DSpace at VNU: Đặc điểm ngôn ngữ tên đề truyện ngắn trong ác tác phẩm đầu tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại (theo ph...
Trang 1Đại học quốc gia hà nội tr-ờng đại học Khoa Học Xã Hội và nhân văn
khoa ngôn ngữ học
* * * * *
trần thị thanh xuân
Đặc điểm ngôn ngữ tên đề truyện ngắn
trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn việt Nam hiện đại (theo ph-ơng pháp phân tích diễn ngôn)
luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học
Chuyên Ngành : ngôn ngữ học
Hà nội, 2009
Trang 2ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI tr-ờng đại học Khoa Học Xã Hội và nhân văn
khoa ngôn ngữ học
* * * * *
Học viên thực hiện: trần thị thanh xuân
Đặc điểm ngôn ngữ tên đề truyện ngắn
trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn việt Nam hiện đại (theo ph-ơng pháp phân tích diễn ngôn)
luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học
Chuyên Ngành : ngôn ngữ học
Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS nguyễn Hữu Đạt
Trang 3mục lục
Ký hiệu viết tắt 3
Mục lục 4
Mở đầu 6
Ch-ơng 1 Những vấn đề lý thuyết cơ bản 11
1.1 Về vấn đề phân tích diễn ngôn 11
1.1.1 Diễn ngôn và phân tích diễn ngôn 11
1.1.2 Những đặc tính của diễn ngôn và phân loại diễn ngôn 12
1.1.3 Ph-ơng pháp và đ-ờng h-ớng phân tích diễn ngôn 15
1.2 Một số vấn đề phong cách học liên quan đến đề tài 18
1.2.1 Phong cách học và vấn đề giao tiếp ngôn ngữ 18
1.2.2 Phong cách nghệ thuật 19
1.3 Truyện ngắn và tên đề truyện ngắn 24
1.3.1 Một vài vấn đề về truyện ngắn và truyện ngắn hiện đại 24
1.3.2 Tên đề truyện ngắn với t- cách là một bộ phận của diễn ngôn văn bản nghệ thuật 28
Ch-ơng 2 Đặc điểm cấu tạo tên đề truyện ngắn trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại 31
2.1 Phân tích tên đề ở bình diện hình thức 31
2.1.1 Một số mô tả hình thức 32
2.1.2 Mô tả cấu trúc ngữ pháp của tên đề 34
2.1.3 Những ph-ơng tiện tình thái của tên đề 38
2.1.4 Nhận xét 40
2.2 Phân tích tên đề ở bình diện nội dung 42
2.2.1 Mạch lạc 42
Trang 42.2.2 Mạch lạc của tên đề trong quan hệ với toàn bộ tác phẩm 43
2.3 Vai trò của tên đề đối với việc triển khai phần nội dung của một văn bản nghệ thuật 56
2.3.1 Tên đề với t- cách là yếu tố tích cực trong quá trình triển khai nội dung tác phẩm 56
2.3.2 Sự hạn chế của tên đề đối với việc triển khai nội dung tác phẩm 59
Ch-ơng 3 Quan hệ giữa nội dung ngữ nghĩa của tên đề và nội dung của truyện trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại 63
3.1 Quan hệ giữa tên đề tác phẩm và nội dung khái quát của tác phẩm 63
3.1.1 Tên đề với việc phản ánh số phận con ng-ời 64
3.1.2 Tên đề có ý nghĩa định h-ớng cho chủ đề tác phẩm 69
3.1.3 Tên đề định h-ớng về không gian xảy ra sự kiện 77
3.2 Quan hệ giữa tên đề và tên nhân vật 79
3.2.1 Tên tác phẩm trùng với tên nhân vật 80
3.2.2 Tên nhân vật + thành phần mở rộng 82
3.3 Quan hệ giữa tên đề và hình t-ợng tác phẩm 94
3.3.1 Hình t-ợng thể hiện ở việc sử dụng hình ảnh có tính chất biểu tr-ng 95
3.3.2 Hình t-ợng thể hiện ở việc sử dụng hình ảnh ẩn dụ, hoán dụ 99 3.3.3 Kết hợp bất th-ờng 104
Kết luận 107
Tài liệu tham khảo 110
Trang 5Mở đầu
1 lí do chọn đề tài
Có thể nói, văn học nghệ thuật nói chung và truyện ngắn nói riêng là những món ăn tinh thần không thể thiếu đ-ợc của con ng-ời Vai trò to lớn của nó đã đ-ợc khẳng định trong Nghị quyết Đại hội Đảng lần thứ sáu nh- sau: "Không có một hình thái t- t-ởng nào có thể thay thế đ-ợc văn học nghệ thuật trong việc xây dựng những tình cảm lành mạnh, tác động sâu sắc vào nếp nghĩ, nếp sống của con ng-ời"
Đặc tr-ng tiêu biểu của một tác phẩm văn học chính là lấy ngôn ngữ làm chất liệu, làm ph-ơng tiện biểu hiện của mình Không có ngôn ngữ thì không thể có tác phẩm văn học, bởi chính ngôn ngữ đã cụ thể hoá và vật chất hoá sự biểu hiện của chủ đề và t- t-ởng, tính cách và cốt truyện Ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên mà nhà văn sử dụng trong quá trình chuẩn bị và sáng tạo tác phẩm, nó cũng là yếu tố xuất hiện đầu tiên trong sự tiếp xúc của ng-ời đọc với tác phẩm Xét trên ph-ơng diện sáng tạo nghệ thuật, có thể nói, ngôn ngữ là yếu tố đầu tiên của văn học, - cùng với các sự kiện, các hiện t-ợng của cuộc sống - là chất liệu của văn học
Tên đề truyện ngắn với t- cách là một bộ phận quan trọng cấu thành tác phẩm, là một bộ phận hữu cơ, đ-ợc xem nh- nhãn mác hay hình ảnh thu nhỏ của một tác phẩm nghệ thuật, cũng không nằm ngoài đặc điểm trên Tên đề không chỉ là một đơn vị diễn ngôn của cấu trúc, ngữ nghĩa ngôn từ mà đó còn
là một đơn vị ngôn ngữ thể hiện năng lực sáng tạo của ng-ời viết Tên đề truyện ngắn cũng chính là công cụ đắc lực thể hiện định h-ớng, t- t-ởng của nhà văn đối với điều mình phản ánh Vì vậy, tên đề ngoài chức năng ngôn ngữ còn thể hiện rõ nét phong cách tác giả Tất cả đã tạo nên sự phong phú, đa dạng cả về hình thức lẫn ngữ nghĩa của tên đề truyện ngắn
Trang 6Trong thời gian qua, tên đề nói chung đã đ-ợc nghiên cứu, phân tích từ
ph-ơng diện đơn vị ngôn ngữ: Nhờ đâu những tiêu đề bài viết có sức hấp dẫn của Hồ Lê (đăng trên tạp chí Ngôn ngữ S.P số 1 năm 1982); Cách ngắt dòng trong việc trình bày đầu đề ở các văn bản của Nguyễn Thị Tuyết Ngân (đăng trên tạp chí Ngôn ngữ và đời sống năm 1982); Tiêu đề văn bản tiếng Việt
(NXB Giáo dục năm 2002) của Trịnh Sâm; Nh-ng ở bình diện đơn vị diễn ngôn nghệ thuật, tên đề truyện ngắn hầu nh- ch-a đ-ợc nghiên cứu một cách chi tiết và đầy đủ
Nhận thấy sự ảnh h-ởng và tầm quan trọng to lớn của tên đề truyện ngắn đối với quá trình triển khai ngôn ngữ trong toàn bộ tác phẩm; đồng thời mong muốn tìm hiểu một cách cụ thể về tên đề truyện ngắn là lí do để chúng tôi tiến hành thực hiện đề tài này
2 ý nghĩa của đề tài
Giải quyết tốt vấn đề mà đề tài đề cập sẽ có ý nghĩa vô cùng to lớn cả
về mặt lí luận và thực tiễn
Tr-ớc hết, về mặt lí luận, thành công của luận văn sẽ góp một phần không nhỏ vào quá trình nghiên cứu tên đề truyện ngắn nói riêng và tên đề của văn bản nói chung theo ph-ơng pháp phân tích diễn ngôn Điều đó cũng có nghĩa là đề tài đã b-ớc đầu mở rộng phạm vi nghiên cứu của phân tích diễn ngôn
Về mặt thực tiễn, với t- liệu khảo sát là truyện ngắn đầu tay qua các thời kì, của rất nhiều thế hệ các nhà văn, luận văn mong muốn chỉ ra đ-ợc sự phong phú, đa dạng về phong cách trong quá trình tạo lập tên đề tác phẩm
Điều này sẽ có tác dụng to lớn đối với những ng-ời muốn b-ớc vào nghề cầm bút Không chỉ vậy, việc hiểu rõ một số đặc điểm của tên đề sẽ giúp ng-ời đọc
có h-ớng tiếp cận đúng để có thể dễ dàng hơn trong việc cảm thụ một tác phẩm nghệ thuật
3 Đối t-ợng và phạm vi nghiên cứu
Trang 7Chúng tôi lấy các diễn ngôn là tên đề của các truyện ngắn làm đối t-ợng nghiên cứu Cụ thể, chúng tôi tiến hành khảo sát tên đề truyện ngắn trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại T- liệu đ-ợc chúng tôi thu thập và khảo sát gồm 200 tên đề truyện ngắn của 4 tập "Truyện ngắn đầu tay của các nhà văn Việt Nam" Trong đó, tập 1 có tổng số 52 tác phẩm và tập 2 có tổng số 53 tác phẩm, đ-ợc xuất bản năm 2000, với tên gọi chung là "Tuyển chọn truyện ngắn đầu tay các nhà văn Việt Nam"; tập 3 có tổng số 44 tác phẩm và tập 4 có tổng số 51 tác phẩm, đ-ợc xuất bản năm
2004, có tên gọi chung là "Truyện ngắn đầu tay của các nhà văn Việt Nam"
4 nhiệm vụ nghiên cứu
Chúng tôi đặt ra hai nhiệm vụ chính cho việc nghiên cứu của luận văn là:
- Về mặt cấu tạo, chúng tôi tập trung vào hai vấn đề là miêu tả đặc điểm hình thức và nội dung của tên đề truyện ngắn Từ những miêu tả cụ thể đó, chúng tôi b-ớc đầu đánh giá vai trò của cấu trúc tên đề đối với việc khai triển phần nội dung của một văn bản nghệ thuật
- Về ngữ nghĩa, chúng tôi tiến hành khảo sát, phân tích mối quan hệ giữa nội dung ngữ nghĩa của tên đề và nội dung của truyện ngắn với ba mối quan hệ chính là: quan hệ giữa tên đề tác phẩm và nội dung khái quát của tác phẩm, quan hệ giữa tên đề tác phẩm và tên nhân vật, quan hệ giữa tên đề tác phẩm và hình t-ợng tác phẩm
5 Ph-ơng pháp nghiên cứu
Trong quá trình thực hiện nghiên cứu đề tài này, chúng tôi chủ yếu sử dụng các ph-ơng pháp phân tích diễn ngôn
Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng các ph-ơng pháp nghiên cứu cụ thể nh-:
- Ph-ơng pháp thống kê
- Ph-ơng pháp miêu tả
6 Bố cục của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, phần nội dung chính của luận văn đ-ợc chia làm ba ch-ơng, phân bố cụ thể nh- sau:
Trang 8Ch-ơng 1: Những vấn đề lí thuyết cơ bản
1.1 Về vấn đề phân tích diễn ngôn
1.2 Một số vấn đề phong cách học liên quan đến đề tài
1.3 Truyện ngắn và tên đề truyện ngắn
Ch-ơng 2: Đặc điểm cấu tạo tên đề truyện ngắn trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại
2.1 Phân tích tên đề ở bình diện hình thức
2.2 Phân tích tên đề ở bình diện nội dung
2.3 Vai trò của cấu trúc tên đề đối với việc triển khai phần nội dung của một văn bản nghệ thuật
Ch-ơng 3: Quan hệ giữa nội dung ngữ nghĩa của tên đề và nội dung của truyện trong các tác phẩm đầu tay của các nhà văn Việt Nam hiện đại
3.1 Quan hệ giữa tên đề tác phẩm và nội dung khái quát của tác phẩm 3.2 Quan hệ giữa tên đề và tên nhân vật
3.3 Quan hệ giữa tên đề và hình t-ợng tác phẩm
Tài liệu tham khảo
1 D-ơng Thị Vân Anh, 2006, Tìm hiểu tít bài báo trong tạp chí Thời trang trẻ, luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Hà Nội
2 Diệp Quang Ban, 2003, Ngữ pháp tiếng Việt, tập 1, NXB GD
3 Diệp Quang Ban, 2003, Ngữ pháp tiếng Việt, tập 2, NXB GD
4 Diệp Quang Ban, 2005, Văn bản và liên kết trong tiếng Việt, NXB
GD
5 Gillian Brown - George Yule, 2002, Phân tích diễn ngôn, NXB
ĐHQGHN
6 Nguyễn Tài Cẩn, 1999, Ngữ pháp tiếng Việt, NXB ĐHQGHN
7 Đỗ Hữu Châu, 1999, Từ vựng ngữ nghĩa tiếng Việt, NXB Giáo dục
8 Đỗ Hữu Châu, 2003, Đại c-ơng ngôn ngữ học, tập 2, NXB GD
9 Mai Ngọc Chừ, Vũ Đức Nghiệu, Hoàng Trọng Phiến, 2001, Cơ sở ngôn ngữ học và tiếng Việt, NXB Giáo dục
Trang 910 Nguyễn Đức Dân, 2000, Ngữ dụng học, tập 1, NXB GD
11 Hữu Đạt, Ngôn ngữ thơ Việt Nam, NXB KHXH
12 Hữu Đạt, 2001, Phong cách học tiếng Việt hiện đại, NXB
ĐHQGHN
13 Nguyễn Thiện Giáp, Đoàn Thiện Thuật, Nguyễn Minh Thuyết,
2002, Dẫn luận ngôn ngữ học, NXB Giáo dục
14 Nguyễn Thiện Giáp, 2007, Dụng học Việt ngữ, NXB ĐHQGHN
15 Nguyễn Thiện Giáp, 2002, Từ vựng học tiếng Việt, NXB Giáo dục
16 Hạp Thu Hà, 2006, Mạch lạc theo quan hệ nguyên nhân và quan hệ thời gian trong một số truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan, luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Hà Nội
17 Lê Bá Hãn - Trần Đình Sử - Nguyễn Khắc Phi, 2007, Từ điển thuật ngữ văn học, NXB GD
18 Cao Xuân Hạo, 1991, Tiếng Việt sơ thảo ngữ pháp chức năng, quyển 1, Viện KHXH tại TPHCM
19 Nguyễn Hoà, 2003, Phân tích diễn ngôn: Một số vấn đề lí luận và ph-ơng pháp, NXB ĐHQGHN
20 L-ơng Văn Hy - Diệp Đình Hoa - Nguyễn Thị Thanh Bình - Phan Thị Yến Tuyết - Vũ Thị Thanh H-ơng, 2000, Ngôn từ, giới và nhóm xã hội từ thực tiễn tiếng Việt, NXB KHXH, Hà Nội
21 Nguyễn Văn Khang, 1999, Ngôn ngữ học xã hội - những vấn đề cơ bản, NXB KHXH
22 Nguyễn Văn Khang - Nguyễn Thị Thanh Bình - Mai Xuân Huy - Phạm Tất Thắng - Bùi Minh Yến, ứng xử ngôn ngữ trong giao tiếp gia đình ng-ời Việt, NXB VHTT
23 Nguyễn Lai, 1998, Ngôn ngữ với sáng tạo và tiếp nhận văn học, NXB GD
24 IU.M.Lotman, 2004, Cấu trúc văn bản nghệ thuật, NXB ĐHQGHN
25 Nguyễn Thị Hồng Nga, 2005, Mạch lạc trong một số truyện ngắn hiện đại, luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Hà Nội
Trang 1026 Trần Thị Nga, 2006, Tên bài trên báo Việt Nam từ bình diện phân
tích diễn ngôn, luận văn thạc sĩ ngôn ngữ học, Hà Nội
27 David Nunan, 1998, Dẫn nhập phân tích diễn ngôn, NXB GD HN
28 Trịnh Sâm, 2002, Tiêu đề văn bản tiếng Việt, NXB GD
29 Nguyễn Kim Thản, 2008, Cơ sở ngữ pháp tiếng Việt, NXB KHXH
30 Nguyễn Kim Thản, 1964, Nghiên cứu về ngữ pháp tiếng Việt, tập 2,
NXB KH, H
31 Nguyễn Thị Việt Thanh, 2001, Hệ thống liên kết lời nói tiếng Việt,
NXB GD
32 Bùi Việt Thắng, 2007, Truyện ngắn những vấn đề lí thuyết và thực
tiễn thể loại, NXB ĐHQGHN
33 Trần Ngọc Thêm, 2002, Hệ thống liên kết văn bản tiếng Việt, NXB
GD
34 Nguyễn Nh- ý, 2002, Từ điển giải thích thuật ngữ ngôn ngữ học,
NXB Giáo dục.
35 George Yule, 2003, Dụng học, NXB ĐHQGHN
36 Mác - Ăngghen - Lênin bàn về ngôn ngữ, 1962, NXB Sự thật, H
T- liệu khảo sát và trích dẫn
37 Tuyển chọn truyện ngắn đầu tay các nhà văn Việt Nam, 2000, tập 1,
NXB Thanh Niên
38 Tuyển chọn truyện ngắn đầu tay các nhà văn Việt Nam, 2000, tập 2,
NXB Thanh Niên
39 Truyện ngắn đầu tay của các nhà văn Việt Nam, 2004, tập 3, NXB
Thanh Niên
40 Truyện ngắn đầu tay của các nhà văn Việt Nam, 2004, tập 4, NXB
Thanh Niên