DSpace at VNU: Pháp luật về xử lý nợ xấu của Ngân hàng Thương Mại Nhà nước ở Việt Nam

DSpace at VNU: Pháp luật về xử lý nợ xấu của Ngân hàng Thương Mại Nhà nước ở Việt Nam tài liệu, giáo án, bài giảng , luậ...

đại học quốc gia hà nội

khoa luật

phạm kim thoa

pháp luật về xử lý nợ xấu

của ngân hàng th-ơng mại nhà n-ớc ở việt nam

luận văn thạc sĩ luật học

Hà nội - 2007

đại học quốc gia hà nội

khoa luật

phạm kim thoa

pháp luật về xử lý nợ xấu

của ngân hàng th-ơng mại nhà n-ớc ở việt nam

Chuyên ngành : Luật kinh tế

Mã số : 60 38 50

luận văn thạc sĩ luật học

Ng-ời h-ớng dẫn khoa học: PGS.TS Phạm Duy Nghĩa

Hà nội - 2007

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Nợ xấu ngân hàng trong những năm gần đây tăng nhanh Sự tồn

đọng và phát triển của nợ xấu đến từ nhiều nguyên nhân khác nhau Nợ xấu gia tăng sẽ có tác động tiêu cực đến hệ thống ngân hàng thương mại nhà nước và cho toàn bộ hệ thống tài chính của Việt Nam Chính vì vậy, nghiên cứu các căn nguyên cũng như thực trạng của nợ xấu sẽ khiến cho việc giải quyết bài toán về nợ có thể trở nên dễ dàng và thuận lợi hơn

Tuy vậy, hiện nay có rất nhiều điểm bất cập trong quá trình xử lý

nợ xấu ngân hàng, đặc biệt là ở khối các ngân hàng thương mại nhà nước Quy định về lộ trình, các biện pháp xử lý nợ và các văn bản hướng dẫn thi hành còn thiếu nhiều quy định cần thiết, nhiều điểm còn chưa hợp lý, bất cập, các văn bản luật chuyên ngành khác còn quá cứng nhắc, không phù hợp với thực tiễn Chính vì vậy, dù đã nỗ lực rất nhiều và đã có những thành tựu đáng kể trong tiến trình làm lành mạnh hóa ngân hàng trong những năm qua, dư nợ giảm mạnh nhưng số nợ xấu tuyệt đối vẫn tiếp tục tăng lên Điều này khiến cho ngành ngân hàng, cũng như cả nền kinh tế không tránh khỏi lo âu Đặc biệt, vào tháng 12 năm 2006, Việt Nam đã trở thành thành viên chính thức của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) Sức ép của sân chơi này đối với các ngân hàng thương mại nhà nước không phải là nhỏ, khi đó là một trong những lĩnh vực phải cam kết mở cửa và cải cách mạnh mẽ nhất Vấn đề nợ xấu lại được đưa ra, vì xử lý được nợ sẽ nâng cao tiềm lực ngành ngân hàng, duy trì sự ổn định và phát triển bền vững của nền kinh tế vĩ mô Thực tiễn và lý luận đều đòi hỏi quy phạm pháp luật điều chỉnh vấn đề này sâu sắc và chính xác hơn nữa Chính vì vậy, nghiên cứu tổng thể các chính sách cũng như pháp luật về xử lý nợ xấu, tiến tới hoàn thiện pháp luật về lĩnh vực còn rất nhiều lỗ hổng này là một việc làm tương đối cấp bách trước chủ trương cổ phần hóa ngân hàng thương mại của Nhà nước hiện nay, vừa đáp ứng mục tiêu phát triển kinh

tế, vừa tạo bước đệm cho lĩnh vực ngân hàng - tài chính có được sự bảo hộ cần thiết khi gia nhập WTO

Với mục đích góp phần vào việc xây dựng và hoàn thiện pháp luật

về xử lý nợ xấu ngân hàng nói chung, ngân hàng thương mại nhà nước nói riêng, việc nghiên cứu, đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp của đề tài

"Pháp luật về xử lý nợ xấu của ngân hàng thương mại nhà nước ở Việt

Nam" để tìm ra những định hướng và giải pháp bổ sung, hoàn thiện quy

phạm pháp luật trong vấn đề này là một nhu cầu bức thiết và có ý nghĩa về

cả lý luận và thực tiễn

2 Tình hình nghiên cứu

Xử lý nợ xấu ngân hàng là đề tài nghiên cứu của nhiều nhà khoa học Mỗi nhà khoa học có một cách khám phá, khai thác đề tài này ở những

góc độ khác nhau Ví dụ, bài "Tình hình xử lý nợ tồn đọng của các ngân

hàng thương mại Việt Nam thời gian qua - những tồn tại, vướng mắc và giải pháp tháo gỡ nhằm ngăn ngừa và xử lý nợ tồn đọng" của Trần Minh

Tuấn, Phó Thống đốc Ngân hàng Nhà nước; "Trao đổi về giải pháp xử lý

nợ xấu trong hệ thống ngân hàng thương mại Việt Nam" của TS Lê Quốc

Lý, Bộ Kế hoạch Đầu tư; "Giải quyết nợ xấu và ngăn chặn nợ xấu phát

sinh" của Trần Đình Định, Phó Tổng giám đốc Ngân hàng Nông nghiệp và

Phát triển nông thôn Việt Nam; "Nợ xấu - Một số thực trạng, nguyên nhân

và giải pháp" của Ngô Minh Châu, Tổng giám đốc Ngân hàng thương mại

cổ phần Phương Nam; "Cần thực hiện đồng bộ các giải pháp trong xử lý

nợ xấu của ngân hàng thương mại Việt Nam" của TS Nguyễn Thị Phương

Lan, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu khoa học Ngân hàng; "Vấn đề xử lý

nợ xấu của tổ chức tín dụng và của doanh nghiệp" của TS Nguyễn Đình

Tài, Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương; "Cần gắn việc xử lý nợ

tồn đọng trong quá trình tái cơ cấu ngân hàng thương mại Việt Nam với tổng thể xử lý công nợ dây dưa của nền kinh tế quốc dân" của TS Nguyễn

Viết Hồng, Giám đốc Công ty BAMC - Ngân hàng Đầu tư và Phát triển Việt Nam… Các công trình nghiên cứu trên đã phân tích rất nhiều yếu tố

và tìm hiểu dưới nhiều góc độ nhưng đa phần đều dừng ở góc độ nghiệp vụ của ngành, chưa đi sâu về các khía cạnh luật pháp Chính vì vậy, dù ý thức được tầm quan trọng của công tác xử lý nợ, nhưng do luật pháp trong vấn

đề này còn thiếu và yếu nên việc xử lý nợ chưa mang lại kết quả tốt đẹp theo như mong muốn của các bên có liên quan Ở góc độ luật pháp, hiện nay chưa có một công trình khoa học nào nghiên cứu tổng thể vấn đề nợ xấu, dù đây là vấn đề gây bức xúc, đòi hỏi phải có sự điều chỉnh toàn diện

và cụ thể của các nhà làm luật

3 Mục đích nghiên cứu và nhiệm vụ của luận văn

Mục đích nghiên cứu của luận văn là xây dựng các luận cứ lý luận

và thực tiễn cho các giải pháp nhằm nâng cao khả năng xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam trong tiến trình hội nhập và phát triển của các định chế ngân hàng với các tiêu chuẩn quốc tế

Với mục đích trên, đề tài đặt ra các nhiệm vụ nghiên cứu sau:

- Làm sáng tỏ về mặt lý luận các khái niệm về nợ xấu

- Phân tích, đánh giá một cách khoa học và đầy đủ về nguyên nhân, thực trạng, kết quả đạt được và những bất cập trong việc xử lý nợ xấu của các ngân hàng thương mại nhà nước trong những năm qua

- Xác định nhu cầu thực tiễn phải hoàn thiện các giải pháp xử lý nợ xấu đối với các ngân hàng thương mại nhà nước

- Kinh nghiệm quốc tế trong việc giải quyết nợ xấu của ngân hàng thương mại

- Đề xuất những giải pháp khả thi nhằm nâng cao hiệu quả xử lý nợ xấu ngân hàng thương mại nhà nước

4 Đối tượng, phạm vi, phương pháp nghiên cứu

Đối tượng nghiên cứu: Hoạt động xử lý nợ xấu của các ngân hàng

thương mại nhà nước tại Việt Nam trong những năm vừa qua

* Phạm vi nghiên cứu: Các ngân hàng thương mại nhà nước như:

Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam (VCB), Ngân hàng Công thương Việt Nam (ICB), Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (VBARD), Ngân hàng Đầu tư và Phát triển (BIDV), Ngân hàng Nhà và đồng bằng sông Cửu Long (MHB)

* Phương pháp nghiên cứu: Luận văn được thực hiện dựa trên

những chủ trương, đường lối của Đảng, Nhà nước Những chủ trương đó được thể hiện nhất quán trong các văn kiện của Đại hội Đảng, đặc biệt là Nghị quyết của Ban Chấp hành Trung ương khóa X Luận văn vận dụng rất nhiều phương pháp khác nhau trong quá trình nghiên cứu, chủ yếu là sử dụng phương pháp duy vật biện chứng và duy vật lịch sử Ngoài ra, để hoàn thành luận văn, người viết còn sử dụng phối hợp nhiều phương pháp khác, để luận văn có tính lý luận và thực tiễn cao:

- Phương pháp biện chứng, lịch sử

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp so sánh, thống kê

- Phương pháp phân tích, tổng hợp

- Phương pháp điều tra xã hội học, hội thảo và chuyên gia

- Phương pháp mô hình hóa, hệ thống hóa

5 Đóng góp của luận văn

* Về tư liệu: Hệ thống hóa tư liệu, tài liệu, văn bản pháp lý về hoạt

động xử lý nợ xấu tại các ngân hàng thương mại nhà nước

* Về nội dung khoa học:

Thứ nhất, lần đầu tiên vấn đề xử lý nợ xấu được nghiên cứu một

cách toàn diện và hệ thống về lý luận cũng như thực tiễn

Thứ hai, luận văn tiếp cận việc tìm hiểu, nghiên cứu về nợ xấu, xử

lý nợ xấu, nguyên nhân thực trạng nợ xấu và các phương án cũng như kết quả xử lý nợ xấu Từ đó đề ra một số giải pháp hoàn thiện để nâng cao chất

lượng và hiệu quả của hoạt động xử lý nợ xấu các ngân hàng thương mại nhà nước nói riêng và của cả hệ thống ngân hàng nói chung

Thứ ba, luận văn góp phần nâng cao nhận thức về tầm quan trọng

của việc xử lý tốt các vấn đề liên quan đến nợ xấu, trên cơ sở phù hợp với thông lệ quốc tế

Luận văn là công trình nghiên cứu có hệ thống và toàn diện về pháp luật xử lý nợ xấu ngân hàng thương mại nhà nước Kết quả nghiên cứu của luận văn có giá trị tham khảo trong công tác xây dựng, nghiên cứu và áp dụng pháp luật nhất là trong bối cảnh chúng ta tiến hành cổ phần hóa các ngân hàng thương mại nhà nước lớn trong năm 2007 và trong quá trình cải cách ngân hàng theo cam kết và lộ trình với WTO

6 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mở đầu, kết luận, danh mục tài liệu tham khảo và phụ lục, nội dung của luận văn gồm 3 chương:

Chương 1: Những vấn đề chung về nợ xấu của ngân hàng thương

mại nhà nước

Chương 2: Giải pháp xử lý nợ xấu, thành tựu và một số bất cập về

pháp luật liên quan đến xử lý nợ xấu

Chương 3: Kinh nghiệm nước ngoài và một số đề xuất về giải pháp

hoàn thiện khung pháp luật về xử lý nợ xấu ngân hàng thương mại nhà nước

Chương 1

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG VỀ NỢ XẤU CỦA NGÂN HÀNG THƯƠNG MẠI NHÀ NƯỚC

1.1 SỰ CẦN THIẾT PHẢI NGHIÊN CỨU VÀ QUY ĐỊNH VỀ XỬ LÝ

NỢ XẤU

Là trung gian tài chính, các ngân hàng là cầu nối đầu tư và tiêu thụ, tạo đà phát triển nền kinh tế theo xu hướng tăng về chất lượng và hàm lượng Trong hoàn cảnh nền kinh tế chuyển đổi, để có thể phát triển kinh tế

đi đôi với ổn định xã hội, các quốc gia cần phải chú trọng và xây dựng được một hệ thống ngân hàng vững mạnh và hoạt động hiệu quả vì ngân hàng phản ánh sức khỏe nền kinh tế

Các ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam, bao gồm: BIDV, ICB, VCB, MHB, VBARD vẫn đang chiếm giữ hơn 70% huy động vốn và 80% thị phần tín dụng nhưng có mức tỷ lệ nợ quá hạn rất cao; tỷ lệ lãi /tài sản cố định ở mức rất thấp Các ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam chỉ ở mức trung bình khá so với các nước ở khu vực châu Á như Thái Lan,

Singapore… "Tỷ trọng vốn tự có / tổng tài sản có điều chỉnh rủi ro hiện ở

mức trên 5 % trong khi các nước trong khu vực luôn lớn hơn hoặc bằng 8

%; chi phí nghiệp vụ / tổng tài sản Có cao hơn tỷ lệ chênh lệch giữa lãi suất cho vay và huy động bình quân 1,5 lần trong khi các nước trong khu vực luôn nhỏ hơn 1" [27] Hệ quả là, các ngân hàng thương mại nhà nước không

phát huy được khả năng sử dụng vốn, chất lượng phục vụ được cải tiến với tốc độ chậm, nếu không nói là tương đối yếu so với thế giới Có thể nói, các ngân hàng thương mại nhà nước có chất lượng và hiệu quả hoạt động không cao Do đó, xử lý nợ xấu, nâng cao năng lực phòng ngừa và quản trị rủi ro là việc rất cần thiết

Hơn nữa, việc gia nhập WTO đem đến cho đất nước chúng ta nhiều

cơ hội và thách thức hơn Rõ ràng, khi bước vào sân chơi chúng ta phải có

bản lĩnh và năng lực thì mới có thể trở thành một người chơi xuất sắc Trong một sân chơi quá rộng và có nhiều anh tài, ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam phải tự cải biến nội lực và nâng cao khả năng cạnh tranh Xử lý nợ xấu giúp ngân hàng có năng lực tài chính và sự lành mạnh trong hoạt động ngân hàng, kéo theo là niềm tin của giới đầu tư và các đối tác Trên nền tảng tài chính vững mạnh, không có quá nhiều rủi ro, việc nhận được nhiều vốn từ kênh quốc tế với ngành ngân hàng sẽ trở thành hệ quả tất yếu

Vì hoạt động chủ yếu dựa trên vốn vay của người có tiền nhàn rỗi trong dân cư nên kinh doanh ngân hàng luôn chứa đựng nhiều rủi ro tiềm

ẩn Các ngân hàng thương mại nhà nước là "bà đỡ" cho nền kinh tế, là kênh rót vốn đặc biệt quan trọng (phần lớn tổng nguồn tín dụng của 4 ngân hàng thương mại nhà nước hàng đầu là dành cho doanh nghiệp nhà nước) Rủi ro trong kinh doanh ngân hàng, gồm: rủi ro tín dụng, rủi ro thanh khoản, rủi ro

tỷ giá, rủi ro lãi suất, rủi ro thị trường, rủi ro đạo đức… Những rủi ro này luôn luôn đe dọa sự an toàn và lành mạnh của toàn bộ hệ thống Trong các loại rủi ro kể trên, rủi ro tín dụng được đánh giá là loại rủi ro nghiêm trọng nhất đối với ngân hàng Theo cuốn "Risk Management in Banking" của Joel Bessis thì rủi ro tín dụng được hiểu là những tổn thất do khách hàng không trả được nợ hoặc sự giảm sút chất lượng tín dụng của những khoản vay Sự hiện diện của rủi ro tín dụng sẽ đe dọa sự an toàn của cả hệ thống

Xử lý nợ xấu là cách hiệu quả giúp cho ngân hàng tích lũy được vốn, nâng cao năng lực tài chính để có thể đối phó được tất cả các rủi ro khác nhau

Trong thời gian dài, các ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam

có nguồn tài chính hạn chế và thiếu vốn nghiêm trọng (Phụ lục 4, 5) Trong khoảng 3 năm (từ năm 2002 - 2005) Chính phủ đã bổ sung 9.000 tỷ cho 4 ngân hàng thương mại nhà nước lớn (Ngân hàng Ngoại thương Việt Nam, ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam, ngân hàng Đầu

tư và Phát triển, ngân hàng Công thương Việt Nam) chủ yếu là dạng trái phiếu Chính phủ với lãi suất 3,3 % Hàng năm các ngân hàng thương mại

nhà nước còn bổ sung thêm khoảng 3.000 tỷ dưới hình thức trích lập dự phòng và lợi nhuận giữ lại, tuy nhiên nó vẫn chưa đáp ứng đầy đủ nhu cầu của các ngân hàng Rõ ràng, ngân hàng thương mại nhà nước Việt Nam có nội lực yếu, nếu không xử lý tốt nợ xấu thì dù có được rót vốn và sử dụng nhiều phương pháp, các ngân hàng thương mại nhà nước có thể lâm vào tình trạng khó khăn vì nợ xấu đã rút đi phần lãi rất lớn của ngân hàng

1.2 KHÁI NIỆM NỢ XẤU

Nợ xấu là những khoản nợ quá hạn mà người đi vay nợ không trả được nợ cho ngân hàng Các ngân hàng coi đây là khoản nợ không sinh lời cần theo dõi và xử lý Theo quan điểm của Ngân hàng Liên minh Châu Âu thì có thể xác định nợ xấu trong hoạt động của các ngân hàng thương mại như sau:

a Nợ xấu là những khoản nợ không thể thu hồi được

- Những khoản nợ đã hết hiệu lực hoặc những khoản nợ

không có căn cứ đòi bồi thường từ người mắc nợ;

- Người mắc nợ bỏ trốn hoặc bị mất tích, không có gia tài

hoặc tài sản giữ lại để thanh toán nợ;

- Những khoản nợ mà người mắc nợ đồng ý thanh toán

trong quá khứ nhưng phần còn lại không thể được đền bù, những khoản nợ trong đó tài sản được chuyển để thanh toán nợ nhưng giá trị còn lại không đủ để trang trải toàn bộ nợ;

- Những khoản nợ mà người mắc nợ kết thúc hoạt động

kinh doanh hoặc thanh lý tài sản hoặc kinh doanh bị thua lỗ và tài sản còn lại không đủ để trang trải toàn bộ nợ;

- Những khoản nợ mà người mắc nợ kết thúc hoạt động

kinh doanh hoặc thanh lý tài sản hoặc kinh doanh bị thua lỗ và tài sản còn lại không đủ để trả nợ

b Nợ có thể thanh toán đầy đủ cho ngân hàng

Những khoản nợ không có tài sản thế chấp hoặc tài sản đưa ra để thế chấp nhưng không đủ

c Nợ có thể không thanh toán đầy đủ cho ngân hàng

Đó là những khoản nợ không có tài sản thế chấp hoặc tài sản đưa ra để thế chấp nhưng không đủ để trả nợ (ngân hàng không thể thu hồi đầy đủ món nợ vì người mắc nợ rất khó kiếm được lợi nhuận đầy đủ món nợ từ công việc kinh doanh) hoặc việc kinh doanh đang bị thua lỗ trong một vài năm hoặc người mắc nợ không liên lạc với ngân hàng để thanh toán lãi hoặc gốc

kỳ hạn >1 năm kể từ ngày đến hạn thanh toán hoặc hoàn cảnh chỉ rõ rằng phần lớn tiền nợ sẽ không thể thu hồi được như:

- Ngân hàng không thể liên lạc được với người mắc nợ

hoặc không thể tìm được người mắc nợ

- Người mắc nợ khó có thể trả nợ và yêu cầu sắp xếp lại

lịch trả nợ nhưng không đền bù được nợ trong thời gian thỏa thuận

- Tài sản thế chấp không đủ để trả nợ và hoàn trả khi đến

hạn hoặc tài sản thế chấp ở ngân hàng không được chấp thuận

về mặt pháp lý và hoạt động kinh doanh của người mắc nợ bị thua lỗ trong một vài năm hoặc việc kinh doanh bị chấm dứt hoặc đang trong quá trình thanh lý tài sản

- Những khoản nợ đến hạn thanh toán và hoàn cảnh cho

thấy sự can thiệp của tòa án phải được thực hiện đến cùng hoặc tòa án can thiệp buộc việc trả nợ phải được thực hiện

- Tòa án tuyên bố người mắc nợ bị phá sản và ngân hàng

đã yêu cầu trả nợ và cho rằng phần bồi hoàn sẽ ít hơn dư nợ

[31]

Định nghĩa trên là một định nghĩa của quốc tế về nợ xấu - Nó thể hiện tiêu thức về nợ xấu Nó cũng thể hiện quản điểm phân loại nợ xấu gắn với các nguyên nhân Định nghĩa trên bao quát khá đầy đủ về bản chất nợ xấu khi