DSpace at VNU: Luận cứ khoa học của chiến lƣợc phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn công nghiệp hóa-hiện đại hóa

DSpace at VNU: Luận cứ khoa học của chiến lƣợc phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn công nghiệp hóa-hiện...

Luận cứ khoa học của chiến lược phát triển đào

tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn

công nghiệp hóa-hiện đại hóa

Nguyễn Xuân Vinh

Trường Đại học Giáo dục Luận án Tiến sĩ Quản lý Giáo dục; Mã số: 60 14 05 01 Người hướng dẫn: PGS.TS Trần Khánh Đức, PGS.TS Đặng Bá Lãm

Năm bảo vệ: 2010

Abstract Nghiên cứu cơ sở lí luận về quản lý chiến lược, cơ sở lý luận và quy trình xây

dựng chiến lược giáo dục nói chung và đào tạo nghề nói riêng cho cấp tỉnh/thành phố Kinh nghiệm quốc tế về xây dựng chiến lược giáo dục, chiến lược phát triển giáo dục kỹ thuật - nghề nghiệp Đánh giá thực trạng và nhu cầu phát triển đào tạo nghề và giải quyết việc làm ở tỉnh Nghệ An trong thời kỳ CNH - HĐH Xác định mục tiêu và các giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn CNH - HĐH Thăm dò tính cần thiết, khả thi và thực nghiệm một số giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An

Keywords Đào tạo nghề; Chính sách giáo dục; Nghệ An

Content

MỤC LỤC

8 Đóng góp mới của Luận án 13

CHƯƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN CỦA CHIẾN LƯỢC PHÁT TRIỂN ĐÀO

TẠO NGHỀ

15

1.1 Tổng quan những công trình nghiên cứu liên quan đến chiến lược đào

tạo nghề

15

1.3 Cơ sở lý luận về quản lý giáo dục và quản lý nguồn nhân lực 21

1.4 Quản lý chiến lược và xây dựng kế hoạch chiến lược 38

1.4.4 Các yêu cầu trong xây dựng chiến lược phát triển GD 44 1.4.5 Các điều kiện xây dựng chiến lược phát triển GD 45 1.4.6 Quy trình xây dựng kế hoạch chiến lược giáo dục 47

1.5 Đào tạo nghề và khung chiến lược phát triển đào tạo nghề 54

1.5.3 Khung chiến lược phát triển đào tạo nghề cấp tỉnh/thành phố 57

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG ĐÀO TẠO NGHỀ TỈNH NGHỆ AN 63

2.1 Tổng quan tình hình phát triển đào tạo nghề ở Việt Nam 63

2.2.4 Thực trạng đào tạo nghề của tỉnh Nghệ An 78

CHƯƠNG 3: MỤC TIÊU VÀ CÁC GIẢI PHÁP CHIẾN LƯỢC PHÁT

TRIỂN ĐÀO TẠO NGHỀ TỈNH NGHỆ AN GIAI ĐOẠN CÔNG

NGHIỆP HOÁ-HIỆN ĐẠI HOÁ

92

3.1.3 Thời cơ và thách thức phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An 102 3.2 Định hướng và mục tiêu phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An đến

2020

104

3.2.1 Định hướng và các chỉ tiêu phát triển kinh tế xã hội 104 3.2.2 Định hướng phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An đến 2020 108 3.2.3 Mục tiêu phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An đến 2020 110

3.3 Các giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong

giai đoạn công nghiệp hoá - hiện đại hoá

111

3.3.2 Các giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An 113

3.4 Khảo sát lấy ý kiến chuyên gia, về tính cấp thiết và khả thi của các

giải pháp chiến lược và thử nghiệm một giải pháp phát triển đào tạo nghề

tỉnh Nghệ An

134

3.4.2 Thử nghiệm một số giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh 136

Nghệ An

Danh mục các công trình của tác giả liên quan đến luận án đã được công bố 149

MỞ ĐẦU

1 LÝ DO CHỌN ĐỀ TÀI

Việc đẩy mạnh công tác nghiên cứu khoa học giáo dục đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội nói chung và phát triển nguồn nhân lực nói riêng là một trong những yêu cầu cơ bản trong chiến lược phát triển khoa học - công nghệ và chiến lược giáo dục của nước ta trong thời kỳ CNH - HĐH đất nước Quá trình phát triển nhanh chóng của đời sống kinh tế - xã hội đã và đang đặt ra những nhu cầu mới về nhân lực cả về quy mô, cơ cấu ngành nghề, trình độ đào tạo, phân bổ theo vùng, ngành kinh tế Để đáp ứng nhu cầu đó, đỏi hỏi phải có những nhận thức mới, cách tiếp cận mới và

những giải pháp mới về đào tạo và sử dụng nhân lực đặc biệt trong điều kiện tiến bộ nhanh chóng của khoa học - công nghệ, tiến bộ sản xuất và phân công lao động xã hội

Trong bối cảnh quốc tế toàn cầu hóa kinh tế ngày càng sâu rộng, trong đó các hoạt động kinh tế liên quốc gia tạo thành chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu ngày càng phát triển, các quốc gia phải tham gia vào nhiều khâu và chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu để tránh tụt hậu và được hưởng lợi nhiều hơn do kết quả toàn cầu hóa và hội nhập quốc tế đem lại Trong một “Thế giới phẳng”, mọi quốc gia đều có thể tiếp cận, tham gia trực tiếp vào các khâu, các chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu nếu có nguồn nhân lực được đào tạo tốt Trong

toàn cầu hóa, hội nhập kinh tế quốc tế với việc hình thành các khối, các tổ chức hợp tác

đa phương, song phương như Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) mà Việt Nam chính thức là thành viên đầy đủ từ đầu năm 2007 đã thúc đẩy các luồng di cư và di chuyển lao động quốc tế, có nhân lực trình độ cao từ các nước phát triển đến các nước đang phát triển để chiếm giữ những vị trí then chốt về khoa học - công nghệ, quản lý, kinh doanh Các nước đang phát triển phải chuẩn bị nguồn nhân lực chất lượng cao để chủ động tiếp cận tri thức, tiếp nhận chuyển giao công nghệ, để nắm bắt và tiến tới làm chủ kiến thức và công nghệ, cạnh tranh thắng lợi ngay tại thị trường nhân lực trong nước Khoa học và công nghệ phát triển với tốc độ nhanh trên toàn thế giới, thúc đẩy hình thành nền kinh tế tri thức trên phạm vi toàn cầu Các ngành nghề cũng biến đổi liên tục, nhiều ngành nghề cũ nhanh chóng mất đi, nhiều ngành nghề mới nhanh chóng xuất hiện, yêu cầu kỹ năng tổng hợp thay cho kỹ năng hẹp… Tất cả những điều đó đòi hỏi trình độ và

kỹ năng của đội ngũ nhân lực phải không ngừng nâng lên và thường xuyên cập nhật để phù hợp và kịp bắt nhịp với những cái mới do tiến bộ khoa học - công nghệ đem lại Muốn có thành tựu phát triển lớn, vượt bậc và được xếp vào loại các quốc gia tương đối phát triển đều đòi hỏi phải có đội ngũ nhân lực chất lượng cao Vì vậy, các quốc gia không có đủ nhân lực trình độ cao sẽ tụt hậu và không thể tham gia vào chuỗi giá trị gia tăng toàn cầu

Sự hợp tác và liên kết giữa các nước trong khối ASEAN và giữa ASEAN với các đối tác ngày càng chặt chẽ và toàn diện đòi hỏi Việt Nam phải có nhân lực chất lượng cao đáp ứng yêu cầu từ khâu đàm phán, hoạch định chính sách chung đến việc tổ chức thực hiện các chính sách trên thực tế để hạn chế những rủi ro, bất lợi và thu lợi nhiều hơn từ các quá trình hợp tác Trong thế giới vừa hợp tác, vừa cạnh tranh gay gắt, bắt buộc các quốc gia vươn tới chiếm lĩnh càng nhiều càng tốt công nghệ nguồn và nâng cao năng lực công nghệ nội sinh Để làm được những việc này, đòi hỏi nước ta phải có đội ngũ nhân lực được đào tạo tốt và có chất lượng cao

Tính đến tháng 7/2009 dân số Việt Nam đã tăng lên đến 85,7 triệu người với quy

mô dân số tăng hàng năm gần 1 triệu người Đặc biệt Việt Nam đang ở trong thời kỳ

“Dân số vàng” với tỷ trọng dân số trong độ tuổi lao động cao và mức gia tăng hàng năm

lớn Nếu chúng ta bỏ lỡ thời cơ này, thì có nghĩa chúng ta lãng phí tài nguyên con người trong hàng chục năm sau Phát triển kinh tế xã hội Việt Nam thời kỳ 2006 - 2010 và tầm nhìn đến năm 2020 với những mục tiêu tổng quát như: tốc độ tăng trưởng kinh tế đạt khoảng 6- 8,0% năm, đến năm 2010 đưa đất nước thoát khỏi tình trạng kém phát triển với mức GDP bình quân đầu người khoảng hơn 1.100 USD, cơ cấu chuyển dịch nhanh, tiến

bộ với tỷ trọng khu vực phi nông nghiệp chiếm trên 90% tổng GDP Đến năm 2020, phấn đấu để Việt Nam cơ bản trở thành một nước công nghiệp theo hướng hiện đại hóa với GDP bình quân đầu người khoảng trên hơn 2.900 USD Để đạt được tốc độ tăng trưởng kinh tế cao trong nhiều năm chỉ có cách duy nhất là dựa vào tri thức, vào tiến bộ khoa học - công nghệ, tức là dựa vào nhân lực có trí tuệ và trình độ cao Thực tế hiện nay ở nước ta có số lượng nguồn nhân lực lớn song số người chưa qua đào tạo còn nhiều Tỷ lệ lao động qua đào tạo mới đạt khoảng 25% Sức ép về đào tạo nghề nghiệp và giải quyết việc làm cho lao động khu vực nông nghiệp và nông thôn trong quá trình CNH - HĐH nông nghiệp, nông thôn ngày càng tăng Hàng năm có 800 - 900 nghìn thanh niên nông thôn bước vào tuổi lao động, khó có được việc làm trong nông nghiệp còn dư thừa lao động, thiếu việc làm và còn tiếp tục dôi dư vì diện tích đất nông nghiệp tiếp tục giảm trong quá trình chuyển dịch cơ cấu kinh tế, phát triển cơ sở hạ tầng và các khu đô thị

Trong thời kỳ đến năm 2020, trên phạm vi cả nước sẽ xây dựng và phát triển nhanh các khu công nghệ cao, các khu kinh tế và nhiều khu công nghiệp, cùng với đẩy mạnh tốc độ phát triển các ngành công nghiệp cơ bản, các ngành dịch vụ cơ bản với chất lượng cao để cạnh tranh thắng lợi với các công ty nước ngoài, đồng thời sẽ tiếp thu và ứng dụng những qui trình công nghệ, máy móc thiết bị hiện đại với hàm lượng khoa học, công nghệ cao, nhiều lĩnh vực ở mức trung bình tiên tiến và hiện đại của thế giới đòi hỏi nhanh chóng phải có đội ngũ nhân lực có tri thức và kỹ năng cao Công cuộc cải cách hành chính với mục tiêu xây dựng một nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa mạnh và đội ngũ cán bộ - công chức nhà nước giỏi, tinh thông về chuyên môn, phẩm chất đạo đức

và lương tâm nghề nghiệp tốt, thực hiện xuất sắc vai trò thúc đẩy công cuộc đổi mới thành công trong điều kiện hội nhập quốc tế đòi hỏi phải xây dựng được đội ngũ nhân lực lãnh đạo, quản lý nhà nước, và hoạch định chính sách giỏi

Hiện nay công tác đào tạo nghề để phát triển nhân lực lao động kỹ thuật trên phạm

vi toàn quốc cũng như ở các địa phương vẫn còn nhiều bất cập Có nhiều nguyên nhân của tình hình trên trong đó nổi bật là do công tác xây dựng và thực thi chiến lược phát triển đào tạo nghề chưa được các ngành, các địa phương quan tâm đúng mức, đội ngũ giáo viên dạy nghề còn nhiều bất cập, cơ sở vật chất nghèo nàn, chất lượng đào tạo còn thấp, chưa đáp ứng được yêu cầu phát triển nguồn nhân lực lao động kỹ thuật trong phạm

vi cả nước cũng như ở từng địa phương Để giải quyết thực trạng trên cần quan tâm đến vấn đề xây dựng chiến lược phát triển đào tạo nghề ở các cấp đặc biệt là ở các địa phương (tỉnh/thành phố) Mỗi địa phương có các điều kiện kinh tế, văn hoá, xã hội và đặc điểm địa lí, dân cư khác nhau nên công tác xây dựng chiến lược phát triển đào tạo nghề dựa trên chiến lược phát triển đào tạo nghề quốc gia cũng mang sắc thái khác nhau Nghệ

An là một tỉnh lớn ở khu vực miền Trung đã và đang phát triển mạnh mẽ về nhiều mặt trong quá trình CNH - HĐH Vấn đề giải quyết việc làm và phát triển nguồn nhân lực, phát triển đào tạo nghề đã và đang đặt ra nhiều yêu cầu rất cấp bách cả trong những năm trước mặt và lâu dài Tuy nhiên, cho đến nay, tỉnh Nghệ An chưa có chiến lược phát triển đào tạo nghề gắn với giải quyết việc làm trong quá trình CNH - HĐH và vì vậy cần nghiên cứu luận cứ khoa học chiến lược phát triển đào tạo nghề làm cơ sở để xây dựng chiến lược phát triển đào tạo nghề của tỉnh Nghệ An trong các năm tới Trong thời gian gần đây đã có một số công trình nghiên cứu về luận cứ khoa học của chiến lược phát triển đào tạo nghề nói riêng và chiến lược phát triển giáo dục nói chung trong phạm vi cả nước nhưng chưa có công trình nghiên cứu về cơ sở lý luận và thực tiễn chiến lược phát triển dạy nghề trên địa bàn tỉnh/thành phố Do đó, vấn đề xây dựng luận cứ khoa học của chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn CNH - HĐH là hết sức cấp thiết

Với những lý do về lí luận và thực tiễn đã nêu trên, tác giả chọn đề tài: "Luận cứ

khoa học của chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn CNH - HĐH"

2 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU

Dựa trên cơ sở nghiên cứu các cơ sở lí luận về quản lý giáo dục, chiến lược phát triển giáo dục, chiến lược giải quyết việc làm và thực trạng, nhu cầu phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An tác giả xây dựng luận cứ khoa học của chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An nhằm định hướng cho việc đào tạo nghề của tỉnh Nghệ An trong giai đoạn CNH - HĐH

3 KHÁCH THỂ VÀ ĐỐI TƯỢNG NGHIÊN CỨU

3.1 Khách thể nghiên cứu

Chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An

3.2 Đối tượng nghiên cứu

Luận cứ khoa học của chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn CNH - HĐH

4 GIẢ THUYẾT KHOA HỌC

Công tác đào tạo nghề tỉnh Nghệ An còn nhiều yếu kém, bất cập và đối mặt với nhiều thách thức trước yêu cầu phát triển nguồn nhân lực, giải quyết việc làm ngày càng cao của sự nghiệp CNH - HĐH Vì vậy, nếu xây dựng được luận cứ khoa học của chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An giai đoạn 2011 - 2020 tức là xác định được các mục tiêu, giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề một cách có cơ sở lý luận

và thực tiễn thì sẽ thúc đẩy việc phê duyệt và thực hiện chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An giai đoạn 2011 - 2020, đáp ứng yêu cầu phát triển hệ thống đào tạo nghề, đào tạo nhân lực lao động kỹ thuật gắn với giải quyết việc làm, thực hiện được mục tiêu tăng trưởng và phát triển kinh tế - xã hội của tỉnh Nghệ An trong quá trình CNH - HĐH

5 NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU

- Nghiên cứu cơ sở lí luận về quản lý chiến lược, cơ sở lý luận và quy trình xây dựng chiến lược giáo dục nói chung và đào tạo nghề nói riêng cho cấp tỉnh/thành phố

- Kinh nghiệm quốc tế về xây dựng chiến lược giáo dục, chiến lược phát triển giáo dục kỹ thuật - nghề nghiệp

- Đánh giá thực trạng và nhu cầu phát triển đào tạo nghề và giải quyết việc làm ở tỉnh Nghệ An trong thời kỳ CNH - HĐH

- Xác định mục tiêu và các giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn CNH - HĐH

- Thăm dò tính cần thiết, khả thi và thực nghiệm một số giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An được đề xuất trong khuôn khổ luận án

6 PHẠM VI NGHIÊN CỨU

- Phạm vi thời gian: Thực trạng đào tạo nghề và giải quyết việc làm tỉnh Nghệ An

từ năm 2005 đến nay và đề xuất giải pháp chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ

An trong giai đoạn CNH- HĐH (đến 2020)

- Phạm vi nội dung: Xây dựng luận cứ khoa học và mục tiêu, các giải pháp

cơ bản của chiến lược phát triển đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong giai đoạn CNH- HĐH làm cơ sở để cho các cơ quan quản lý có thẩm quyền ở địa phương quyết định chiến lược phát triển đào tạo nghề của địa phương đến 2020

- Phạm vi không gian: Khảo sát thực tiễn các cơ sở đào tạo nghề (trung ương

và địa phương) và các doanh nghiệp trên địa bàn tỉnh Nghệ An

7 CÁC PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

7.1 Các cách tiếp cận cơ bản trong nghiên cứu:

7.1.1 Tiếp cận hệ thống:

Xem xét hệ thống dạy nghề là một phân hệ của hệ thống giáo dục quốc dân đồng thời là một thành phần của hệ thống kinh tế - xã hội của địa phương nói riêng

và của cả nước nói chung

7.1.2 Tiếp cận phát triển:

Hệ thống dạy nghề của địa phương luôn vận động và phát triển trong quá trình phát triển KT-XH theo định hướng CNH-HĐH

7.2 Các phương pháp nghiên cứu:

7.2.1 Nhóm phương pháp nghiên cứu lí luận

- Nghiên cứu các tài liệu lý luận, các tài liệu, văn kiện của Đảng và Nhà nước

về các chủ trương, chính sách phát triển giáo dục - đào tạo và đào tạo nghề ở nước

ta trong quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa

- Phân tích tổng hợp các tài liệu, văn bản của các cấp ủy, chính quyền địa phương về phát triển giáo dục và đào tạo, phát triển dạy nghề trên địa bàn tỉnh Nghệ An trong thời kỳ CNH-HĐH

- Phân tích, tổng hợp một số tài liệu, sách chuyên khảo, các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước ở lĩnh vực giáo dục, quản lý giáo dục; cơ sở lý luận và phương pháp, quy trình xây dựng chiến lược giáo dục…

7.2.2 Nhóm phương pháp nghiên cứu thực tiễn

- Điều tra, khảo sát bằng phiếu thống kê và phiếu hỏi về thực trạng hoạt động đào tạo nghề và giải quyết việc làm ở tỉnh Nghệ An với các đối tượng là cán bộ quản

lý lao động - đào tạo nghề các cấp ở địa phương; cán bộ quản lý và giáo viên các trường cao đẳng, trung cấp chuyên nghiệp, trung cấp nghề, sơ cấp nghề; một số doanh nghiệp và người sử dụng lao động trên địa bàn tỉnh Nghệ An

- Thăm dò tính cấp thiết và khả thi của các giải pháp đề xuất

7.2.3 Nhóm phương pháp nghiên cứu bổ trợ khác: thống kê, xử lý số liệu

8 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN ÁN

8.1 Về lý luận

- Luận án góp phần hệ thống hoá các cơ sở lý luận về chiến lược giáo dục và chiến lược đào tạo nghề, phương pháp, quy trình xây dựng chiến lược phát triển đào tạo nghề nói chung và ở cấp tỉnh/thành phố nói riêng và khả năng vận dụng để xây dựng chiến lược đào tạo nghề tỉnh Nghệ An trong quá trình CNH-HĐH