Hà Thị Bích Ngọc và nnk... Hà Thị Bích Nyọc và nnk.. food Sci, Off.
Trang 1T ạp chí K hoa học Đ H Q G H N , K hoa họ c T ự n h iê n và C ô n g n g h ệ 23 (2007) 130-134
Điều tra hợp chât carotenoit trong một số thực vật
của Việt Nam
H à T h ị B í c h N g ọ c , T r ầ n T h ị H u y ề n N g a , N g u y ễ n V ă n M ù i *
Khoa S in h học, T rư ờ n g Đ ại học Khoa học T ự n h iê n , Đ ạ i học Q u ố c g ia H à N ộ i
3 3 4 N g u y ễ n Trãi, H à N ộ i V iệ t N a m
N h ậ n n g ày 10 th á n g 3 n ă m 2006
T ó m t ắ t C aro ten o it là m ộ t n h ó m các h ợ p c h ấ t th ự c v ậ t th ứ s in h p h â n b ố p h ố b iến tro n g giói th ự c vật C h ú n g đ ư ợ c b iết đ ế n n h ư là các h ợ p c h ấ t có k h ả n ă n g c h ố n g oxi h ó a d o đ ó có th ế có ch ú c n ă n g tro n g p h ò n g ch ố n g lão hóa, u n g thư C h ín h vì t h ế m à n g à y n a y các n h à k h o a h ọc đ a n g q u a n tâm
rấ t n h iể u đ ế n k h ả n ă n g đ ư a các chất n à y vào ứ n g d ụ n g tro n g th u ố c ch ử a b ệ n h h o ặ c th ự c p h ấ m
ch ứ c n ăng
T ừ các b ư ớ c th ă m d ò b an đ ẩ u , c h ú n g tôi đ ã đ iề u tra đ ư ợ c th à n h p h ầ n m ộ t s ố c a ro ten o it (beta caroten, lutein, ly co p en ) tro n g 30 đ ố i tư ợ n g th ự c v ậ t p h ổ b iế n ở V iệt N a m b ằ n g p h ư ơ n g p h á p sắc kí lỏng cao á p (HPLC) Kết q u ả cho thấy, có m ộ t s ố m ẫ u c h ứ a cả b a c h ấ t trê n (n h ư cà ch u a , h oa h ồ n g
v àng, h oa đ iệ p , ra u d ề n cơm , lá bí n gô) tro n g đó, b eta c a ro te n tìm th â y n h iề u tro n g lá đ u đ ủ , ra u ngót, th ịt b í đỏ, ra u sam ; lu tein có n h iề u nhâ't tro n g lá đ in h lă n g v à ly co p cn thì có n h iề u n h ấ t tro n g
q u ả cà chua
1 M ở đ ầ u
C a r o te n o it là các sắ c tô' t ự n h iê n tạ o ra
m à u v à n g , d a c a m , đ ỏ tr o n g râ't n h iề u các lo ại
h o a q u ả (gâ'c, c h a n h , đ à o , m ơ , cam , n h o ),
r a u (cà rô't, cà c h u a ) , n â rn v à h o a C h ú n g
c ũ n g có m ặ t tr o n g các s ả n p h ẩ m đ ộ n g v ậ t
n h ư trứ n g , tô m h ù m , c á N g à y n a y , các h ợ p
châ't c a ro te n o it r ấ t đ ư ợ c q u a n tâ m n g h iê n
c ứ u , đ ã đ ạ t đ ư ợ c n h ữ n g k ế t q u ả k h ô n g ch i v ề
ả n h h ư ờ n g c ủ a c h ú n g lê n các c ơ t h ể s in h v ậ t
m à cò n đ ư a r a m ộ t sô' s ả n p h ẩ m th u ố c v à
th ự c p h ẩ m th u ố c b ổ s u n g h à n g n g à y
B eta c a ro te n là tiề n châ't c ủ a v ita m in A
T u y n h iê n k h i b ị th ừ a th ã i v ita m in A sẽ b ị
* Tác giả liên hệ ĐT: 84-4-5585349
E-mail: muinv@vnu.edu.vn
đ à o th ả i, c ò n b e ta c a r o te n đ ư ợ c d ự tr ữ tro n g
g a n đ ê h lú c c ầ n th iế t B eta c a ro te n th a m g ia
v à ả n h h ư ở n g đ ế n m ộ t sô' q u á tr ìn h s in h lý
tr o n g c ơ t h ể n h ư tă n g c ư ờ n g h ệ m iễ n d ịc h ,
n g ă n n g ừ a m ộ t sô' u n g th ư ở đ ư ò n g tiê u h o á [1, 2] B e ta c a r o te n có n h iề u tr o n g gâc, c à rốt,
d ư a đ ỏ , c ủ c ả i đ ỏ , d â u tâ y , b í n g ô
L u te in c ó n g u ồ n g ố c từ lu te u m , th e o tiế n g
L a tin h c ó n g h ĩa là n o ã n h o à n g , d o lầ n đ ầ u tiê n đ ư ợ c p h á t h iệ n v à tá c h từ n o ã n h o à n g
L u te in c h ủ y ê u có m à u d a cam , th ư ờ n g g ặ p
tr o n g n h iề u r a u q u ả , n h ư n g ô , xoài, k h o a i
la n g , b í n g ô , ớ t n g ọ t, cải x o ă n L u te in có
k h ả n ă n g p h ả n ứ n g v ớ i các g ố c tự d o , b ả o v ệ
t ế b à o k h ỏ i b ị ôx i h o á , c h ố n g u n g t h ư d a , lão
h o á d a , lã o h o á th u ỷ tin h thê^ là m g iả m h iệ n
tư ợ n g x ơ v ữ a đ ộ n g m ạ c h [3]
Trang 2Hà Thị Bích Ngọc và nnk / Tạp chí Khoa học D H Q G H N , Khoa học T ự Nhiên và Công nghệ 23 (2007) 130-134 131
L y c o p e n có k h á n ă n g b à o v ệ tê' b à o k h ò i
s ự ôxi h o á, ly c o p e n c ò n g ó p p h ầ n v à o q u á
tr ì n h h ấ p th ụ á n h s á n g k h i q u a n g h ợ p M ộ t
sô' n g h iê n c ứ u g ầ n đ â y đ ã xác đ ịn h r ằ n g
ly c o p e n có k h ả n ă n g là m c h ậ m q u á tr ìn h
p h á t triế n c ù a u n g t h ư tu y ế n tiề n liệ t, r u ộ t
k ế t v à th ự c q u à n [4] L y c o p e n p h â n b ố k h á
r ộ n g rãi tr o n g tự n h iê n , th ư ờ n g g ặ p tr o n g cà
c h u a , ổi, d ư a đ ỏ , đ u đ ủ , n h o
C h ín h v ì v ậy , v iệ c n g h iê n c ứ u đ ể s ả n x u ấ t
thuôíc có n g u ổ n g ố c th ả o d ư ợ c m a n g m ộ t ý
n g h ĩa v ô c ù n g th iê í th ự c C ũ n g n h ằ m m ụ c
đ íc h đ ó , c h ú n g tô i đ ã tiê n h à n h đ iề u tr a m ộ t
s ô 'h ợ p c h ấ t c a ro te n o it tr o n g th ự c v ậ t V iệt N a m
2 Đ ố i tư ợ n g v à p h ư ơ n g p h á p n g h i ê n c ứ u
2.1 Dôí tượng
- 30 lo ài th ự c v ậ t ở V iệt N a m
- C ác b ộ p h ậ n n g h iê n cứ u : lá, h o a , c ủ v à
q u à b a o g ồ m
+ H o a : h o a h ổ n g v à n g , h o a tiể u m u ộ i,
h o a đ iệ p
+ Lá: D ề n cơ m , d ề n tía, c ầ n tâ y , tía tô, ra u
b ọ , h à n h lá, m ã đ ề , ra u đ a y , lá đ u đ ủ , d iế p cá,
bí n g ô , n g ả i c ứ u , đ ỗ tư ơ n g , r a u m á , ra u sa m ,
ra u d ệ u , lá d iễ n , ỉá tr ầ u k h ô n g , r a u n g ó t, đ in h
lă n g , lá m ư ớ p đ ắ n g (lá b á n h tẻ)
+ Q u à , củ: T h ịt m ú i m ít, th ịt b í đ ỏ , th ị t đ u
đ ủ x a n h , xoài, ớ t v à n g , cà c h u a ( q u ả ch ín
v ừ a , k h ô n g n h ũ n )
2.2 Phương pháp
M ầ u th ự c v ậ t đưnrc s â y k h ô ở n h iệ t đ ộ 65
- 70°c, s a u đ ó n g h iề n th à n h b ộ t L ấ y 10 g a m
b ộ t n g â m c h iế t q u a đ ê m v ớ i 1 0 0 m l n -h e c x a n ,
cô q u a y th u cao L â y 2 m g c ao h o à ta n tr o n g 5
m l h ệ d u n g m ô i (g ổ m a x e to n n itrin : m e ta n o l:
c lo ro ío c = 7 0 : 2 7 : 3 ) c h ạ y H P L C [5-9]
3 K ế t q u ả v à th ả o lu ậ n
ờ lá đu đủ
T r o n g 30 m ẫ u th ự c v ậ t c h ú n g tôi n g h iê n
c ứ u b ằ n g H P L C th ì ờ lá đ u đ ủ có h à m lư ợ n g
b e ta - c a r o te n cao n hâ't (ò p e a k sô' 8, h ìn h 1A)
J!!
1
V
1 CtaLACftlM«r«B
A
H ìn h 1 A P h ố H PLC củ a !á đ u đ ủ - peak 8 vói
th ò i g ia n iư u là 6,569 p h ú t B C â u trú c beta-caroten
đinh lăng
T ro n g 30 m ẫ u th ự c v ậ t đ ư ợ c c h ú n g tôi
p h â n tích b ằ n g H P L C th i ờ lá cây đ in h lă n g có
h à m lư ợ n g lu tein cao nhâ't (p eak th u 2, h ìn h 2A)
•ChmmơQntm
c IM 1
_
mucH
1
u Xế ' ' •• ỉ ế 10« tĩĩ lù Ĩ77
t 0*LA CklMtTOM
H ìn h 2A P h ổ H PL C củ a lá đ in h lăn g - p ea k 2 với
th ờ i g ia n lư u là 3,332 p h ú t
Trang 3132 Hà Thị Bích Ngọc và nnk / Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khơa học T ự Nhiên và Công nghệ 23 (2007) 130-134
quả cà chua
T ro n g 30 m ẫ u th ự c v ậ t c h ú n g tôi k h ả o s á t
b ằ n g H P L C th ì h à m lư ợ n g ly c o p e n ở cà c h u a
là c ao nhâ't (p e a k 6, h ìn h 3A )
H ình 3A P h ổ H PLC củ a q u ả cà ch u a - peak 6
với thời g ian lư u là 4,742 p h ú t
- H à m lư ợ n g % các h ợ p c h ấ t c a ro te n o it (b e ta -c a ro te n , lu te in , ly c o p e n ) tr o n g tổ n g s ố các c h ấ t h â p th ụ ở b ư ớ c s ó n g 4 5 7 n m c ủ a các
m ẫ u t h ự c v ậ t p h â n tích b ằ n g p h ư ơ n g p h á p
H P L C K ê t q u ả p h â n tích đ ư ợ c g ió i th iệu ớ
b ả n g 1
Bảng 1 H àm lư ợ n g b eta caroten, lutein, lycopen c ủ a các m ẫ u th ự c vật
Trang 4Hà Thị Bích Nyọc và nnk / Tạp chi Khoa học Đ H Q G H N , Khoa học Tự Nhiên và Công nghệ 23 (2007) 130-134 133
Đ â y là kê't q u á b ư ớ c đ ẩ u s ử d ụ n g p h ư ơ n g
pháp HPLC điều tra nhanh các chất
c a ro te n o it v à h à m lư ợ n g c ú a c h ú n g có tr o n g
t h ự c vật Q u a b à n g tr ê n c h ú n g tô i th â y có
n h ữ n g m ẫ u th ự c v ậ t có cả 3 h ợ p châ't b e ta
c a ro te n , lu te in , ly c o p e n n h ư : c à c h u a , h o a
h ổ n g v à n g , h o a đ iệ p , r a u d ề n c ơ m , lá b í n g ô
C ó m ẫ u chi có h ai c h â t b e ta - c a r o te n v à lu te in
n h ư rau d ể n tía, c ầ n tâ y , ra u b ợ , lá h à n h , ra u
đ a y , lá m ã đ ế , lá đ u đ ủ , lá d i ế p cá, lá n g à i
c ứ u „ lá ra u m á , lá ra u d ệ u , lá d iễ n , lá trẩ u
k h ô n g , lá ra u n g ó t, lá m ư ớ p đ ắ n g , lá đ in h
lă n g , lá ra u s a m , th ịt m ú i m ít, th ị t b í đ ò C ó
m ẫ u lại có h ai châ't lu te in v à ly c o p e n n h ư h o a
tỷ m u ộ i C ó m ẫ u có h a i châ't b e ta - c a r o te n v à
ly c o p e n n h ư ớ t v à n g C ó m ẫ u c h i có b e ta -
c a ro te n n h ư x o ài, có m ẫ u ch i c ó lu te in n h ư lá
đ ậ u tư ơ n g , th ịt đ u đ ủ x a n h
H à m lư ợ n g b e ta c a ro te n có n h iề u n h â't ở
lá đ u đ ủ (57,059% ); h à m lư ợ n g lu te in có
n h iề u nhâ't ở lá đ in h lă n g (50,762% ), h à m
lư ợ n g ly c o p e n có n h iề u n h ấ t ờ q u ả cà c h u a
(22,483%) T iế p th e o đ â y , c h ú n g tô i s ẽ n g h iê n
c ứ u h o à n th iệ n h ơ n v ề h o ạ t tín h s in h h ọ c các
h ợ p c h ấ t c a ro te n o it c ù a các th ự c v ậ t q u a n
tâm
4 K ế t lu ậ n
T ừ n h ử n g th ự c v ậ t p h â n tíc h c h o th â y :
- H à m lư ợ n g b e ta c a ro te n có n h iề u n h ấ t ờ
lá đ u đ ủ (57,059% ), rồ i đ ê h lá r a u s a m
(55,311% ), ra u d ệ u (52,915% ), ra u d ề n cơ m
(50,688%)
- H à m lư ợ n g lu te in có n h iề u n h ấ t ở lá
đ in h lă n g (50,762% ), rồ i đ ế n lá h à n h
(33,326%)
- H à m lư ợ n g ly c o p e n có n h iề u n h ấ t ở q u ả
cà c h u a (22,483% )
- N h ữ n g th ự c v ậ t có cả b a h ợ p c h â t n ày
v ớ i h à m lư ợ n g c a o là ra u d ề n cơ m , lá b í ng ô,
h o a đ iệ p , h o a h ổ n g v à n g , cà c h u a
T à i liệ u th a m k h ả o
[1] Lan P h ư ơ n g , Bách khoa toàn thư V€ vitamitĩ, muôi
khoáng và các yếu tõ v i lượng, NXB Y h ọ c H à Nội,
1999
[2] Lê D o ã n D iên, Công nghệ sau thu hoạch thuộc
ngành nông nghiệp Việt Nam trong xu thếhội nhập
và toàn câu hoá, NXB N ô n g nghiệp, H à Nội,
2004
[3] Đ ồ H u y Bích và nnk, Cày thuốc và động vật làm
thuốc & Việt Nam, NXB K hoa học Kỹ t h u ậ t H à
Nội, 2004
[4] N g u y ễ n Thiộn Luân, Lê D oãn Diên, P h an Q uốc
Kinh, Các loại thực phẩm thuốc, thực phẩm chức
năng ở Việt Nam, NXB N ô n g nghiộp, H à Nội,
1999
[5] P hạm L u ận , Cơ sở lý thuyêĩ sắc ký lòng hiệu suâĩ
cao, K hoa H oá, T rư ờ n g Đại học T ống hợp, H à
Nội, 1987
[6] T.YV G o o d w in / The biochemistry o f the Carotenoids, Vol 1, Plants, Second Edition,
C h a p m a n a n d H all, L o n d o n a n d Nevv York, 1980
[7] J.s A n a d ries, Vitamin analysis in body fru its and
foodstuffs w ith high perỷormance ỉiquid chromatography, P hD Thesis, Ư niversity of
A m ste rd a m , 1989
[8] J.L B ureau, R.J B usw ay/ H PLC d ete rm in a tio n
of c a ro te n o id s in fru its a n d vegetables in the
U nited States, / food Sci, Off Pubỉ Inst food
Technoỉ 51 (1986) 128.
[9] M p B ueno, D e te rm in atio n of retinol and
c a ro te n e b y H ig h p e río rm a n c e liquid
ch ro m a to g ra p h y , Food Chemistry 59 (1997) 435.
Trang 5134 Hồ Thị Bích Ngọc và nnk ỉ Tạp chí Khoa học ĐHQGHN, Khoa học T ự Nhiên và Công nghệ 23 (2007) 130-134
Study of some carotenoids from some plants in Viet Nam
H a T h i B ic h N g o e , T r a n T h i H u y e n N g a , N g u y e n V a n M u i
C aro ten o id s c o n trib u tin g p le n tiíu lly in v eg etatio n a re a n tio x id a n ts th a t can tre a t cancer, anti aging, etc T hus, th ey co u ld b e u se d to p ro d u c e m ed icin e a n d m edical food F rom 30 p la n t sam p les
an aly zed by H PLC, w e fo u n d th a t th e re are som e p la n t s a m p le s c o n ta in in g b eta-caro te n e o r lutein o r lycopene
There are five sam p les c o n ta in in g all th ree ab o v e su b sta n c e s: flo w ers of Rosa Chinensis Ịacq
flow ers of Dendrobium superbum Reicho, leaf of Amaranthus viridis L., Ieaf of Cucurbita pepo L , íru it of
L ycopersicum e sc u le n tu m M ill.
The m ax im u m ratio of b eta-caro te n e is 57,059% in leaf of Carica papaya L., lu tein is 50,762% in leaf