DSpace at VNU: Khai thác di sản văn hóa quan họ Bắc Ninh phục vụ phát triển du lịch

i ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN Lê Thị Minh Quế KHAI THÁC DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH HỌ

i

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Lê Thị Minh Quế

KHAI THÁC DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH

PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH HỌC

Hà Nội, 200

ii

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Lê Thị Minh Quế

KHAI THÁC DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ BẮC NINH

PHỤC VỤ PHÁT TRIỂN DU LỊCH

Chuyên ngành: Du lịch

(Chương trình đào tạo thí điểm)

LUẬN VĂN THẠC SĨ DU LỊCH HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS.TS NGUYỄN PHẠM HÙNG

Hà Nội, 2009

iii

MỤC LỤC Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục các hình, bảng, bản đồ

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI I

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU II

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI III

4 NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI III

5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU IV

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU IV

7 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN VI

8 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN VI

CHƯƠNG 1 DI SẢN VĂN HÓA QUAN HỌ - TÀI NGUYÊN Error! Bookmark not defined

DU LỊCH VĂN HÓA QUAN TRỌNG Error! Bookmark not defined 1.1 Di sản văn hóa và du lịch văn hóa Error! Bookmark not defined 1.2 Di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

1.2.1 Lịch sử hình thành và phát triển của Quan họ Bắc Ninh

Error! Bookmark not defined 1.2.2 Phân bố các làng Quan họ Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

1.2.3 Những hình thức tổ chức và diễn xướng Quan họ Bắc Ninh

Error! Bookmark not defined 1.2.4 Các làn điệu Quan họ Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

1.2.5 Ca từ Quan họ Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

iv

1.2.6 Những yếu tố văn hóa khác góp phần hình thành môi trường

tồn tại của văn hóa Quan họ Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

1.3 Vai trò của di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh trong hoạt động du

lịch Error! Bookmark not defined

1.3.1 Vùng văn hóa Quan họ Bắc Ninh nằm ở vị trí thuận lợi để

phát triển du lịch Error! Bookmark not defined

1.3.2 Di sản văn hóa Quan họ là nguồn tài nguyên du lịch quan trọng đối với hoạt động phát triển du lịch của Bắc Ninh nói riêng và

của cả nước nói chung Error! Bookmark not defined

1.3.3 Những khó khăn, hạn chế của việc khai thác di sản văn hóa

Quan họ trong hoạt động du lịch Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 2 THỰC TRẠNG KHAI THÁC DI SẢN VĂN HÓA Error! Bookmark not defined

QUAN HỌ BẮC NINH PHỤC VỤ DU LỊCH Error! Bookmark not defined

2.1 Công tác tổ chức, quản lý khai thác di sản văn hóa Quan họ Bắc

Ninh phục vụ du lịch Error! Bookmark not defined

2.1.1 Công tác quản lý, tổ chức khai thác di sản văn hóa Quan họ

phục vụ phát triển du lịch Error! Bookmark not defined

2.1.2 Công tác xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa Quan họ và tổ

chức kinh doanh Error! Bookmark not defined

2.1.2.1 Cơ quan xây dựng sản phẩm du lịch văn hóa Quan họ

Error! Bookmark not defined 2.1.2.2 Sản phẩm du lịch văn hóa Quan họ Error! Bookmark not defined

2.1.2.3 Tổ chức kinh doanh sản phẩm du lịch văn hóa Quan họ

Error! Bookmark not defined

v

2.2 Thực trạng thị trường khách du lịch và quảng bá xúc tiến du lịch dựa

trên các giá trị di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

2.2.1 Thị trường khách du lịch quốc tế Error! Bookmark not defined

2.2.2 Thị trường khách du lịch nội địa Error! Bookmark not defined

2.2.3 Công tác xúc tiến du lịch Quan họ Error! Bookmark not defined

2.3 Công tác đầu tư cho Du lịch Quan họ Error! Bookmark not defined

2.4 Công tác đào tạo nguồn nhân lực phục vụ phát triển du lịch Quan họ

Error! Bookmark not defined 2.5 Đánh giá Error! Bookmark not defined 2.5.1 Những kết quả đạt được Error! Bookmark not defined 2.5.2 Những vấn đề tồn tại Error! Bookmark not defined CHƯƠNG 3 MỘT SỐ GIẢI PHÁP, KIẾN NGHỊ GÓP PHẦN Error! Bookmark not defined

NÂNG CAO HIỆU QUẢ KHAI THÁC DI SẢN VĂN HÓA Error! Bookmark not defined

QUAN HỌ PHỤC VỤ DU LỊCH Error! Bookmark not defined 3.1 Các căn cứ đề xuất, kiến nghị Error! Bookmark not defined 3.1.1 Định hướng phát triển du lịch Bắc Ninh Error! Bookmark not defined

3.1.2 Những vấn đề tồn tại của thực trạng khai thác di sản văn hóa

Quan họ Bắc Ninh phục vụ du lịch Error! Bookmark not defined

vi

3.1.3 Kinh nghiệm của một số nước về khai thác di sản văn hóa

phục vụ du lịch Error! Bookmark not defined

3.2 Các giải pháp, kiến nghị khai thác di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh

phục vụ du lịch Error! Bookmark not defined 3.2.1 Về tổ chức, quản lý Error! Bookmark not defined 3.2.2 Về nguồn nhân lực Error! Bookmark not defined 3.2.3 Về đầu tư cho du lịch Quan họ Error! Bookmark not defined

3.2.4 Về thị trường khách du lịch Quan họ Error! Bookmark not defined

3.2.5 Về xây dựng, phát triển sản phẩm du lịch Quan họ Error! Bookmark not defined

3.2.6 Về xúc tiến du lịch Quan họ Error! Bookmark not defined Phần 3 KẾT LUẬN Error! Bookmark not defined TÀI LIỆU THAM KHẢO 103 PHỤC LỤC I

I

PHẦN MỞ ĐẦU

1 TÍNH CẤP THIẾT CỦA ĐỀ TÀI

Việt Nam có tài nguyên du lịch khá phong phú với nhiều đặc điểm giống các nước trong khu vực Đông Nam Á- phát triển trên cơ sở nền văn minh nông nghiệp lúa nước; đồng thời có những nét khác biệt riêng Vì thế người ta thường nói rằng đó là sự thống nhất trong đa dạng giữa các quốc gia Đông Nam Á

Chiến lược phát triển du lịch Việt Nam và Quy hoạch phát triển du lịch Việt Nam đến năm 2010 đều xác định ưu tiên phát triển loại hình du lịch văn hóa Đây cũng là hướng đi phù hợp với xu thế phát triển du lịch trên thế giới khi mà cùng với cuộc sống hiện đại, con người càng ngày càng có nhu cầu thưởng thức giá trị văn hóa, nâng cao hiểu biết về bản sắc văn hóa của dân tộc mình và tìm hiểu các dân tộc khác

Để du lịch Việt Nam hấp dẫn du khách thì điều quan trọng chính là việc chúng ta phải biết tận dụng phát huy “những nét khác biệt” văn hóa, bản sắc dân tộc để khai thác xây dựng các loại hình du lịch, các sản phẩm du lịch đặc trưng, độc đáo Đây có thể coi là yếu tố cơ bản quyết định sức cạnh tranh du lịch của mỗi quốc gia

Quan họ Bắc Ninh vừa được UNESCO công nhận là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại càng minh chứng những giá trị văn hóa quan trọng của Quan họ Hiếm có một loại hình dân ca nào mà không gian tồn tại của nó lại rộng lớn như Quan họ, không chỉ phát triển ở 44 làng Quan họ gốc của Bắc Ninh mà còn lan tỏa cả một vùng (mà người ta vẫn gọi là vùng Kinh Bắc) Gắn liền với câu hát dân ca Quan họ, còn là lề lối, cách thức „chơi” Quan họ, là những phong tục tập quán, là những sinh hoạt văn hóa của người dân Đó là môi trường, là không gian để Quan họ ra đời và phát triển

II

Trên thực tế, tại Bắc Ninh, du lịch gắn với các giá trị văn hóa Quan họ chưa phát triển, chưa được nhiều người biết đến Một số sản phẩm du lịch gắn với giá trị Quan họ đã được khai thác nhưng đầu tư còn ít, cho nên sức hấp dẫn đối với khách du lịch hạn chế

Du lịch gắn với các giá trị di sản văn hóa Quan họ (sau đây gọi là du lịch Quan họ) chính là điểm khác biệt, là thế mạnh nổi bật của Bắc Ninh Nếu được quan tâm đúng mức và đầu tư bài bản cho hoạt động du lịch, chắc chắn hình ảnh du lịch gắn với Quan họ sẽ là thương hiệu hấp dẫn của điểm đến Bắc Ninh nói riêng và của Việt Nam nói chung

Với mong muốn di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh được bảo tồn thông qua hoạt động du lịch, làm đa dạng hóa các sản phẩm, loại hình du lịch của Bắc Ninh góp phần tăng cường năng lực cạnh tranh cho Du lịch Việt Nam, thu hút đông thêm lượng khách đi du lịch cả đối tượng là khách nội địa và khách quốc tế trong giai đoạn đầy cạnh tranh của du lịch thế giới hiện nay, tác

giả đã chọn đề tài “Khai thác di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh phục vụ phát triển du lịch”

2 LỊCH SỬ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU

Cho đến nay, có thể nói rằng đã có rất nhiều công trình khoa học nghiên cứu về Quan họ Bắc Ninh trên mọi mặt như lịch sử, đặc điểm nghệ thuật, nội dung, trang phục, ẩm thực Quan họ, không gian văn hóa Quan họ Việc điều tra, nghiên cứu Quan họ được thực hiện từ những thập niên 60-70 của thế kỷ XX

Đó là: công trình khoa học “Dân ca Quan họ Bắc Ninh” của tác giả Nguyễn Văn Phú, Lưu Hữu Phước; “Quan họ, nguồn gốc và quá trình phát triển” của tác giả Đặng Văn Lung, Hồng Thao, Trần Linh Quý; “Tìm hiểu dân ca Quan họ” của tác giả Trần Linh Quý, Hồng Thao; “Lễ hội Bắc Ninh” của tác giả Trần Đình Luyện Gần đây, một số công trình nghiên cứu của sinh viên, học viên thạc sỹ,

III

nghiên cứu sinh, những cuộc sưu tầm của Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam về Quan họ…cũng đã được thực hiện

Tuy nhiên, việc nghiên cứu xem xét khai thác di sản văn hóa Quan họ vào hoạt động du lịch chưa có nhiều người quan tâm Một số đề tài của sinh viên, học viên làm thạc sỹ đã thực hiện chủ yếu đề cập đến phát triển du lịch Bắc Ninh trên cơ sở khai thác các tài nguyên di tích, lịch sử, văn hóa nói chung của tỉnh; hoặc nghiên cứu về trang phục Quan họ, nghiên cứu về dân ca Quan họ hay nghiên cứu một làng Quan họ cho phát triển du lịch

Các nội dung đó đều liên quan đến khai thác Quan họ như một sản phẩm du lịch tuy còn sơ sài, mang tính chung chung, chưa chuyên sâu Cho đến nay, chưa có một công trình dành riêng cho khai thác di sản văn hóa Quan họ để phát triển du lịch trên phạm vi của tỉnh Bắc Ninh Các vấn đề đặt

ra đối với đề tài này là hệ thống hóa các giá trị văn hóa của Quan họ Bắc Ninh như một tài nguyên du lịch, xác định vị trí các làng Quan họ gốc đồng thời đánh giá thực trạng hoạt động du lịch gắn với giá trị Quan họ Bắc Ninh, đề xuất các giải pháp nhằm khai thác hiệu quả giá trị di sản văn hóa Quan họ trong hoạt động du lịch

3 MỤC ĐÍCH NGHIÊN CỨU CỦA ĐỀ TÀI

Mục đích của đề tài là trên cơ sở đánh giá vai trò của di sản Quan họ như một tài nguyên du lịch văn hóa; đánh giá thực trạng khai thác Quan họ trong hoạt động du lịch tại Bắc Ninh hiện nay, đề xuất được những giải pháp trong việc tổ chức, khai thác hoạt động này một cách hợp lý, bền vững, tạo hiệu quả kinh tế du lịch cao đồng thời góp phần vào nhiệm vụ bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại

4 NHIỆM VỤ CỦA ĐỀ TÀI

Để đạt được mục tiêu nghiên cứu, đề tài cần giải quyết những nhiệm vụ chính sau:

IV

- Hệ thống hóa những vấn đề của di sản văn hóa Quan họ, bao gồm: khái niệm, lịch sử hình thành phát triển, phân bố các làng Quan họ, hình thức

tổ chức, diễn xướng, làn điệu, ca từ Quan họ, không gian Quan họ tồn tại, phát triển

- Phân tích vai trò ý nghĩa của di sản văn hóa với hoạt động du lịch, và đánh giá vai trò của di sản văn hóa Quan họ trong phát triển du lịch của tỉnh

- Nghiên cứu, đánh giá thực trạng khai thác Quan họ trong hoạt động

du lịch hiện nay của Bắc Ninh, từ đó chỉ ra những tồn tại, bất cập, hạn chế cần giải quyết

- Đề xuất một số giải pháp, kiến nghị khai thác Quan họ phục vụ du lịch

5 ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU

Đối tượng nghiên cứu: di sản văn hóa Quan họ với tư cách là nguồn

tài nguyên du lịch văn hóa phi vật thể, các công ty du lịch có tổ chức các chương trình du lịch Quan họ, các hoạt động du lịch của các làng Quan họ

Phạm vi nghiên cứu:

Nội dung: Luận văn nghiên cứu về di sản văn hóa Quan họ, và những yếu

tố ảnh hưởng khác trong việc khai thác Quan họ phục vụ du lịch

Không gian: Đề tài tập trung nghiên cứu du lịch Quan họ tại Bắc Ninh, một số làng Quan họ gốc và các nhân tố có ảnh hưởng đến hoạt động này ở khu vực Bắc Bộ

Thời gian: Số liệu, tài liệu thu thập và thực trạng được xem xét trong khoảng 10 năm trở lại đây

6 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Phương pháp thu thập, xử lý tư liệu:

Luận văn thu thập thông tin từ nhiều nguồn, nhiều lĩnh vực liên quan đến hoạt động du lịch Quan họ Trên cơ sở đó, tổng hợp, phân loại, xử lý số liệu để sử

V

dụng trong luận văn, lấy đó làm cơ sở đưa ra nhận định, đánh giá sao cho

khách quan nhất

Phương pháp phân tích:

Đây là phương pháp chủ đạo, được sử dụng thường xuyên trong quá trình nghiên cứu Đề tài sử dụng phương pháp này nhằm đánh giá khoa học, khách quan mối quan hệ giữa các yếu tố liên quan đến phát triển du lịch Quan

họ như: tài nguyên du lịch, điều kiện hạ tầng, vật chất kỹ thuật du lịch, vị trí địa lý, nguồn nhân lực, hiệu quả kinh doanh…

Phương pháp nghiên cứu thực địa:

Phương pháp này giúp luận văn thu thập các tư liệu về lịch sử Quan họ, giá trị nội dung và nghệ thuật của Quan họ, số lượng làng Quan họ gốc…thống kê về khách du lịch Bắc Ninh trong đó có khách du lịch Quan họ;

cơ sở vật chất kỹ thuật du lịch tại Bắc Ninh…

Phương pháp điều tra xã hội học:

Phương pháp điều tra xã hội học được sử dụng khá hiệu quả Hình thức

sử dụng là phỏng vấn trực tiếp Đối tượng điều tra (phỏng vấn) là các cụ nghệ nhân Quan họ, phỏng vấn người dân làng Quan họ, khách du lịch có tham gia chương trình du lịch Quan họ Việc điều tra này giúp tác giả có được những thông tin xác thực cho việc đánh giá thực trạng và đề xuất giải pháp khai thác

di sản văn hóa Quan họ cho hoạt động du lịch

Phương pháp lấy ý kiến chuyên gia:

Để đưa ra giải pháp khai thác Quan họ trong du lịch một cách thiết thực, hiệu quả, tác giả đã tổ chức lấy ý kiến một số chuyên gia trong lĩnh vực văn hóa là những người lâu năm làm công tác nghiên cứu sưu tầm Quan họ và

tổ chức hát Quan họ Bên cạnh đó, lấy ý kiến chuyên gia trong lĩnh vực du lịch là lãnh đạo cơ quan Quản lý Nhà nước về du lịch, là các doanh nghiệp kinh doanh du lịch…Những ý kiến có ý nghĩa lớn cho luận văn

VI

7 ĐÓNG GÓP MỚI CỦA LUẬN VĂN

Luận văn đã bước đầu đánh giá tiềm năng của Quan họ trong việc khai thác cho mục đích du lịch đồng thời cũng chỉ ra những hạn chế khách quan trong việc khai thác Quan họ, một di sản văn hóa phi vật thể, cho hoạt động

du lịch Trên cơ sở phân tích thực trạng du lịch Quan họ tại Bắc Ninh, tác giả

đã rút ra những đánh giá, nhận xét về hạn chế cũng như mặt làm được của phát triển du lịch Quan họ trong thời gian qua

Trên cơ sở tìm hiểu hoạt động phát triển du lịch văn hóa ở Thái Lan, Malaisia, Indonesia là những nước cùng thuộc khu vực Đông Nam Á có nhiều điểm tương đồng với Việt Nam, tác giả đã rút ra một số kinh nghiệm trong việc khai thác các giá trị văn hóa vật thể và phi vật thể cho phát triển du lịch của Việt Nam

Luận văn đã căn cứ vào thực tế tình hình địa phương, mối quan hệ với những địa phương khác đặc biệt là thủ đô Hà Nội, căn cứ Chiến lược tổng thể phát triển Du lịch Việt Nam để đưa ra một số giải pháp lâu dài và cấp bách nhằm thu hút khách đến với du lịch Quan họ

8 BỐ CỤC CỦA LUẬN VĂN

Ngoài các phần mở đầu, kết luận, phụ lục và tài liệu tham khảo, phần nội dung của luận văn được kết cấu thành ba chương:

Chương 1 Di sản văn hóa Quan họ - Tài nguyên du lịch văn hóa quan trọng

Chương 2 Thực trạng khai thác di sản văn hóa Quan họ Bắc Ninh phục

vụ du lịch

Chương 3 Một số giải pháp, kiến nghị góp phần nâng cao hiệu quả khai thác di sản văn hóa Quan họ phục vụ du lịch