa học xã hội khác như: Xã hội học, Tâm lí học xã hội, Khoa học chính sách,
Trang 3Chính trị học, Nhân chủng học…, được áp dụng ở nhiều nước và đã phát huy vai
trò trong việc giải quyết các vấn đề của các nhóm cộng đồng nghèo, các nhóm yếu
thế trong thời gian qua Đó là phương pháp giải quyết một số vấn đề khó khăn,
đáp ứng nhu cầu của cộng đồng, hướng tới sự phát triển không ngừng về đời sống
vật chất và tinh thần của người dân thông qua việc nâng cao năng lực, tăng cường
sự tham gia, đoàn kết, phối hợp chặt chẽ giữa người dân với nhau, giữa người dân
với các tổ chức và giữa các tổ chức với nhau trong phạm vi một cộng đồng Cao
hơn cả là Phát triển cộng đồng giúp tăng cường kết nối giữa cộng đồng yếu thế với
toàn bộ xã hội, giùp họ tham gia vào đời sống xã hội một cách tự tin và hài hoà
Để trang bị cho sinh viên kiến thức, kỹ năng phương pháp Phát triển cộng
đồng, đòi hỏi các cơ sở đào tạo phải hết sức chú ý trong việc xây dựng mục tiêu,
nội dung của môn học này trong chương trình đào tạo ngành Công tác xã hội
Trong khuôn khổ bài viết này, chúng tôi lựa chọn phân tích so sánh bốn chương
trình đào tạo Phát triển cộng đồng của bốn đại diện đại học có đào tạo công tác xã
hội ở Bắc, Trung và Nam, đó là: Trường ĐHKHXH&NV, Hà Nội, Trường
ĐHLĐ-GD, Đại học Vinh và Đại học Đà Lạt
Sau đây là bảng so sánh về mục tiêu, thời lượng, nội dung môn học Phát triển
cộng đồng của một số trường Đại học ở nước ta hiện nay
chỉ
Nội dung
Đại học Khoa
học XH&NV
HN
Thể hiện ở 3 nội dung: kiến
thức, kỹ năng và thái độ
Kiến thức: Truyền thụ cho người học những kiến thức cơ
bản nhất về lý thuyết và thực hành nghề Phát triển cộng đồng
Kỹ năng: rèn cho người học kỹ
2 Có 2 nội dung chính: Thứ nhất:
Cơ sở lý thuyết phát triển cộng đồng (gồm: các khái niệm và quan điểm lý thuyết phát triển cộng đồng)
Thứ hai: Vận dụng lý thuyết phát triển cộng đồng (bao gồm: tiến
Trang 4năng tư duy, phân tích xã hội;
các phương pháp nghiên cứu chung, đặc thù của phát triển
cộng đồng Vận dụng các phương pháp, kỹ năng làm
việc theo nhóm trong thực hành; Hướng đến việc phân tích, lựa chọn cách giải quyết các vấn đề xã hội liên quan đến đời sống của cá nhân, nhóm và
cộng đồng
Thái độ: nâng cao trách nhiệm
của cá nhân đối với cộng đồng, góp phần xây dựng triết lý phát triển dựa trên cộng đồng, đẩy
mạnh công tác xoá đói giảm nghèo và phát triển bền vững
trình, thiết kế chiến lược, chương trình, dự án phát triển cộng đồng
và sự triển khai, thực hiện nó; tác viên cộng đồng, các phương pháp tham gia phát triển cộng đồng)
Đại học Đà Lạt Hiểu các khái niệm cơ bản về
Phát triển cộng đồng, lý giải được tại sao cần phải có Phát triển cộng đồng trong các dự án phát triển tại Việt Nam Nắm
vững các triết lý, giá trị ,nguyên tắc trong tiến trình tổ
chức cộng đồng
Rèn luyện số kỹ năng nhằm phát huy sự tham gia của người dân ,
và nâng cao năng lực cộng đồng
Xây dựng ý thức hợp tác giữa các tác viên phát triển và điạ phương
4 Bao gồm các nội dung sau: các
khái niệm cơ bản, vai trò của tác viên, tiến trình tổ chức cộng đồng, các thử thách khi tiến hành phương thức phát triển cộng đồng,
sự quan tâm giới trong các dự án phát triển cộng đồng
Đại học Lao Trang bị kiển thức lý luận và 4 Tập trung vào 3 nôi dung ( ở 3
Trang 5động & Xã hội nâng cao kĩ năng thực hành về
các mô hình của phát triển cộng đồng, các kĩ năng cơ bản của phát triển cộng đồng và quản lí
dự án phát triển cộng đồng Từ
đó có thể vận dụng khi tiếp cận, nghiên cứu cộng đồng và làm
việc với cộng đồng để hỗ trợ
cộng đồng giải quyết vấn đề khó khăn
chương) Một là: Một số vấn đề
cơ bản về phát triển cộng đồng; hai là: Một số công cụ và kĩ năng trong thực hành phát triển cộng đồng; ba là: Xây dựng tổ chức
thực hiện và quản lí dự án Phát triển cộng đồng
Đại học Vinh Mong muốn đạt được ở 3
phương diện: kiến thức, kỹ năng
và thái độ
Về kiến thức: Cung cấp các kiến
thức chung nhất về phát triển
cộng đồng, xây dựng dự án và
quản lý dự án phát triển cộng đồng Và rèn luyện kỹ năng tư duy, phân tích xã hội, biết cách
vận dụng kiến thức để triển khai
hoạt động phát triển cộng đồng
tại địa phương
Về thái độ: rèn luyện phẩm chất đạo đức của một tác viên cộng đồng, nâng cao trách nhiệm của mình trong hoạt động phát triển
cộng đồng hướng tới cuộc sống
ấm no hạnh phúc cho cộng đồng
4 Bao gồm các nội dung cơ bản sau:
Các yếu tố tác động đến sự hình thành và phát triển cộng đồng; phát triển cộng đồng-một số vấn
đề lý luận và thực tiễn; nghề tác viên cộng đồng; xây dựng, tổ chức
thực hiện và quản lý dự án phát triển cộng đồng
Từ bảng trên, chúng tôi nhận thấy có sự tương quan, đồng nhất về mục tiêu và
nội dung môn học Tuy nhiên nội dung môn học còn phụ thuộc vào thời lượng (số
tín chỉ), số tín chỉ của môn học càng nhiều thì thời gian học sẽ được kéo dài và nội
dung cung cấp cho người học càng cụ thể, đầy đủ và phong phú hơn Bảng trên
cũng cho thấy không có sự khác biệt gì về thời lượng môn học này của ba trường
(Đại học Đà Lạt, Đại học Vinh và Đại học Lao động- Xã hội) So sánh số lượng
tín chỉ của môn học Phát triển cộng đồng với các môn học khác như: Công tác xã
Trang 6hội cá nhân, Công tác xã hội nhóm trong khối kiến thức chuyên ngành, cho thấy tỷ
lệ tương đối hợp lý (ở ba trường nêu trên); tỷ lệ này ở trường Đại học Khoa học
Xã hội & Nhân văn Hà Nội là thấp hơn Phân tích về cơ cấu tiết lý thuyết, thảo
luận, bài tập, thực hành và tự học trong đề cương của môn học này ở bốn trường trên, kết quả cho thấy chưa có sự thống nhất giữa các trường trong quy định về tỷ
lệ lý thuyết, bài tập, thảo luận, tự học trên một tín chỉ Cụ thể trường Đại học Vinh, học phần phát triển cộng đồng có 4 tín chỉ (bằng 60 tiết ) nhưng chỉ có 8 tiết
thảo luận, 0 tiết bài tập, 120 tự học còn lại là học lý thuyết ở lớp; trường Đại học Lao động và Xã hội cũng với 4 tín chỉ, nhưng lý thuyết chỉ chiếm 36 tiết, nghiên
cứu thực địa 6 tiết, thực hành trong phòng học 15 tiết Với số liệu này ta thấy trường Đại học Lao động và Xã hội đã chú trọng đến việc học đi đôi với hành, lý thuyết gắn liền với thực hành, đặc biệt là việc nghiên cứu thực địa, một công việc
có ý nghĩa quan trọng đối với người làm phát triển cộng đồng trong tương lai; trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn Hà Nội số lượng tín chỉ của môn
học này chỉ chiếm 2 với cơ cấu tiết học lý thuyết là 15, bài tập 2, thảo luận 8, 0 tiết nghiên cứu thực địa và tự học 3 Qua sự phân tích trên chúng ta thấy, cùng một môn học với mục tiêu và nội dung đào tạo như nhau nhưng chưa có sự thống nhất
về thời lượng, đặc biệt là sự phân bố giữa lý thuyết và thực hành
Căn cứ vào mục tiêu, nội dung và vị trí của môn học Phát triển cộng đồng trong chương trình đào tạo; đồng thời để đảm bảo tính thống nhất và tạo điều kiện cho sự liên thông ngành này giữa các trường, chúng tôi xin đề xuất về số tín chỉ
của môn học là 4, với cơ cấu thực hành 1 tín chỉ và lý thuyết là 3 tín chỉ
Tiếp cận so sánh về chương trình môn học, không thể không xét đến nội dung về tài liệu, học liệu bắt buộc trong đề cương môn học giữa các trường trên
Về học liệu bắt buộc thì các tài liệu, giáo trình tiếng Việt của những tác giả: Nguyễn Thị Oanh, Tô Duy Hợp, Nguyễn Hữu Nhân, Nguyễn Kim Liên được nhiều trường lựa chọn Đối với sinh viên thì việc tiếp cận nghiên cứu những học
liệu này rất dễ dàng và thuận lợi Với học liệu tiếng Anh các trường chủ yếu lựa
chọn tài liệu về phát triển, xây dựng cộng đồng của những học giả như Alan
Trang 7Twelvetrees, John W Gardner, Susan Kenny Tuy nhiên với thực trạng trình độ ngoại ngữ của sinh viên hiện nay thì việc tiếp cận các tài liệu đó quả thực là không
dễ dàng Có thể khẳng định rằng, tính khả thi trong việc tiếp cận các tài liệu tham
khảo của nước ngoài là rất thấp và nó cũng chưa thực sự phù hợp với sinh viên
Việt Nam trong bối cảnh hiện nay Để khắc phục hạn chế về tài liệu tham khảo chúng ta cần chú trọng các tài liệu bằng tiếng Việt Vì vậy, ngoài những tài liệu mang tính chất chuyên sâu về phát triển cộng đồng thì cần bổ sung thêm các tài
liệu có liên quan tới phát triển cộng đồng thuộc các lĩnh vực khoa học xã hội khác
Những tài liệu này cũng rất cần thiết vì môn học Phát triển cộng đồng được xây
dựng dựa trên các nguyên lý, nguyên tắc, giả định của nhiều ngành khoa học xã
hội như: Tâm lý xã hội, Xã hội học, Chính trị học, Nhân chủng học…
Trong chương trình đào tạo ngành Công tác xã hội ở các trường Đại học và Cao đẳng môn học này đóng một vai trò hết sức quan trọng Tuy nhiên, chương trình đào tạo môn học này của các trường còn nhiều vấn đề
Thứ nhất, đó là thực trạng về các vấn đề xã hội mà các cộng đồng đang
phải đối mặt Theo thống kê của Bộ Lao động Thương binh và Xã hội, cả nước ta
hiện nay còn trên 3 triệu hộ nghèo và trên 1,6 triệu hộ cận nghèo; 7,5 triệu người cao tuổi; trên 5 triệu người tàn tật; 1,4 triệu trẻ em có hoàn cảnh đặc biệt khó khăn… Tuy tỷ lệ đói nghèo trong những năm gần đây của nước ta đã giảm thiểu đáng kể từ mức 22% năm 2005 xuống còn 9,45% năm 2010 nhưng khoảng cách
giữa người giàu nhất và nghèo nhất lại có xu hướng tăng lên do thành tựu của sự tăng trưởng kinh tế đã đem lại lợi ích 20% cho nhóm người giàu nhất trong dân số Trong bối cảnh này, xoá đói giảm nghèo, cùng với sự công bằng trong việc tiếp
nhận những lợi ích từ sự phát triển kinh tế là những mục tiêu chính mà chính phủ
ta đang đặt ra Do vậy, nghiên cứu nguồn nhân lực và nhu cầu đào tạo nguồn nhân
lực cho phát triển xã hội và cộng đồng nhằm mục đích xoá đói giảm nghèo, đảm
bảo công bằng, an sinh xã hội cho mọi người dân là một việc làm cần thiết và có ý nghĩa
Trang 8Thứ hai, là sự thiếu thống nhất về thời lượng, cơ cấu giữa lý thuyết và thực hành, tài liệu tham khảo, nội dung trong chương đào tạo của môn học này ở tất cả
các trường Cao đẳng và Đại học
Thứ ba, với hình thức đào tạo theo tín chỉ, đòi hỏi sinh viên phải tự học, tự nghiên cứu với các nguồn tài liệu, học liệu khác nhau Vì vậy, khi xây dựng
chương trình cần lưu ý đến tính khả thi của việc tiếp cận các học liệu, tài liệu tham
khảo
Để khắc phục được các vấn đề trên chúng ta cần có một kế hoạch đào tạo
và kế hoạch đó phải được cụ thể hoá bằng việc xây dựng môn học trong chương trình đào tạo Khi xây dựng thì cần phải có sự thống nhất cao trong mục tiêu, nội dung, thời lượng đào tạo, tài liệu tham khảo của môn học này ở tất cả các trường đào tạo công tác xã hội
Trang 9Tài liệu tham khảo:
1 Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân Văn, Đại hoc Quốc gia HN,
Chương trình đào tạo, HN 2007
2 Trường Đại học Vinh, Chương trình đào tạo, Vinh 2011
3 Trường Đại học Đà Lạt, Chương trình đào tạo, Đà Lạt 2009
4 Trường Đại học Lao động Xã hội, Chương trình đào tạo, HN 2007
5 Unicef, Nghiên cứu nguồn nhân lực và nhu cầu đào tạo cho phát triển Công tác xã hội ở Việt Nam, HN 2005
6 Susan Kenny, 1999 Developing communities to the future: Community Development in Australia Second Edition Nelson Thomson Learning
7 Colin Bell and Howard Newby, 1972 Community Studies An introduction
to the sociology of the local community George Allen and Unwin Ltd Ruskin house Museum street London