Với nhiều trào lưu mới ra đời như: Phân tâm học, chủ nghĩa Tômát mới, trường phái Frankfurt, Hiện tượng luận, chủ nghĩa Hiện sinh....Ở đây triết học đi khám phá những góc khuất của con n
Trang 1ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
VƯƠNG VĂN TÍN
TƯ TƯỞNG CỦA J P SARTRE TRONG TÁC PHẨM
LUẬN VĂN THẠC SĨ TRIẾT HỌC
Chuyên ngành: Triết học
Mã số: 60 22 03 01
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN ĐÌNH TƯỜNG
Hà Nội - 2015
Trang 2LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi dưới sự
hướng dẫn của PGS TS Nguyễn Đình Tường Các nhận định nêu ra trong luận
văn là kết quả nghiên cứu nghiêm túc, độc lập của bản thân tác giả luận văn trên
cơ sở tìm hiểu, nghiên cứu các tài liệu khoa học và bản dịch tác phẩm “Ruồi” đã được công bố Luận văn đảm bảo tính khách quan, trung thực và khoa học
Học viên
Vương Văn Tín
Trang 3LỜI CẢM ƠN
Em xin bày tỏ lòng biết ơn sâu sắc nhất tới PGS TS Nguyễn Đình
Tường – người thầy đã giúp đỡ và hướng dẫn em rất tận tình trong quá trình
thực hiện đề tài nghiên cứu
Em cũng xin chân thành cảm ơn những ý kiến nhận xét thiết thực của thầy – cô phản biện đã giúp cho đề tài được hoàn thiện hơn
Cuối cùng là những tình cảm biết ơn chân thành em xin được gửi tới toàn thể các thầy cô trong khoa Triết học đã tạo điều kiện cho em được học tập, rèn luyện và hoàn thành tốt luận văn tốt nghiệp này
Hà Nội, tháng 1 năm 2015
Học viên
Vương Văn Tín
Trang 4MỤC LỤC
A MỞ ĐẦU 3
B NỘI DUNG Error! Bookmark not defined
Chương 1.ĐIỀU KIỆN, TIỀN ĐỀ RA ĐỜI TƯ TƯỞNG TRIẾT HỌC
Error! Bookmark not defined
J P SARTRE TRONG TÁC PHẨM “RUỒI”Error! Bookmark not defined
1.1 Điều kiện kinh tế - chính trị - xã hội – văn hoá cho sự hình thành
tư tưởng triết học của J P Sartre Error! Bookmark not defined 1.2 Tiền đề lý luận cho sự ra đời tư tưởng triết học J P Sartre Error! Bookmark not defined
1.2.1 Triết học đời sống Error! Bookmark not defined 1.2.2 Hiện tượng luận của Husserl Error! Bookmark not defined 1.2.3 Tư tưởng triết học hiện sinh của M Heidegger và K Jaspers Error!
Bookmark not defined
1.3 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của J P Sartre và tác phẩm
“Ruồi” Error! Bookmark not defined
1.3.1 Khái quát về cuộc đời và sự nghiệp của J P Sartre Error!
Bookmark not defined
1.3.2 Tác phẩm “ Ruồi” Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 1 Error! Bookmark not defined
Chương 2 NHỮNG TƯ TUỞNG TRIẾT HỌC CƠ BẢN CỦA J P
SARTRE TRONG TÁC PHẨM “RUỒI” Error! Bookmark not defined 2.1 Tư tưởng bản thể luận của J P SartreError! Bookmark not defined
2.1.1 Tồn tại tự nó và tồn tại cho nó Error! Bookmark not defined
Trang 52.1.2 Hiện sinh Error! Bookmark not defined
2.2 Tư tưởng đạo đức học của J P SartreError! Bookmark not defined
2.2.1 Tự do – xuất phát điểm của đạo đức học hiện sinh của J P Sartre
Error! Bookmark not defined
2.2.2 Tiêu chuẩn về Thiện – Ác Error! Bookmark not defined 2.2.3 Quan niệm về tha nhân Error! Bookmark not defined
2.3 Quan niệm hiện sinh về lịch sử và nhân học hiện sinh của J P Sartre Error! Bookmark not defined
2.3.1 Quan niệm hiện sinh về lịch sử của J P SartreError! Bookmark not defined
2.3.2 Nhân học hiện sinh của J P Sartre Error! Bookmark not defined
2.4 Những giá trị và hạn chế của tư tưởng triết học J P Sartre trong tác phẩm “ Ruồi” Error! Bookmark not defined
Kết luận chương 2 Error! Bookmark not defined
C KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined
D TÀI LIỆU THAM KHẢO 8
Trang 6A MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
Việt Nam đang trên con đường hội nhập với nên văn hoá thế giới Ở đây vừa phải tiếp thu những tinh hoa văn hoá của nhân loại đồng thời phổ biến văn hoá dân tộc ra với thế giới đã trở thành một yêu cầu tất yếu Trong sự đa dạng của các nền văn hoá thế giới nổi bật lên nền văn hoá phương Tây đã hình thành
và phát triển từ rất sớm mà thành quả nổi bật của nó là một nền văn minh kỹ thuật nâng cao chất lượng đời sống xã hội Tồn tại xã hội có những thay đổi căn bản về mọi mặt Sự thay đổi này không ngoại trừ lĩnh vực triết học Triết học là lĩnh vực thuần khiết và trong sáng nhất phản ánh tồn tại mọi mặt của sự biến đổi Các nhà triết học phương Tây hiện đại đều đi tìm những phương hướng khác nhau để lý giải đâu là những căn nguyên bản thể Triết học phương Tây hiện đại lấy con người làm đối tượng trung tâm Với nhiều trào lưu mới ra đời như: Phân tâm học, chủ nghĩa Tômát mới, trường phái Frankfurt, Hiện tượng luận, chủ nghĩa Hiện sinh Ở đây triết học đi khám phá những góc khuất của con người
mà triết sử trước đây, triết gia đã vô tình hay hữu ý gác qua một bên để khám phá cái lý trí mà hiền nhân coi là vạn năng, với tham vọng thông qua đó có thể thâu tóm được toàn bộ vũ trụ này Nhưng rồi, người ta dần nhận ra được cái phần duy lý ấy của con người cũng không giúp cho cuộc sống nhân sinh con người bớt
đi nỗi khổ đau trần thế Sự khủng hoảng đó bộc lộ rõ trong thế kỷ XX với hai cuộc chiến tranh tàn khốc là chiến tranh thế giới thứ nhất, thứ hai và nhiều cuộc chiến tranh cục bộ, nội chiến đã diễn ra, đẩy con người vào cái chết và sự sợ hãi
Tồn tại của con người thật mong manh và vô lý, thật đáng “Buồn nôn”, “Phi lý”
nhường nào Câu hỏi Con người là gì ? mà Kant đặt ra, bây giờ được thay bằng: Tôi là ai ? Câu hỏi ấy được đặt ra thành vấn đề căn bản trong tâm thức mỗi một con người có lương tâm, đòi hỏi ở triết gia phải được giải quyết theo những cách thức nhất định thông qua những kinh nghiệm cụ thể của con người cụ thể
Trang 7Những vấn đề lớn của triết học truyền thống như; bản thể luận, nhận thức luận, đạo đức học, nghệ thuật…vốn mang trong nó những hạn chế nhất định Bởi hậu quả của tham vọng mong muốn giải thích tất cả mọi hiện tượng để đi tới một bản chất minh xác như toán học, logic hình thức làm, đã không thực hiện được Những công trình nghiên cứu đó đã phác hoạ một bản đồ triết học trải rộng, bao
la, xuyên qua mấy nghìn năm lịch sử Nhưng thực tế thì chính thành quả này lại ngày càng bao la hơn, xa hơn, so với tham vọng ban đầu, thách thức ngày một lớn hơn đối với tồn tại người Yêu cầu bây giờ phải tìm lại cái phần thiếu xót kia mới mong mơ mộng tới một chân lý hoàn toàn
Các công trình nghiên cứu về chủ nghĩa hiện sinh vô cùng đồ sộ, những công trình ấy hầu như đã bóc trần được hầu hết các mặt, cạnh, góc của chủ nghĩa hiện sinh trên phương diện văn bản học Thực tế thì chủ nghĩa hiện sinh là một: Tâm tính xác định của con người phương Tây hiện đại Vậy thì dù ở phương Tây hay phương Đông thì hoạt động tinh thần luôn là vấn đề khó lý giải nhất nếu không muốn thừa nhận là huyền bí
Triết học của J P Sartre là một trong những trào lưu triết học hiện đại ảnh hưởng sâu rộng tới quần chúng nhân dân bởi nó là sự phản ứng thiết thực, hiện hữu của đời sống con người khủng hoảng Ông là một trong những người trụ cột chính của phong trào hiện sinh nói chung và hiện sinh Pháp nói riêng Bản thân Sartre là một triết gia có sức quấn hút trong giới thanh ,thiếu niên Những quan điểm triết học của ông đã động chạm tới tâm tính xác định của bộ phận người tươi trẻ, mới mẻ này Ông như là người cha đỡ đầu, người dẫn đường cho một thế hệ người cảm nhận được sự mong manh của cuộc đời bởi cái chết, bệnh tật, trật tự, luân lý…đang đe doạ
Những sáng tác của Sartre rất đồ sộ và đa dạng nhiều thể loại: luận thuyết
triết lý; hồi ký; tiểu luận văn nghệ hay chính trị; kịch có luận đề, phản ánh
nhiều góc độ khác nhau của đời sống xã hội.Trong đó kịch có luận đề là một trong những thể loại sở trường và có đóng góp quan trọng cho nghệ thuật, triết
Trang 8học nhân loại Vở kịch “Ruồi” là một sáng tác đầu tay của ông mang trong nó
nhiều giá trị triết học cơ bản như: Bản thể luận, đạo đức học, triết học lịch sử, nhân học hiện sinh…, đưa triết học vào mọi tầng lớp nhân dân Mỗi nhân vật và
lời thoại trong “Ruồi” đều mang lại cảm xúc, ưu tư…về thân phận làm người
Con người theo ông đều có thể là trở thành cái mà mình muốn thông qua một hành động đích thực theo quy luật nội tại của cảm xúc Con người hoàn toàn tự
do vì chính con người tuỳ theo hoàn cảnh mà có cách ứng xử phù hợp với chính mình và tha nhân Nhân vật chính của vở kịch là Orextơ đã phát hiện ra bản chất
tự do của thân phận làm người để thông qua đó dậy cho dân chúng thành bang Argox biết được sự thiêng liêng đó của con người, thức tỉnh những con người đang chìm đắm trong trật tự và nguỵ tín bằng một hành động đích thực như là hình thức dấn thân của tự do mà sự biểu hiện của nó chính là một sự lựa chọn của riêng mình
Với những lý do trên đây tôi chọn đề tài “Tư tưởng triết học của J P Sartre
trong tác phẩm “Ruồi” làm đề tài luận văn thạc sĩ của mình (Kịch “Ruồi” đã
được dịch giả Châu Diên dịch và năm 2006 được nhà xuất bản sân khấu phát hành)
2 Tình hình nghiên cứu
Chủ nghĩa hiện sinh nói chung và triết học hiện sinh của J P Sartre nói riêng đã được đông đảo các học giả trên thế giới cũng như Việt Nam biết tới Tuy nhiên ở nước ta do đặc thù chính trị, những tác phẩm của Sartre trong một thời gian dài của lịch sử chưa được quan tâm đúng mức Gần đây do yêu cầu của thời ký đổi mới, hội nhập với nền văn hóa thế giới đã được quan tâm nghiên cứu rộng hơn, vì vậy các tác phẩm của Sartre hầu như đã được dịch hết sang tiếng Việt
Trần Thái Đỉnh trong tác phẩm “Triết học hiện sinh”(1967) Nxb Văn học,
2012 đã phân tích nhiều quan điểm về bản thể luận của J P Sartre Với một ngòi bút sâu sắc, với kinh nghiệm bản thân tác giả Trần Thái Đỉnh coi J P Sartre là
Trang 9một tác gia chướng nhất đương thời Theo tác giả, Sartre đã có một vũ trụ quan
vô thần, tất cả là phi lý Các tư tưởng căn bản của Sartre như “ Tha nhân ”, Dự
phóng”, “ Tồn tại tự nó” “Tồn tại cho nó”…được trình bày cô đọng có sức
cuốn hút trên cơ sở tính ý hướng (Dự phóng) nguyên lý căn bản của hiện tượng
học Ngoài ra ông còn làm rõ hơn quan niệm về cái nhìn như là những vấn đề cơ
bản về tha nhân Song, những quan niệm ấy đều là những mâu thuẫn không có
sự hoà hợp và kết luận “đời là những đam mê vô ích”
Lê Thành Trị với: Lược khảo “Hiện tượng luận về hiện sinh” xuất bản năm
1974 đã tập trung vào những vấn đề cơ bản mà triết học J P Sartre quan tâm: Ý thức, tha nhân, thượng đế…Lê Thành Trị khẳng định bản thể luận của Sartre đều tiến tới hư vô Lê Thành Trị đã vạch ra những quan điểm cơ sở để Sartre coi vấn
đề tồn tại người mới là đáng nghiên cứu Đó là quan điểm có một ý thức siêu hiện tượng tồn tại, cái tạo nên ý hướng tính Qua phân tích ý thức Sartre thấy trong nhận thức của mình ý thức là trực tiếp, ý thức là kích thước hữu siêu hiện tượng của chủ thể Trên cơ sở đó, Sartre nhìn nhận mọi cái khác con người chỉ như là một dụng cụ, một ảo tưởng của con người
Dưới cái nhìn phê phán, tác giả Đỗ Đức Hiểu trong cuốn “Phê phán văn
học hiện sinh chủ nghĩa”( Nxb Văn học, Hà Nội 1978) đã trình bày những
nguồn gốc, triết gia, quan điểm cơ bản của chủ nghĩa hiện sinh Trong công trình phê phán này tác giả đã có những đánh giá về vai trò và vị trí của J P Sartre trong phong trào hiện sinh Về quan điểm tự do trong tư tưởng của mình ông đã trích dẫn những luận cứ tư tưởng có trong tác phẩm “Ruồi” Ngoài ra tác giả còn
trình bày các phạm trù chính như: Tha nhân, Cái phi lý, Hư vô, Buồn nôn, Lo âu
Về tác phẩm Ruồi, Tác giả, Trần Thiện Đạo trong cuốn sách mang tựa đề “
Từ chủ nghĩa hiện sinh tới thuyết cấu trúc”(Nxb Tri thức, 2001) đã trình bày
hầu hết các góc độ của trước tác Ruồi và tác giả Sartre Tuy nhiên công trình của ông mới chỉ dừng lại ở tính văn học, chưa đưa ra được những quan điểm cơ bản
Trang 10nhất về tư tưởng triết học một cách thật sự rõ ràng Đáng chú ý hơn là Trần Thiện Đạo còn chỉ ra những điểm sai trong cách dịch của Phùng Thăng
Tác giả: Nguyễn Vũ Hảo, Đỗ Minh Hợp, trong “Giáo trình triết học phương
Tây hiện đại” (Khoa triết học, Đại học Quốc gia Hà Nội, Trường Đại học khoa
học xã hội và nhân văn Hà Nội, năm 2009) J P Sartre được nhìn nhận như là
một người đi tiên phong phát triển chủ nghĩa hiện sinh Với những tư tưởng như:
Bản thể luận, đạo đức học, quan niệm về hiện sinh lịch sử, quan niệm về thực tiễn, quan hệ giữa cái chung, cái riêng và cái đơn nhất, nhân học hiện sinh, khái niệm chỉnh thể hoá Những vấn đề được trình bày thật sự trở thành cơ sở để đi
vào những tác phẩm cụ thể của J P Sartre
Tạp chí triết học số 11/2005 đăng tải bài viết của tác giả Đỗ Minh Hợp “
Tư tưởng đạo đức của J P Sartre” Tác giả tập trung phân tích khái niệm về tự
do trên cơ sở coi hiện sinh là hư vô, là lựa chọn trong tình huống cụ thể Đây là nguyên lý cần quán triệt khi nghiên cứu tư tưởng đạo đức học của J P Sartre Theo tác giả tự do là một lựa chọn và tạo nên những khả năng của mình, phân
biệt tồn tại với cái hiện hữu Ông đã đưa ra định nghĩa tự do là sự tự chủ lựa
chọn Trong đó tự do gắn liền với trách nhiệm, phù hợp với lương tâm Tuy
nhiên trách nhiệm đó gắn với tồn tại của người là sợ hãi, lo âu trước mỗi tự do lựa chọn của mình Tác giả đã phân biệt tự do theo nghĩa triết học và tự do theo nghĩa luật học Đây là những tư tưởng cơ bản về đạo đức học của J P Sartre
Đặng Hữu Toàn trong bài viết: “Về chủ nghĩa hiện sinh vô thần của J P.Sartre” in trong cuốn “Những vấn đề triết học phương tây thế kỷ XX” ( kỷ yếu
hội thảo quốc tế, Nxb Đại học Quốc gia Hà Nội, 2007) Theo tác giả, J P Sartre lấy tự do của con người làm trung tâm xuất phát điểm của mọi quan điểm về đạo đức học, là phạm trù để phân biệt tồn tại người với cái hiện hữu Tự do là bản chất của mọi hành vi con người, hành vi khởi thuỷ của mọi tồn tại, là khả năng tồn tại duy nhất của con người Với tự do của mình con người tạo nên bản chất của chính mình Lựa chọn là khả năng vinh quang của con người hiện sinh, bởi
Trang 11D TÀI LIỆU THAM KHẢO Tài liệu tiếng Việt
1 Augustino (2007), Tự thuật, Nxb Tôn giáo
2 Nguyễn Tường Bách (2004), Lưới trời ai dệt Nxb Trẻ, Hà Nội
3 Camus, Albert (1947), Dịch Hạch, bản dịch của Nguyễn Trọng Định, Nxb
văn học Hà Nội
4 Camus, Albert (1966), Ngộ Nhận, bản dịch của Bùi Giáng, An Thiên
5 Camus, Albert (2014), Thần thoại Sisyphus, bản dịch của Trương Thị Hoàng
Yến – Nguyên Sa, Nxb trẻ
6 Cooper, David E.(2002), Các trường phái triết học trên thế giới, Nxb Văn
hóa Thông tin, HN
7 Diêu Trị Hoa(2005), E.Husserl, Nxb Thuận hóa
8 Bùi Đăng Duy và Nguyễn Tiến Dũng(2005), Lịch sử triết học phương Tây
hiện đại, Nxb Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh
9 Bùi Đăng Duy và Nguyễn Tiến Dũng(2003) Lược khảo triết học phương Tây
hiện đại, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
10 Bùi Đăng Duy (2004), Triết học phi mác xít hiện đại ở phương Tây, trong:
Nguyễn Hữu Vui (chủ biên): Lịch sử triết học, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
11 Bùi Đăng Duy(2000) Triết học Tây phương hiện đại, trong: Bùi Thanh Quất
và Vũ Tình (Chủ biên): Lịch sử triết học, phần VI, Bộ Giáo Dục và Đào Tạo,
Nxb Giáo Dục
12 Trần Thái Đỉnh (2005), Triết học hiện sinh, Nxb Văn học, Hà Nội
13 Trần Thái Đỉnh (1961), Triết học nhập môn, Nxb Ra Khơi, Sài Gòn
14 Trần Thị Điểu (2013), Triết học thực tiễn của chủ nghĩa hiện sinh và
những giá trị, hạn chế của nó, luận án tiến sĩ, Hà Nội
15 Gadamer, H.G.(1988), Chân lý và phương pháp Những nguyên lý của chú
giải học triết học, Maxcơva
16 Gadamer, H.G (1991), Tính cấp bách của cái đẹp, Maxcơva