I ' Ạ P C I I Í K H .'A Ỉ I ụ D Ạ I n ọ t ; I Ò N t ì H Ợ P H Ã N Ộ I S o 1 1987
L À N G V I Ệ T CỒ T R U Y Ề N
M ộ t sổ vấn đè ruộng đất và p hong kiên hóa
T R Ư Ơ N G HỮU Q U Ý N H
Quá t r i n h lịch s ử t h ế g i ớ i m a n g tính t h ố n g n h át , n h ư n g do s ự chi p h ố i của
n h ữ n g đ i è u k i ện địa lý và xã hội khác n h a u m à n ó c á n g hết l ứ c đa d a n g , p h o n g
p h ú Trô n b ư ớ c đ ư ờ n g t i m h i ễ u (ịuá k h ứ lịch s ừ của m ì n h , c o n ngirời đa di d à n
t ừ tính địa p h ư ợ n g rụ t h ề l ê n tinh kh á i quát, t h ố n g nhát Chính n h ữ n c URutri
s á n g l ệ p c hủ ng hĩ a M á c - L ô n i n đã í ừ n g t h eo dõi b ư ớ c đ ư ờ n g phát Iriễn đỏ c ủ a s ử
h ọ c (le tim đ ó n mộ t s ự khái quát C ô n g t h ứ c n ố i t i ế n g c ủa Mác: « VẾ đ ạ i the c ó
! i c0i c^ ? h ư ơ n ị i t h ứf sản X uđ t Ả c h â u ’ c ồ í ' v> p h o n g kĨỂn Tả tư s ả n h i Ị n đ ậ i l ầ
n hi rn g t hời đại t i ế n tri?n dàn d à n của h ì n h t há i k i n h tế x ẵ h ỏ i » T ư t ư ơ n g l ề
t í n h t h ố n g n h ấ t c ù a q u ả t r i n h l ị c h s ử t h e g i ớ i đ ă h o à n ỉ o à n r õ r à n g m ă c d a u M í c
n h ư c h ú n g ta đã bi.'!, h i ẽ u sâu s ắc s ự k h á c n h a u g i ữ a p h ư ơ n g Đ ô n g vả p h ư ơ n g
T â y Chinh xuỉít phát l ừ t ư l r ở n g VC lính t h ố n g nhát đ ó , Mác đ ã v i ế t : « B ề đ á n h
giá đ u n g nôn s ả n x u ẫ t p h o n g k iế n, phải x e m xét n ỏ n h ư một p h ư ơ n g t h ứ c s a n
x uấ t d ự a tr ên s ự đ ố i k h á n g » (I), T ư t ư ờ n g về tính t h ố n g Iihaí c ủ a Mác đ ư ơ c
Enfil!c n l L ê n Ì n phát f n ề n h ơ n n ữ a * N h ư n s> t ừ khi giời ủr h ọ c q u a y lại, đi
s, t u J i c h s ử eụ thằ c ủ a 1lừ n *:m r ờ c ’ t ừ n s v ù n g , t ừ n g c h â u lục, thi t ư lưỉrv.ò
v e s ự tách biệt g i ữ a Đ ì n g v à Tây lại n â y n ừ và chi phối.
:*.c h u r f tỏl khỏl1g p h ủ nhậ n r ằ u g ’ xS h ội c ó s iai c đ P " p h ư ơ n g n ô n g đa phát
u .! m 0t c ải u è n xa hội có n h i è u đ i ề m kliác p h ư ơ n g T à y s o n g s ự k h á c
n -.Ó / ‘ h h i ệ n ở hfti chAulwf mà t h ỏ i , n ó c ò n thề h i ệ n củ ở t ư n g n ư ớ c
t ừ n g v ùn g c ủa n g a y t r ê n đẩt p h ư ơ n g B ô n g này L à n g v i ệ t c ô truVèn c ũ n g n h ừ
là.n 8 I n ( ỉ ô n ẻ x i a c S I r u y ỏ n , c ả i n í n c ù a xã hội đ ố , k h ô n g b ĩ p l á TÕ f r o r t f buỗ i ư ă u c ủ a x ẵ h ộ i c ó g i a i c ấ p v à đ ê u đ ư ợ c d u y tri i r o n g s u ố t l ị c h s ử m ấ y n g ồ u
n ă m s o n ợ b a o th â n c h ú n g k h ô n g g i ố n g n h a u , k h ỏ i i g d ò n g nbfti v ở i n h a u đ ư ợ c Vào t h ờ i đ ại đ ộ c U p ( t ừ í h ế k ỷ X) vị tri c ủ a l à n g Vi ệt c ồ t r u y í n đ ư ợ c nh à
n ư ở c ( r u n g ư ơ n g c ù n g c ố, bả o vệ tlè l à m c ơ s ờ c h i n h IrỊ-xă ỉiội c h o m i n h K h á n ơ
í , hỉu'l.v.h<l n-? ng0.ạ i x ầ m d i ỗ n r a tr0ng c á c l h ế kỷ X - XV lại g ó p phàn c ủ n g c ố
t i n h b e n v ữ n g của c h ủ n g S o u g n h ư v â y k h ô n g ph ả i là x ã bộ i Vi ệt N a m d a m c h â n
t ại c h ỗ N ỏ đ a b ư ớ c lên c h ẽ độ p h o n g k i ế n , phù h ợ p v ớ i t r ình (lộ của n h ữ n g
Bực l ư ợ n g s ả n x u ẫ i r à cái n ầ n l à ng xã đ i r ơ n g t h ờ i N o i m ộ t c á c h kh ác, l ồ n g V i é t
í ? i ! T í ền CanA đ “ dÌ v à ? CO,n đ ư ờ n g p h ứ n K k i ế n h óa v à Sl.r p h o n g k i ế n h óa đ ó ĩbieu h i t n c ụ (he và c ơ b ả n Ư c h ế đ ỏ ruỘDg đổt.
Lí
Trang 21 — c ỏ l ẽ , c ũ n g n h ư ÍT b ấ t k \ m ộ t u ư < v v ă n n i i ĩ ì h n à o k ! HC h \ v ơfi 11 l o à n b ộ
r u ộ n p đẫí t r o n g lảtĩrt Ihiiộ * sỏr hfni c hu n g < M i y ồ n sỉỉĩiịị g u ũ (loạn c ỏ n g x ă n ồ r ì g
t h ô n , trôn n g ư ỡ n g r ử a 01 a x ă hội r ỏ g iai Ciiy và ĩìlìíi mrÓT, r u ộ n g Ị* Ufí * uy th u ộc SÍT
h ữ u c h u n g n h ư n g ‘h r ợ c c h ì a n l ' ỏ c h o c á c đ ì n h cả (ỉ*? c a v I*£y \ à ỉ r ủ n g thụ
T i n h h ì n h s ả h ữ u vồ Ị)hán p h ổ i r n ộ m; í T/ĩf n!nr YỘ)\ (lo luiPỊỊ ]oi\* ì.Ịịv.yờu ĩì\ An
k h á c n h a u , đ ư ợ c d u y tri ỏ- mừ« 'V, IK 1 ) h;:v i mr r (ĩ<‘> k b ; u\ rìiróị <Luì«: iỉàv ha y
d ư ớ i d ạ n g k h á c , c h o đ ố n t n r ờ c CM ĩ r á r h i r ộ n g dã! (M*~3- 19,")'.») Sir ù, ự c ĩ à \ đà
l ạ o r a n h ữ n g h ì n h ' h ứ q u a n b< <!ặ- ! h ù t ủ a n u í r c ỉ a íronỊ ' < h t : ù ộ l i ỉ ộr ị * úf ĩ
C h ẳ n g h ạ n , c h ế ( l ộ s ử h ỉ r u n h à r ư c v í m ò n g đ ấ t t ồ n t ụ i s u ổ ỉ í l n i l ĩ i u ị ị đ ạ , VÀ
l u ô n l ụ ỏ n là c ơ sỉr k i n h 15 c h ủ y ĩ ’iỉ c ủ i li lì à nucVc r u n g u o n g t ập q u y ê n ực
l ạ i , n h à m r ờ c t r u n g ư ơ n g lẠp q u v c n , k h ố n g đ ư ợ c xft> d ự n g t r ô n m ộ t C(> s ử
k i n h t ế m ở i , o ô n ơ t h ư ơ n g n<*h i** p p h ả ! - H e n , t h i b;\ g i ờ c u n ^ l ì m c Ar l ì ( l i i v t r i
YÒ b ả o v ệ c h ế đ ộ r u ộ n g đ á í c ô n g ơ ì ừní ị T r o n / Í l ú c ỏ bị khi h a m t r o n.jj l i n h
t r ạ n g tri trẻ của n o n kinh í ố n ô n g n ^ h i ^ p l h ủ r ụ u v à l ạc lỉậu lì/:irtVi I ì ỏ r s d a n
k h ỏ n ơ t ỉ m t h á y m ộ i 1 i t h o ả i n à o k h á c l à h ả o v ( r u ộ n ^ í * A í v o m ị c ủ a l à n g , k i í m
l á y m ộ t i i i ả n l i c ủ a n ỏ , d ù M, d ù n h ỉ ? u CK ( ! uv t r ì c uôi * ÍÌOIÌỊỊ • ủ a h ọ o ! , ĩ ì ỹ Yà
n h ư v ậ v , r u ộ n g đ ấ ỉ c ỏ n g v ó i c h e đ ộ qì 1A !I đ i ề n t r o ’ t h à n b m ộ ! b a i t huoc * di-' ii
c h ỉ n h x3 h ộ i khi xã hội r ố i r en m â u \ h an g ỉù c à p ; ! 1 V Ịiỉìi N'o;iĩu l à, n i n ' 1 ítĩ
l ú c k h ỏ k b ầ n t r o n g t ò n t ụ i , |4ia i c á p ‘.hurt ti ị l ạ i d u a h ã i (ĩó r bf ìtliir (' ( Ii oi
t h ế ' k ỷ X V I I — ( l ầ u t ỉ Ê k ỷ X V i I I v à n h i ê u a u ò n ử a d ầ u t i è LY X ì \ Òn
n ô n g d â n , khi bị íồiìi v à o c ả n h i/Ị 1*(ìc ộ' n tT ì l ù ' ( \ 1,\ lì ị a th ủ, lụp iửciiỉ.‘iiĩ (-Ỉ 11
v i ệ c « T ô i v è c ấ y r u ộ n g q u a n đ i è n Há í |>ụo đ ã l o l l ( ị u a n [ n I n t o l a v ỉ)
H ọ c ỏ b i ế t đ á u r a n g ỏ* n h ữ n g t b £ k v X V H I — X Ỉ X , HÌỘTIÍỊ ỉ ổ n g ù a bị l i m lì ẹ p
đ ế n m ứ c ỏ- n h i ề u l ồ n g h o à n t o à n k h ủ n g c ò n n ữ a ( 5 / 2 0 x ã ‘‘ủ i Ì!U;-ệ'ỉ V ụ B ả n , H à
N a m N i n h , 6/ 43 xà I hỏ n c ủ a T ừ L i ê m , ỉ l ả n ộ i , 5; M xà t h ô n củỉỉ b u \ n Hh; Viên
Hà N a m N i n h ) vồ c ũ n <4 ( ừ nhírnp thố k V (ló, ruộn^ị c ỏ m ; <!fi < hịu sự 1U 4 »o 30 ii CI:U
c k c h à o l ỷ t r o n g l à n g H i ệ n l ư ợ n g or i m c?) c h o í hi : ‘ i'll Q CÒIỈ^ d S tỉ ỏ í h a n h p h ô
b i Ể n M u ố n đ ư ợ c h i r ả n ơ r u ộ n g cồĩìịị k h â u phr ì n ])' ĩ,\ <hrợr ỉ V ử a n h ạ n \ù u i n h
n a m c ủ a l à n g Mìà đ i è u ỉ) Hy đ â u c ồ n d o i ì ,1 Ii\n iihir ty ih? kv ?ÍII - X l l K c ử đếr
t u ồ i h o à ; i f ĩ n a m l à đ ư ợ c g h i v à o s ô P h a i \ à ‘Vi l ỏ k h ( \ ọ r k ỉĩ!ít *:r: ^ v 0 iz ủ è u
đ ó c ũ n g l à m c h o hao n h i ê u n g ư ờ i k h á c :I k i ệ t ịịu'
! u y n h i ê n , c h ử n ^ n à o x ã h ộ i c ò n t r ì t- ệ í h ' hà* Íiiií.u: ỉ u ọ n | v o n g v ả r u e u ộ
q u ả n ( l i e n v ẫ n CÒI) hiộu u ^ ^ ỉẻ D i Lủn^' pr.ai tiếp I r , n f>t iụ;iíin là Ị b u ! c ỏ ít
n h ỉ ề u r u ộ n g đẵt c ồ n g Hươ i iùnlì ỉiiứr Iỉà\ liav hinli ì l ú r kh * ơ tầiế ] V W i l l
v ồ đ ặ c biệt lù t h ế kỷ XIX, ngiròi tít !ỉ’.đv xuiU !ùì ỉ v>v 1 hi rĩ thun ruộii^í
c ô n g n h ư ộy : r u ộ n g c h ù a , r u ộ n g đ ì n h r uôn^ ;*hcgi ,‘iị) ỉ Iiùĩ ^ nọ, r u ộ n g tu* vun,
r u ộ n g tư YÕ, r u ộ n g b ả n t h ô n , v.v B ò là c< s ư ti ll í ; i ctỉa l à n g c ồ
t r u y ề n v à c ù a ^ h f r n g t à n d i r tr?t, x f h* } hí ^i r * n h ử n í ! c i ì l đ ỏ
l à h i ệ ’1 t h á n c ủ a f r a n g t h á i t r i í r ộ , \)V í a c d n • »hf ' r u i j n 1 3ì h»n> í ố k i m
h à m xà hội (lồi tien n h a n h !èn J) í 1 r ’Ir c
2 H u ộ n g đ â l t h u ộ c s«v h ử u í i r nl ỉ â ì i 1ỈHÌ í ại ír r.^ I a : , i ẽ u r ụ n l t i T ộ ng
c ô n g , r i i ấ c c h ắ n r ẳ n g ]\ò da c ỏ mill í êii C -ị m r ớ c Lii ù ì! òi í ìac íỉ uụr 'Í ií h
h ì n h n ’iAn hóa tài s ỉ n i r o n g n h ử n ị ĩ tliế kv dìhi V ủn ! ỏi c o 1]?; IIUUI, ẲỉhŨPg
d ò n p n; trài IIán, t ừ q u an l ạ i í*.on T*hA.Ĩ đ/:n ỉ)ị ? r \ noi [ !ế|> i)L; mH cir Sj ii g n ư á c
ta t r o n ^ 9 flì? kv đ à u c ô n g ỉịcli khòi i ị ; n ? í l i ổni ! »■(**!' ỉh; ! cbC' so- h ữ u tu nkAn v í r u ỏ n £ đãt npv.
Trang 3Hr t h ế k ỷ X I r r li ro, g hoà I ' án h m ộ t dát n ư ớ c flue lit,), I Ui.iifc' đ ẫt lir
h u 1 ;i ? n e '* "■ a,ì11 il l o n h i ' II COI1 đ ư à o g k h á c I i t a u B IU I h è k ỷ (hr .1 h ời l ý, vi c m u a ban r u ộ n g -!ăl đâ pliò b i ế n T r ê u cư s ờ (lo, II i m 125-1
í r ỉ n , c h o h á n / " ộỉ!}í , , ỏ n ^ c ' a ỉ;,ng đè (lãn m u a J.IU 1 r u ộ n g l ư , Vui g i á
re Cỉiâc c h ă n <Y t h o i đ i ề m n.t% r u ộ n g cĩat c ổ n g lò ng x ã bị tbu b õ p (láìụ kẻ v à
r u ộ n g tir trư t h á n h phổ iìi^n Các bin c h ù a r è n lại t u y r í t ít ỏi c h o p ỉ i é £ c h ú n g
ta x-ì : MhẠu ( l i è u đ o K h ù n g IUỘI líírn bia n a o khon/^ ghi lại hàng c h ụ c cLii ruộnrt tư
N h i r n g khi CỈI.* độ Itr h ữ u vè r u ỏ n g đ á t ra đời thi k h ô n g thề chỉ c ó .lột hir.Ii
t hi rc ! ồ n tạ 1 m à í h ỏ i : h ì n h t h ứ c 3ù hũ 11 n h ò c ù a n g ư ờ i l ao đ ộ u g t r ư c t i ế p Ki:;jhen đã t ừ n g viết': « M ộ t k h i m à c h ế độ SỪ h ữ u r u ộ n g đẫt i ự d o c h u y ệ n
n h i r ợ n ^ c h ế ( l ộ s ử h ữ u r u ộ n g f l at h à n g h ỏ a đ ã ra A m t h i s ự h ỉ n h t h à n h c ủ a c h é (ĩộ s ứ h ữ u l ứ a vồ r u ộ n g đát Cuỉ c o n ỉ;\ v a n d è thòi g a n (3) Có thồ tin v ầ ũ ô n h a n
xe! c ia E n g h e n c ũ n g c lủr g v á i n ư ớ c !u i h ù i L ý - T r ầ n Tát n h i ò u , lủufe c ô t r u y ỉ n
v ớ i m ọ i t h i ế t c h e c ù a n ỏ s ? l à n t h ậ m r ũ nh i - u q u á t r i n h h ỉ n h t h à ũ h e Ễ a c h ẽ đ ộ
s ư h-ru l ớ n v è r u ộ n g đ ẩ t Vá đ ế u d à y , t h ú n g ta c ỏ t h è b à n q u a m ộ t Tấn đ è k h á c •
v á n đồ p h o n g k i ến liỏa cùa ! à r g ừ miẾn >ắc Vỉ ệí N a m
-ì đ u O n g p h o n g ki ến h ó a c a c á c l à n g Việt Nam chị u s ự í á c ù ộ n g c ủ a
b a n h à n t ù c h í n h : n h à r , ư ỏ v , , Ị U V t ộ c ; : n h à n v á p ị à n ; ó a n ộ i h ọ l à n g , i í u ư i i g
n h à u r ử ệ ft t rực b i e u h i ệ n d i r ứ i ( l ạ n g p o n g cẫ| ) I!iii r õ n h ấ t i à b i n h t l i ư c p;, >ng
c â p ỉìiiiấỊ) l ự t h a i 1 r ầ n , í t nhái c ỏ đ ế n Irôn l(!(Httng —nế u n h ư c h ú n g i« tính m ỗ i
Y-.ơiiịỉ han c hỉ (ỉtrựe cấỊ) 1 ia.iỊí lu:n tbái ấ p —rui v h o Vo ng p ự t h u ộ c p h o i i g k i ố n
t h e o iiu- ru;' à y , *i i ổ n ơ D ụ i Y i ệ i s ừ !;ỳ Iu ( m ị ị nr d a j;u a ơ a 1, )0 t ẽ n v u u i ì g
hầ u H t n a g I l ử h a i :! i ợ c bi u h i ệ i ì (1 r ói ( l ụ n g đ i ê n t r a n g — kỗt q u â r ì u v i ộ c k h a i
h o a n g Si r c ũ gh>, n á m 1 2 0 0 v i a Fr a i l p h á t độr.-ơ m ộ i p h o n g t f f t o k h a i h o a n g
t r o n g Uỉ u v ị n g ũ q u ý i v r ỉ ó n i h á t , c ò n g c h u a , p h ò Ilia v a t h ô p i é p h ụ đ t r o c l ậ p c á c
d i í n trun{t hr cùa iiiiaíi Sự i h ự • ỉ í;ỉ ■ h ữ n g die t trang nhir v ậ y dã x u ấ t iỉiẽr í ừ
t n r ơ c D ú u s a o thì ; ử .10 c ĩ í n g l ì n h l i i à n h h ồ r i ị í ỉ o ạ ! đ i ề n i rant f m a ;>ổ I t r ự n g v á đ è u
ịWỈ' í h ' ! - " í ỉ ‘™fí t ã n g ỉ ẻ n t r o n * !UỐI ' ! f kỷ XVI Su IV (iau vốt còn hit
m n ^ r m g t;i c ố l h ? qua a sát đirrn: t h o bỉế' l if n ! r a n g t Lĩ Vi 1'răn kh ò -ịị p h ả i h
nh- rnj i s o ỉ f ĩ m ’ u r ỉ e h a y m a n o r TA V Â u 1 ã r h ĩ 1A n h ừ l ànị ị t h u ộ c s ứ ỉ ur u r ũ À
lìĩụ! ỉiĩ ", h á n (Ị u y iOo, nl i ŨT g l à n g t r u e t h u ộ c k i ế n H i r ớ r g i h ứ h a ( l i r u
í a r h c h '!» k h u i g c é t i <l i n s o i f i I '« ! ) i ' H t f r n p : t ử p l i ù n h c : t . s á II, d i m ( i a n
h n h t r a ill n h u n g ( l ị a c h ủ Jó: i , t,!ií , tro!)ị4 r á c l t ì n« c ò t r u > ỉ?ti ỏ' Iiồtụ, t i i ó n l - ê n cạn!) n ò n g d à n tư ũ , dã xuất h;ện hà; g ỉ c ạ t nõ ni í dí II phụ llìiiục p h c n g k i ế n :
la (! h !t, nỏní » ỈJÒ, (I èII n ỏ (V : !i úí ỉ , dí ì n v v í
á ha Í.ÌMÌ l ù i ì g phu t h i ĩ ọ c vĩ.) c ú n g p úỉ ' l i ề n s à í !ih iii rở n g cfUiin : r ọ n ; d í a
c á c h i ũ t h o ạ i (Tỏng CU.-1 xa họi Oại V i ; , u ì iriiịỊ tu ! c úno v.ii) c ác the JvV X V x \ I
CỊ*U ' °-' ' a '} n i ^ i , d n đ ị n h : i i ! t ’ xJi p r o n g k i ế n hí * N'hf'.u* í ị i iv i h ế J
đ ị ỉ t , ,j.sAn <1i í n c ù a n h à n r c ! -»ư(í > s ; , u t hì- k ỷ X V ) l á y l ú n « x ù l u m CO' i ứ
' ‘° '* ■ ' n rtí<> ' i <■ • flir nJj t h ò i c ỏ u c h i ế <1 ư u I h í , n a n ( l i ì u í í n 1
c h a ỉ p V s n g kiến V i ệ c phán n ỵ ỏ i ! ử l v > g « - i n I v g d j ỉ à n g duV c nha nTrưc c u i ự
n i'1 1 !t ng !' M (I • <T IM |JỪỈ củrt iiỳng l o v lị i chú k i ẻ m qu.in l ạ ;, cÙLg Ibầiì,'
vi u: t hự - h i ệ n , ' ár c h í n : s á r ! ) ph(»::g n h u ' u m i è n n ă m 1 4 1 3 , 1 171 v v l ạ i p h á t
1ri a và c ũ n g i ý t h ò m c h - , ĩỏ ;r , ííp - j j i a i ct i p đổ Và n í n nlur ừ c á c thời Ly, r;Mi, s<r c 11 chí bít ■ ÌỈÓỊI (• (•« Ihti «ia « th g:ự ĩ ây sù cìí lại nói n l i i cu v ề sụ h o à n h
i hà n .1 cu-ỉ c á c U:ià ( l ju ye ; ị u ý lỉliiir-g li,: rứi « v ạ y thế c o n g t' á:; J (V ỉ à n xón: ít
ilâu SRM !ó, nij.riri ta h ù \> t Ị ạ p all rn kh li n i ệ m m ở i : i c ư ư n g ^ !;ùo l ố n a hảc*- / o •
Trang 4c q u y ề n hảo í t r o n g c á c lời tâu b à v c ’lfl q u an lại Chủng ÍK«; , :<ăiji 118.1, trt d ô đốc
t r u n g qu ả n đ ô đ ố r p h ủ Kinh ư ơ n g bố I.í' Qu) én làu xin Iìhà vua « h ỉ lồ liạng hào
c ư ờ n g c ậv í h ế m ả p h ạ m cảc tội đ ả n h n g ư ờ i bị t iươup c ư ớ p (ioa! r u ộ ’ g đất tài vẠt, c à y p h á m ồ ni'i xftni l ấn n g ư ờ i khá l ử ba lim t r ở lén là hào c ư ờ n g h o à n h
h à n h , dù có x à c ù n g k h ô n g đ ư ợ c thí!, thì đ ị n h lội h à o c i rò n p h o à n h hà nh mà trị » ( í )
T ỉ n h ỉiìnb phu t h u ộ c phon<» ki ến rŨ8 l à ng xã Cíiug nỉhig n è h ơ n ừ các t h ế
k > s a u khi mồ r u ộ n g c ô n g bị thu ! ọp, eirỏrp đ o ạ t , hị n h à nưiVc c at x é n đc han
t h ư ở n g , p h o n g c ẫ p í h o s ứ t hSn, ch * M n h l i nh v v X ồ n g diiii r o i v à o c à n h !Ẳ điề n, phụ t h u ộ c địa c hủ n"ày c à n g đ Ò ! X đ ả o II,,11 n h ư ò l à u g J 1 Ề() c ũ n g c ó n h u n g
đìa ohủ lờn n h ỏ , t h á o tting m ọ i h o ạ t đ ộ i g c ù * Ìiiiìp Dinh l á n g i n ọ c K-n thay c h o các ng òi c h ùa cữ k ỹ n h ỏ bé Hỉnh Ihàiib lò c h ú c e l i ư o n g đ ă n g l i ề u triều đ i n h »
d o b ọ n « q u y ề n c a i thù d ị c h * chí p h6i Quan hệ phụ th u ộc p h o n g k i ế u k h ổ n g
d i ê n ra d ư ớ i d a n g x ó m - l ã n h c hứa n h ư ờ T â y Au t r u n g đ ại , mồ cìười cIạIIr pHU
t h u ộ c cá n h â n t r o n g nội l)à B i ê n írunq niẫt đi, thái ấ p c ũ n g k h ô n g c ò n Nr.fi 1 ịĩ
h l n h t h ú c i ã n h địa c ùa m ộ t c húa p h o n g k i ến h a o Ị Ồm hàn tỉ ìoiit iànf* n ú n g l àn
p h u I hi i ộ c k i ề u T A y A u kh -nu c ó đ ỉ c u k i ộ n h ì n h t h à ’ h khi n à L(‘ n tic'll ãi c - là
m ộ t n h à n ư ớ c t r u n g ư ơ n g c ó q u v ò n l ự c í h ự c s ự T h a v v à o (ló l;'ì c á c l è n g , t u y
k h ò n g phai t c ồ n b ộ r u ộ n g đẩỉ thuộc- s ờ lì~/n một lỏn ilịa c h ủ ! ! đ i n h hay e í a
1 1 1ỘI d ò n g h ọ c õ n g t h ầ n , s o n g l ạ i t h ự c f ự c h ị u Hự c h i ]<ijỏj ỈM1L ii ]) r a m ộ t i i a \
m ộ t n h ó m địa c h ủ, gia đ i n h địa chủ Mỏi l à n g ;j m ộ t d ư c vị xã hội v ừ a t ó ít
n h i ề u phụ t h u ộ c n h a n ư ớ c t r u n g ư ơ n g v ừ a chịu s ự cúi p h ố i í n r c t i ế p cùa mộ i
b a y v à i gia đ i n h địa chủ p h o n g kiến <:ịa p b ư u i ịị XỈIII ] )]8 lờ kb a i ci.a triều
thần dâng l ẻ n c h ú a Trịnh đũ c ó đ o ạ n \ iếi : •! k< n r ơ n p h ố p đ ỏ (lõ c ó p h ép cũ đt' lại, n h ư t ư ớ n g c h ỉ c h o c o i q u â n , khồDịí đ ư ọ , roi dán, mà ruiy h ọ n cai quả n lại
c h u y ê n c o i d â n , c h u y ê n l á y của, c h u y ẻ n g i r l ngiríri, lại t u y è n l i è p ],'ív il í m b i n h
m ộ t nhà đ ế n 5, (i ngirởi thu n ặn g tlt uế eùỉ ì g, m ộ i t h ử a r u ồ i ;■ đốn 2, l ớ p tò
b ọ n cai t ồ n g , cai xã thì bắt h ỏ i v i ộ c lciộn r ề hộ h' n đi' n t h ô ; tl i iừng li ù y , d ư ừ n g
b ộ thi đặt riêni* n h a m ^ n t u ầ n ty l u ầ n sát í ;.r>) Si t h ự c n à \ d ư ợ c tí c h i ế u của
n h à v u a n ă m K h á n h B ứ c I (1C 19) thừa n h ậ n : « ẩ uròng l ì iú y , d ư ờ n g h ộ ó c á c
p h ù h u y ệ n , xfi n ế n c ó n h à q u y è n q u ỷ h o ặ c q u a n sir cai đặt r i ê n g rức s b t ui m
ty t rái, lệ l u à n s ál b i n đ ó , bế n s õ n g đ ò i láv l i ề n hạc c ua khách b u ô n và ngiròi
đ i đ ư ờ n g , đ ã s a i q u a n t n ệ i b ỏ , m à v â n c ò n đ á m ' r ồ i p l i i ' p ) ; (.)) N ế u n h ư s ử c ũ
k h ô n g c h o c h ú n s ỉ ta n h ữ n p t h ô n g tin t r ự c l i ế p thi 47 điCMi p i é o li ỏa h a n ìiànli
c h o c ố c x ă n ă m Cũ nil trị 1 ( 1 6 6 3 ) , bủn t h â n n ỏ là một h i ệ n p h á p d u II hộ p lễ l i i i o
p h o n g kiến YÍIO c á c l à n g Vi ệt N a m lai c h o ta thấy n h i í u đi ềnt < hẳn » hạn
đi èu 16 v i ế t : « t r o n g h ư ơ n g (lảng k h o n g l i i r ọ c i ậ y Iihầ í 4 Ìèu, thế m ạ n h , nnh om
đ ỏ n p đ ú c U)à k ù i n h n h ờ n xã t r ư ờ n g tự x ct xù các VI’ k i ệ n tụng "ijpg k h i n h miệt
n g ư ờ i c ổ qu ả , c à n r õ đ á n h c h ủ i m ọ i nợuòri » lioẠc nhir (HÊU 18 n h ã n m ạ n h :
« t r o n g h ư ơ n g đ ù n g h o ặ c c ó n h ữ n g v i ệ c hộ hon c'i?n I hò nlií-.n 111 # life t ù li ^ là
n h ữ n g v i ệ c tạp t ụ n g q u a n y i é n , hào h ữ u c ù ĩ i y ịù hĩnh Hnh xã t h ồ n đ ó k h ô n g
đ ư ợ c l ập r i ê n g n b i niốn đ ò i h ỏ i , b ắt hư, xé t xử roi k l i n o kề p h a i trá Ị, hạch
■ á c h c i r ớ p đ o ạ t t i ề n t à i , p h á k i ệ t g i a s ả n C'iia n g ư o i ÌH 1) Đ i ề u 22 c ă m k h ò n g dirgrc
x â m c h i ế m đirừn.tí xá của i à n g l à m của riíuig ; diet! 23 (ẫ:ii khónf» đ ư ợ c tự tiện
x à m c h i ế m n g à m , k h e n g ò i l à m HO hồ r i ê n g ; đ i ề u 2 U l t r a n h ậ n h i ệ n luọrng s ở
h ữ u cua m ộ t d o n g h ọ vè r ừ n g nú i, k h e ỉ g ỏ i , đ ậ p c a ; điề u 3 9 c.‘í m m ạ o n h ậ n lá
c o n c há u í h í gii) t r i ẻ u t r ư ớc , l à m giii giấy tù cliứni; :,l)Ạn h ọ ha n g, l ậ p c h ú c t h ư
giă Iìlv> n g ư ờ i l à ’ ì c h ứ n g bậ y đè n h ậ n c àn r u ộ n g dãi cua ỉ \ ư ờ i k!;ác (7)
Trang 5P i * i !<’I1 t á ' ' ; p ;r !! ’lù;; *uẠi !(• 11 I c ì í n h f j i yc i ] í n i n ^ n ơ n < \ k h ô n g
" ' •, ':| '}ị x 'v' '• í'1:-, ỉ<! {* i'.' ‘.ỉí’ ' n;i iiiiụ; M.à c ò n hiìny Iihthĩg iuinh vi
• ỉ* ■ Mh?.i íệnb IM m K ! <Ị Ị (! f)‘Ị,;) c o (loan g i ũ : « Nl ỉỏn vi ên c á c
Vì í-onơ rurov IỈTO' ' a Iì kiiíii ' }|) r u ò ĩ i g c ò n g tli fi, ru- Piị s ử ttì,ìn và
r u ỏ ' í ‘ ■ I V ’:•!!! >t:\ ?M ' •**’ ‘:io Ịệ, p h a i í h e o n g n v ’Ị ! / ' , ! ; n,;i c a p
Q " 'ĩ '■<»•» ;ỉ ‘í - fj'.y* :i t[ j' và CMC vie - 'hỉ; • k h á c khoTif; (ĩli o r Ịrỉìĩìh ^iftnh*
n - ( >• ỉf' '-*■ ' i ì !i ĩ ‘U/i V i n h K ' a n h J ( i ( i 6 2) f 1 (M ; <ĩ K l í • 11 g c ó ]ộ n h
(:ỉ ' - ' •- ■ ; t h ì ' i í ụ c ! ự íirM { i i n : ơ n i ộ e h ả i , I r a n l i bà V ••({)).
** * V n <! ổ 1 k c á c 1 1Ố k V A \ II — X \ ỉ i t r c ộ ĩ ì ịị c a t ỉỉ cá c làn hau hốt ỉ ’ a I n í r o n g
q - : l ' a C l ỉ ỉ n ỉ i : í V <•* * ' £ p í ỉ rii ; i íũ c a p ' H a (‘ ủ ? Ỉ Ỉ ; P I Ị t ố p n ô n ^ ÚỈ M) ủ o v a n g i ữ
r' ;;o í ỉ -I ;' 1 v; i ' r ni i ; i Ị tí'), II , i n h T n r p l ơ p Ji: \ ÍS; l ẻ n s a u c á c (M! 1 ■ 1 1 ì ‘ 1 '-a! ° * • iiV ^ ' HI D ò n y Ihòi nl.ni l ỉ è n ih\ :<ỏi, ỉa ng v ẫ n
ể l - -'V phộtt 1' LỘĩig J i { Kity.r Ci \\ n i i ỉ ! i íìịỊ b i n h t h ú v ì i t y b a y h i n ỉ h ứ c ki á c
Wet (lir tục !ệ í t u \ i “'ì Mí‘|) !ỉ.i t o n ỉại Các thiết c hỉ p h o n g kiế n k h ù n g
(‘ó - i ệ i ỉ «Vif ỉ ’ anh I ii ■; 'he **./(: ỈI ố n g í rị t u v ệ í í i 6i X ay ra s ự e h ả r g c h é o
gi : 1 c ‘u y U l o io t rircnij is^Ịir, é n :Ỉ1U V v ó i c á c n h à n to p h n g kit*;; ì h ỏ r g trị
T ) ' ỉ i r / p h o n g k l c n <!:‘a Ịi ỉ í i rơn^ C.-U !' í i v<n thỉ* l ự c <Jia I n ỏ n g c<« ! ru v è i i l ạ o
nốu » lộ: Jí.ip ^ !•;;<•> r i ! u f fĩ iiiio V > đ.-Ịc hiêí, e l l 1:i:u i m ọ i h o ạ t <lộ;)g c ủ a
l a n S ự LỈÍỎĨ ; ’r ’ c c a : ỈU; !(ỉ |) ? ỵ d ổ i \ ư ’ ỉilKiiìi4 i u ộ l i ệ và q u a n l ạ i c ủ a n h ả
n ỉ : M n * r»j Mĩ í >' i ụ; <ÌUỌ’1’ C ỉ : e ‘ i ạ } (Jiì« I i v i V l ợ i í c h c h u n g Ci a l a n g , v ì v â y k h ô n g
p h a i i u o n à o V i i r g d ì i í / c đ á n h c i ĩ ' i I MỘI í a o h c ỏ ( ! à i ; g S ự c h à n g c l ì ó o g i ũ a b a i t h ổ
l ự c đ õ c u n g .1 n h ú n c h e <ĩ:\y íiỉih cỉ.ál pii ong k i ế n c ủa i ổ n g xă \ ’iột N: ni và a n h
h ư ơ n g qua 11 t r ọ n g đ ế n r a ' r u ộ c k!t(.ri ỉiịihĩn n ò n g d à n i-lìốnt; t r i ề u ( l i ỉ i h p h o n g
kiến B i ỗ u n à y đ ư ợ c thề h iộ n rõ rung h ơ n h c á c thế kỷ XIX — đ ă u XX, kill m à
c h e đ ộ p ’Mrig k i ế u đẵ SMV ỉ à í 1, ý t h ú c đ á u tr anh của n g i r ỏ i d á n l a o đ ộ n g đ ư ợ c
n ả u g c a o , ĩ i h i r n g O Ũ H ^ c h i n h lì ó sf» l à m c h o c u ộ c đ a u ( r a n h c h ổ n g c h ế đ ộ p h o n g
kierì và nliirn^ ỉàĩỉ (hr ctiíì It ỏ Irở nè 11 kh ỏ khăn, phi c tạp lau dài, nh á t là khi
n ó đ i r ọ e c h ỉ n h q u y ề u i ỉ i ự c d i m d a n g 111 ư n g ( l ư u i h ỉ n h t h ú c n à y h a y l ì ỉ n h t h ứ e
kha*' khi Ỉ11Ù p h ư ơ n g t h ứ c >ản x u ấ t ỈMiVi, iir bán tóhủ n g h ĩ a k b ỏ D g C‘ố đ i ẽ u k i ộ a
x ồ m n h ạ p v à l à m t h a y đ ỏ i 1)6 m ạ t c ủ a l a n g q u ẽ Vi ệ t N a m
l o m lai I i n g Víộí ch t r u v è n (1ĨI t h ự c s ự Irai qua m ột ( h ờ i kỳ p h o n g k i ến
hỏa, s o n g c ù n g phiu t u í y l : í i lính p h ứ c lạp c h S n g c h é o của nỏ nhất là khi mà
n h ữ i g c u ộ c d í u t r au h c h õ n g p h o n g k i í n t tliực d ầ n ỏ các thố k ỷ X V I I I - X X v ừ a
l à m thứfc t ỉ n h íĩiột srt n h à n tố (làn (‘hủ, h ì n h đ ẳ n g u g u v ê n t h ủ y v ừ a l ồ m c h o c á c
t à n d ư t i r ỉ i r ả n g p h o n g k i o n Ivỉr ỉ ì ^ n t i n h vi
C H Ỉ ■ T H Í C H
I Mac — A ng h ei i T o á n t ậ p , Ĩ \ V 9 !i?u^j Nga in lâu t h ử hai, I r a D f 371
r * ‘ 2 Lén in, T o á n t ập, íi\\> !II, íiến.í- N ‘ia in ỉ Tui t h ứ V, t r a n g 1 8 4 - 185.
M 4 ( ĩ - À t i g l i e n , 7’oà/? t ậ p , t ậ p 19, t i ể n g Nga, in liìn thu- hai, Ira ug 17
Ị Dại Vỉệỉ sử k ý t o à n t h ư , tạp (lí, nhà x u ất b ả n Khoa h o3 xa h ộ i , 1963
t r an g 2 9 !
5 D ụ i V i ệ t sủ- !:ij Ị n á n Ị h ư i ộr t ị \ \ N x h K l ĩ X í I , Í9G8, t r a n g 246.
(>, 7 1) r h e o D I r i e n c l ù è ỉ i ! Ạn h t h i ự n c h i n h
( X e m t i ẽ p ỉ r a n g 30)
21