DSpace at VNU: Về việc dùng hai động từ "VÀO Ra" để chỉ sự di chuyển đến một địa điểm ở phía Nam hay phía Bắc trong tiếng Việt hiện đại

T Ạ P C H Í K H O A H Ợ C N o 4 1991

VÊ VI ỆC DÙNG HAI ĐỘNG T Ừ "VÀO" "RA"

Đ Ê CHỈ S ự DI C H U Y Ê N Đ Ế N M Ộ T ĐỊ A ĐI KM

ỏ ’ PHÍ A NAM HAY PHÍA BẮC

T R O N G T I Ế NG VI ỆT HI ỆN ĐẠI (1)

N G U Y Ễ N T À I C Ầ N

I/ T r o n g n h ó m d ỏ n g l ừ chi s ự di c h u y c n c ó dị nh h ư ớ n g , hai d o n u t ừ V \ ( ) R A t ừ I

đ ã d ư ợ c c h ú ý vì c h ú n g c ó mộ t c á c h d ù n g kh á đ ặ c biộl: neoiỉi n h ữ n g i l i cm c h u i m n

(V n h i ề u n g ô n n g ữ k h á c , ờ t i ế n g Vi ệt , V À O c ò n d ù n g d ề chi sir di chuyi n đ è n một í

đ i ề m cV p h í a N A M , và R A c ò n d ù n g d e chi s ự di c h u y ề n đ e n mộ( đị a d i e m (V p h í a BA

Ví dụ:

( T ừ H u e ) R A V I N H , Đ Ư A R A V Ị N H , RA H Ợ P Ở V I N H — h ư ớ n g R A B A C ;

( T ừ V i n h ) V À O H U E , Đ Ư A V À O H U Ế , V À O H Ọ P Ở H U Ế - h ư ớ n g V À O N A '

N h ữ n g c á c h n ó i này lại c ò n mậ t i hi ếl l i en q u a n đ ế n v i ệ c d ù n g hai l ừ c hi vi

T R O N G và N G O À I V À O V I N H , T R O N G V Ĩ N H , - V À O T R O N G V I N H V À O N A

T R O N G N A M — V À ' ) T R O N G N A M / RA V I N H , N G O À I V I N H — R A N í i O À I VI N

R A B Ắ C , N G O À I B Á C — R A N G O À I BẮC

N h ư n g ve đ ặ c đ i c m c ủ a n h ữ n g cá c h d ù n g này, c ù n g n h ư về lai n g u y ê n c ù a c h ú

h i ệ n c á c n h à n g h i ê n c ứ u vẩn c h ư a c u n g c ấ p d ư ự c một s ự íỊÍải i h í c h t hậ t là s á ng lò

2/ D ự a v à o c ứ liộu ư o n g một s ổ vãn b ả n cồ, c h ú n g ta i hẵ y vi ệ c min li en c á c y ni

V À O , T R O N G vcVi p h ư ơ n g N A M , c á c ý ni ệ m RA, N G O À I x ớ i phưưni » B Ắ C , c h ậ m nl

là c ủ n g đ ả c ó t ừ đ ă u t h ế kỷ 15;

a) T r o n g DƯ' Đ Ị A C H Í , c u ố n s á c h đị a lý vi ốl b ằ n g H á n vã n d â u l i e n c ủ a n g ư ờ i Vi

t a t h ấ y d ộ n g t ừ N H Ậ P đã đ ư ợ c d ù n g d ề chi vi ệ c đi v à o N A M:

T r a n T h á i T ô n m ệ n h t h ư ơ n g t ư ớ n g C h i ê u Mi n h Vưc r ng T r ă n Q u a n g K h a i N U

n g ự N g u y ê n n h â n vu Nghệ A n ( = V u a T r ầ n T h á i T ô n hạ l ệnh c h o l l ì u ự n g t i r ử n g Ch

M i n h V ư t v n g T r ă n Q u a n g K h ả i V À O c hậ n đ á n h q u â n Ni ỉ uycn ò N g h ẹ An ) - D U ’ Đ

C H Í , p h ầ n c h ữ H á n , I r a n g 87 bà 1 in n á m 1966, Vá n hỏ a tùni» t hu xuíít Ki n sô 30

D U ' Đ ị A C H Í thì ai c ũ n g rõ là d o Ng u y e n T r ả i vi cl và do Nmi y c n T h i ê n Tí

N g u y c n T h i ê n T ú n g , Lý T ử T ấ n c h ú giải, b o sung* hì nh l uận l í i êm Cả h o n n h â n vật I

đ ề u là n g ư ờ i đ ă u đ ờ i LẺ

36

b) T r o n g T H I Ê N N A M T Ứ C H Í L Ộ Đ Ò T H Ư của một t á c gi ả t ự x ư n g là " nhà n h o thi h ư ư n g , họ Đ ô Bá, hiộu Đ ạ o Phủ, qu e tV Bích Tricu* T h a n h G i a n g ” c ủ n g đ ã c ó

r ng c â u d ù n g X U Ấ T , N H Ậ P , NCi OẠl liên quan (len hu'(Ýng N A M / B Ắ C nhu* vậy:

1 N h ư tự" Cửt t Lục vlội, N H Ậ P nghi i hu đỏng X U Ẩ T nghi xuân h* ( — N c u l ừ C ừ «

: v ư ợ í b i ề n đ ề V À O t h ì p h ả i đi t r o n g m ù a ( hu h a y m t a đ An g , đ ĩ R A t h l p h á i đ i t r o n g

a x u â n ha y m ù a hạ) - H Ồ N G Đ Ứ C BẢN DỒ * Sài gỏn, 1962, p h ầ n T H I Ê N N A M T Ú

í L Ộ Đ Ồ T H Ư t r a n g 76

2 T ự Lạ i d o a n h X U Ấ T chí Ki nh Nhà Hồ T ư N G O À I N H Ậ P c h í T ạ m đ ộ .( =

d o a n h Lại R A d í n Ki nh N h à Hồ T ừ N GOÀI mà V À O đ ế n T ạ m đ ộ .) T á c p h ă m

r t r ê n , t r a n g 91

H ơ n n ữ a c ỏ c h ỗ văn bà n vừa d ù n g câu c h ử Hán c ỏ X U Ả T , N H Ậ P v ừ a d ù n g c â u Ì1 c ố R A , V À O dc giải chích cho nhau, ví dự:

3 T ự C ầ u Ng ạ n N H Ậ P t ắ c xanh t huyền di én Thạ c h Hà bi ê n, X U Ấ T t ắc x a n h t h u y Ễ n

n T h i ê n L ộ c bi e n, t ục vân: V À O T H Ạ C H HẢ RA T H I Ê N L Ộ C ( = T ừ C ă u N g ạ n mà () thì p h à i c h è o t h u y ề n ven t h e o hen T h ạ c h Hà mà RA 1 h I p h ả i c h è o t h u y ề n ve n t h e o

T h i ê n Lộ c , c ó c â u t ục n g ữ rằng: V À O T H Ạ C H HÀ, RA T H I Ê N L Ộ C ) - T á c p h ă m

r t r ê n , t r a n g X4

T h e o c ô n g ư ì n h nghi ê n c ứ u t ậ p t he gần đây nhất, T H I Ế N N A M T Ú ’ C H Í L Ộ Đ Ồ U’ là mộ i t á c p h à m viết t r o n g k h o ả n g 1630-1653 ( ^ Vì k h ô n g r ỏ gì h a n ve t i ề u s ử và

v ùng Bí c h T r i ề u , T h a n h Gi a n g , nhỏm nghiôn c ứ u p h ò n g đ o á n t á c gi ả c ủ a n ó là mộl

' ờ\ s ố n g l h( kỷ 17 N h ư n g t h e o sự h i í u bict c ủ a chúng (ỏi thì:

- Bí c h T r i ề u là một v ù n g cách t h à nh pho Vinh kho ả n g 30 km; T h a n h G i a n g là t ôn

ồrc n ả m 1469 c ủ a huyộn T h a n h C h ư ư n g (4> T á c giả c ò n l ự x ư n g q u ô ờ h u y ộ n T h a n h

n g % vậy l á c giá là một n g ư ời của the kỷ 15 Vân hân có nicn đại 16 30 - 16 5 3 chi là

vă n b ả n s a o c h é p lại, n h ư n g khi s ao chóp có s ửa c hửa: mót i r o n g n h i c u c h ứ n g c ứ là

y t ê n h u y ệ n T h a n h ( ĩ i a n g l ám c h ỏ c ủng đã đồi i hà nh T h a n h C h ư a n g

- T ừ v ù n g quC c ủ a tác gi ả có đ ư ờ n g t hòng sang Hà T i n h k há g ầ n , vậy c â u V À O

Ạ C H H À R A THI ẺN LỘC chắc là một cảu tác giả đá tự tai nghe đ ư ợ c và thu i h ậ p

I v à o t á c p h à m l ừ giai đ o ạ n Lô sư N h ư n g d5u có chủ I r ư ơ n g c h o đ ỏ là m ộ t c â u m ớ i

m v à o s a u , t r o n g giai đ o ạ n s a o c h é p 1630-1653, Ihì chí nh n h ữ n g n g ư ờ i s a o c h é p c ù n g

i c ô n g n h ậ n đ ó là mỏ t c à u đ ú c rút kinh nghiCm cỏ dã t ừ lâu đ ờ i , vì h ọ c ũ n g nói đ ó là

c ả u t ục n g ữ

G ầ n đ â y , có ý kỉ ẽ n c h o r à n g hai t ên gọi D À N G TRONCÌ , Đ À N G N G O À I ( h ì n h

nh v à o k h o ả n g t h í kỷ 17) là nguyê n nhan đ ư a đ e n lôi nói V À O N A M , R A B Ắ C ( 6) R õ

£ n h ữ n g c ứ l i ệu d ẫ n t r ê n đ á y h oà n t o à n không ùng hộ cho ý ki ế n đỏ D À N G T R O N G ,

N G N G O À I đ ú n £ ra là hậ u q u à c h ứ k h ô n g phải nguycn nhân

3/ N h ư n g t ừ lảu ỏr Việt n a m i h ư ờ n g hay dùng t ừ NAM Ihay c h o t ừ V I Ệ T và t h ư ờ n g

d ù n g s ự đ ố i l ập N A M / B Á C t hay c h o sụ đổi lập V I Ệ T / T R U N G O U Ổ C V i ệ c t ự

g t ê n n ư ớ c là N A M Q U Ố C ( ha y N U O ’C NAM, NAM B A N G ) c h ậ m nhấ t c ũ n g đ â c ỏ

ỉ ờ i Lý V ậ y có i hc l ừ c ơ scV t h ự c 1C này mà suy ra các lối nói T R O N G N A M / N G O À I

B Ắ C , V À O T R O N G N A M / R A N G O À I BẤC' đ ư ợ c k h ô n g ? T h e o V c h ú n g tôi, c ủ n g k

l ò n g m à c h ấ p n h ậ n d ư ợ c mộ t gi ả ( h u y ế t n h ư vậy

a) K h ả o s á t c á c đ ộ n g t ừ t r o n g c ù n g một n h ỏ m với hai l ừ V À O , RA c h ú n g l a i hẩ ỵ:

- T r o n g vi ộc d i ễ n lả s ự di c h u y c n đế n một đị a d i e m n à o đẫy» n g ư ờ i Viêl n a m t h ư ỏ

t h í c h d ù n g n h ữ n g đ ộ n g t ừ c ó hì nh tưọ-ric, cỏ khả n ă n g m i é u l ả cụ t he n h ư LÈN, X U Ổ N

V À O , R A , S A N G , Q U A t ha y c h o n h ử n g đ ộ n g l ừ t r u n g l ậ p ki ều n h ư ĐI , Đ Ế N , T O I ;

- C á c h đặ t Đ Ộ N G T Ừ 4- Đ Ị A D A N H t h ư ở n g i h c o s át c á c h đặ t D Ộ N G T Ù '

D A N H T Ừ C H U N G S o s á n h : L ê n núi - Lên T A M Đ Ả O , L ê n v ù n g núi cao - L é n T /

B Ắ C , X u ố n g b i ề n - X u ổ n g H Ạ L O N G , X u ỏ n g v ùng t h ấ p - X u ổ n g T H Á I BỈ NH, Q u a t

ki a s ô i g - Q u a G I A L Â M

- Đ ố là n h ữ n g c á c h nói p h ả n ả n h một s ự hi cu b i ế t s â u s ác về đị a hì nh chi tiốt tù

v ùn g , vì khi nóỉ p h ả i xác đ ị n h đ ú n g vị trí dối đã i g i ử a c h ỏ x u ấ l p h á t và địa đ i ề m h ư r

đ ế n Ví d ụ :

- nối T Ừ V I N H L Ê N N A M Đ À N : bi ct Vi nh gàn b i ề n h ơ n N a m Đ à n ;

- nói T Ừ R Ạ N G X U Ổ N G N A M Đ À N : h iết R a n g g ầ n núi h a n N a m Đ à r :

- Hcrn n ử a , n h i c u khi n h ử n g c á c h nói đ ó c ỏ n p h à n á n h cả sụ c â n n h á c c h ọ n l ựa c

q u a n c ủ a n g ư ờ i n ố i t r ư ớ c n h ử n g khả nầng n h ìn nhận k h á c n h au VC c ù n g mcl đ ịa h ìn h ,

s á n h :

- nối X U Ố N G Q U Ả N G N I N H : n h ẵ n ý O U Á N G N I N H là mộ t v ù n g I hi b;

- nói R A Q U Ả N G NINh: nhấn ý Q U Ả N G NINH ở phía nhìn ra bien rộng.

Nh i r vậy , c h ắ c t r ư ớ c t i ên phà i c ó n h ữ n g cáu nói cụ t hề ờ l ừ n g tlịa p h ư ơ n g n

p h ả n ả n h đ ú n g s ự đi lại t ùy t h e o đị a hì nh t ừ n g v ù n g rồi s a u đ ó mớ i hì nh t hcnh n h ữ n g « nói c h u n g h ơ n n h ư X U Ố N G Đ Ỏ N G L È N Đ O À I R A B Á C V À O N A M , d ứ k h ô n g p

là t r ư ớ c t i ê n c ỏ n h ữ n g c ô n g t h ứ c khá i quúi d ự a I r c n đ ị a lý t o à n q u ổ c rồi m ớ i d c m I

d ụ n g n h ấ t l uật v à o t ừ n g v ù n g nhò C ó q u a n n i ệ m n h ư t h ế c h ú n g ta m ớ i hicu đ ư ợ c vì

ờ v ù n g N a m B ộ - n ơ i n g ư ờ i Vi ột mớ i đố n s i nh s ổ n g gầ n đ â y c h ư a lâu lán: - t r ô n nhi

t r ụ c đ ư ờ n g đ ú n g h ư ớ n g N a m / B á c n h ư G i a Đ ị n h - T h ủ D â u Mộ t - L ộ c Mn h h o ặ c <

Đ ị n h - C ú Chi - T â y Ni n h ai c ũ n g nói L È N / X U Ố N G c h ứ k h ô n g nói VÀ ) / R A , [

c ô n g t h ứ c đ ã s ẵ n c ố t ừ l âu đ ờ i Ví d ụ :

( T ừ T hủ D ầ u M ột ) L Ê N L Ộ C N I N H ( T ừ Lộc N i n h ) X U Ố N G B Ể N S I C

( T ừ G i a Đ ị n h ) L Ê N T Â Y N I N H ( T ừ T â y Ni n h ) X U Ổ N C c ủ C H I

b) H ơ d n ử a , n ế u c h o r ằ n g n h ữ n g c á c h nói TRONC} N A M / N G O / I B A C , V

N A M / R A B Ắ C đ ề u b ắ t n g u ồ n ờ s ự dổi l ậ p N A M O U Ố C 7 B Ắ C Q U Ố C t h ì c ũ n g

h i c u đ ư ợ c vì s ao, về p h ư ơ n g di ộn di lai, R A B Ấ C k h ô n g b a o g i ờ c ó nghĩa là đi s

T r u n g O u ố c , và V À O N A M h ă u n h ư c ũ n g k h ô n g b a o g i ờ c ó nghĩ a là đi v à o đ ấ t Vi ệ l N

t r o n g l úc, về n h i ề u p h ư ơ n g d i ệ n khá c , vẫn c ò n dùnt» n h ữ n g lối nói đ o i m a u n h ư N

S Ử / B Ắ C S Ử , Q U Â N N A M / O U À N BẮC, T H U Ố C N A M / T H U Ố C BẮC V V

4/ V ậ y q u á ( r ì n h h ì n h i h à n h lối nói VÀC) N A M / R A B Ắ C nỏn hì nh d u n g n h ư

38

o ? v ề v ấ n đ ề này, ý ki ến c h ú n g tôi có t hề t óm lát n h ư sau :

a) L ố i n ó i V À O N A M / RA BẮC đã có mặl t ừ t hời N g u y ế n Tr ả i V ậ y n ó p h ả i s ả n

h t r ẽ n CO' s (V n h ữ n g loi nói vé viộc đi lai t r ên địa bàn Việt N a m k h o ả n g t h ờ i g i a n t r ư ớ c , t ứ c k h o à n g cláu t he k> 15 t r ừ VC i r u ớ c Thở» gian này, n h ư c ứ liộu lịch s ử c h o b i ế t ; ,h t h ồ Vi ệ t N a m mớ i b a o gom vùng Bác Bộ và giải d ẵ t l ừ T h a n h H ổ a đ ế n T h ừ a T h i ê n ,

ư ờ i Vi ộl na ni l a p t r u n g sinh s ổ n g chủ VCU (V c hâ u t hò s ỏng H o n g , một v ù n g đ ồ n g b ằ n g

ìg, rmr m a n g kh«ii p h á l ừ lâu, ha phí a gi áp vùng núi cao ( Bắ c , Tâ y và T â y - N a m ) , mộ l

ía g i á p b i e n ( Đ ỏ n g ) , (V g i ữ a có mộl hộ t h ò n g sông ngòi chi a cắl đ ấ t n ư ớ c t h à n h nhi Su

J v ự c n h ỏ (}iâi d ẩ t (V Bắc T r u n g Bộ % nói chung, d ồ n g hă ng v e n b i t n c ò n k h á hợp Đ â y

kh u v ự c b i e n giiVi n h i ề u vùng mới t h i c m d u ơ c , cồn j n a n r ợ , bí h i c m ( 7) T u y nhi ên»

c di lại g i ữ a v ù n g c h â u t hồ sông Ho n g và vùng đất biên gi ới này c ũ n g đ à xăy r a n h i c u

k h á ò ạt d o n h ử n g d ự i di dà n vàn chuyền l ư ơ n g t hực, và n h ử n g đ ợ l k é o h à n g vạ n

In v à o l ậ p l u y c n đi đ á n h C h i c m T h a n h ( }

h) C ả n c ứ n h ữ n g c á c h nỏi VC vice di lại ờ dịa hàn này, hi ệ n c ò n liru lại (V t ỉ c n g Vi ột ,

í ng l a t hấ y:

- Nỏi về vi c e di lại g i ũ a các di c m t r o n g c ùng mộl vùng, thì V À O N A M R A B Ắ C chi

ự c d ù n g c h ù you (V Bấc T r u n g Bộ: ( T ừ Th a n h H ó a ) V À O N G H Ệ A N , V Ạ O T H Ừ A 1ÊN; ( T ù Q u à n g T r i ) RA N ( | H Ệ AN RA T H A N H HỎA (V Bấ c Bộ, t r á i lại, c h ủ y ế u

Ig L Ê N X I Ổ N G , S A N G O I A; ( T u Hà nội) L Ê N T H Á Ĩ N G U Y Ê N , H À G I A N G , () C A I , H Ò A B Ỉ N H ; X U Ố N G Q U Ả N G NI NH, H ẢI P H Ò N G , Đ Ò S O N , T H Á I B Ì N H ,

ti H Ậ U ; Q U A CilA L Ả M N h u n g đòi vãi n h ữ n g tlịa đ i ề m s á p d á n v à o đ á t Bắ c

i ng Bọ thì lại d i m e V À O , RA, ví (Ju: V À O N I N H BÌ NH

- Khi n ói VC vií‘t đi l sii g i ũ a hai di c m khác vũng (một h ê n t h u ộ c B ắ c Bộ, mộ t b c n

ộc Bá c T r u ne Bộ ) thì b a o gi ờ c ũng dùm» VÀO, RA d ư ợ c :

- ( T ù Bác Bộ ) c ỏ t he nói V À O bill kỹ chồ nào ờ Bác T r u n g Bộ

- ( Tù B á c Truni» Bộ) cỏ the nôi KA hâl kv chỏ nà o ờ Băc Bộ

c) N h ư v ậ \ lôi nói V À O N A M RA BẢ( chắc đ ư ợ c s;in s i nh khi nói VC vi ệ c đi lại

n t r u e đ u õ n t i c h â n i h ồ s ông Hôni! • v ù r ụ B u T r u n g Bộ C ó t he p h ồ n g đ o á n rầrìg: - : đ a u chi c ỏ n lì ứ n g c á u nói cu ihc n h ư ( T ừ Kê C h ợ ) VẢO BỐ C H Í N H , V À O T H U Ậ N

>A; ( T ừ T h u ả n H o a ) R A N G H Ệ A N R A ĐỔNC, f ) Ồ

Di v à o mr i hcp kín hí hiềnì, lán c ùng mà d ù n g VÀO, V À O T R O N G di r a n o i

g t h o á n g , m ờ m a n u mà dùni» RA RA N G O À I a yđ i c u đỏ h o à n l o à n k h ô n g c ó gì xa lạ viVi n h ử n g lối nói q u e n t h u ộ c như V À O N( i ( ) , V À O C Ò N G , V À O T R O N C » H A N G ,

o T R O N G Rừ n g r a K H O I RA DONC», RA N G O À I S Ả N , RA N G O À I B À I

ửn g c á c h đặt c â u n h ư vậy, ngày nay c h ú n g ta vẫn dùng, s o s á nh với : V À O c ú c

Ư Ơ N G , V À O u M I N H ; RA S ẦM S O N , Ra\ v ũ n g t à u

- Nhirni» d o mộ l s ự t i nh c ừ c ủa (lia lý, giải dấ t hçp, hí hi c m v ù n g bi ê n g i ớ i lại (V p h í a

M, c h ỏ đồnkỉ b ằ n g r ộ n g ihoi íne m ờ ma ng lai ờ p h í a BẮC, c h o nổn n h ữ n g lối nói c ỏ

() / R A n h ư t r ôn lại ngẫ u nh i ê n ma ng t hem một nét nội d u n g mới : nói V A O m ộ t đ ị a

m X là nói di về p h í a NAM h<rn, so với đồng hằ ng Bắc Bộ; và nói R A m ộ t đ ị a d i e m Y

là nói đỉ vê p h í a B Ắ C h ơ n , s o v ớ i c á c v ù n g Nghộ T ĩ n h , Bì nh T r ị T h i ê n

- R ồ i VC s a u , d o s ự m ờ n h ạ ỉ d ă n c ủ a m ộ t k h í a c ạ n h n g ử n g h ĩ a v ố n q u a n i r ọ n g I

b a n đ ă u ( k h í a c ạ n h " V À O n ơ i H Ẹ P , R A n ơ i R Ộ N G " m ờ n h ạ t d ă n vì t ừ N g h ệ A n v à o I

T i n h , Q u ả n g Bì nh, O u ả n g T r ị ha y t ừ T h ừ a T h i ê n ra Q u ả n g T r i , Q u ả n g Bình» H à TỈI

đ â u đ â u gi ả i d ẩ t đ o n g b ằ n g ven b i ề n c ũ n g h ẹ p cả) n ê n ý n g h ĩ a N A M / B Ắ C lại d ă n d nồỉ r ỏ h ẳ n lôn, đ ẽ CUỐỀ c ù n g đ ư a đ ế n khả n ã n g khái q u á i t h à n h V À O N A M / R A B Ấ C

- R ỏ r à n g chi g i ữ a đ o n g b ằ n g Bắ c Bộ và Bắ c T r u n g Bộ m ớ i c ó đ ù đ ồ n g th<Vi hai

t r á i n g ư ợ c n h a u về c ả n h q u a n đ ị a lý: mộ t bôn là s ự t r ái n g ư ợ c c h o p h é p d ù n g V À O / R

T R O N G / N G O À I t h e o c á c h d ù n g t h ô n g t h ư ờ n g của c h ú n g ; và mộ t b ô n là s ự t r á i n g ư

c h o p h é p c h u y ỉ n t ừ c á c h d ù n g t h ò n g t h ư ờ n g đ ỏ s a n g c á c h d ù n g đ ặ c b i ệ t t r ê n đ á y

d) CỐ n h i ê n t ì n h hì nh t ừ đ ầ u i hc kỷ 15 đố n nay c ũ n g c à n g n g à y c ầ n g g ó p p h ă n cù

c ổ t h ê m c h o lối nói đó: s ự ra đ ờ i c ủ a n h ử n g t en gọi n h ư L ộ N a M g i ớ i , rồi Q U Ả r

N A M T H Ủ A T U Y Ề N ( đ ầ u Lê) , Đ À N G T R O N G / Đ À N G N G O À I h o ặ c N A M H A / B/

H À ( t h ờ i T r ị n h , N g u v ẻ n ) , s ự p h â n v ù n g đị a lý t h à n h ba kỳ B Ắ C - T R U N G ' N A M (Ir

N g u y ễ n ) d c u là n h ử n g n h â n t ố, t h e o ý c h ú n g lôi, c ó ả n h hưcVng r ấ t l ớ n đ ế n n h ị n ih

B Ắ C / n a m của n g ư ờ i nói, và đ e n c á c h d ùng nhửng từ V À O / R A , T R O N G / N G O Ả I <

họ S ự p h â n v ù n g đi a lý h à n h c h í n h và đị a d a n h c ó m a n g n h ữ n g yố u t ò N A M , B Á C nỉ

đ ị n h p h ả i c ố á n h h ư ừ n g t r ự c t i ế p hern là b ả n t h â n hai p h ư r r n g h ư ở n g ấ y

5/ C u ố i c ù n g , c ủ n g c ă n n h ấ n m ạ n h t h e m mộ t đi ề u: là đ ứ n g t r ư ớ c n h ữ n g l ối nói I

B Ắ C / V À O N A M , RA N G O À I B A C / V À O T R O N G N A M k h ô n g n c n nghĩ đ ố n n

h ư ớ n g B Ắ C , mộ t h ư ở n g N A M x á c d ị n h đ ơ n t h u ầ n chi d ự a t h e o la b à n T r o n g vi ộc di I

đ i ề u ki ộn q u a n t r ọ n g nhẩl là c á c ( r ụ c d ư ở n g g i a o t h ô n g chí nh

C ó d i eu , c ỏ đưcrng g i a o t h ô n g chính i h e o Iruc N A M / B Á C c ũ n g m ó i chi là mọt đ

ki ộn c ă n c h ứ c h ư a đù Nố u c ó n h ữ n g đ ặ c đi ỉ m đị a h ì n h k h á c nồi r ô hern (ví dụ c ỏ s ự I

l ậ p C A O / T H Ấ P , có đ ặ c đ i c m V Ư Ợ T S Ô N G , V Ư Ợ T Đ È O .) t hì l úc ấy s ự đ ổ i l ặ p N / / B Ắ C c ủ n g bị lu m ờ ư o n g l â m lý n g ư ờ i nối, và V À O / R A c ũ n g p h ả i n h i r ờ n g c h õ <

L Ê N / X U Ố N G h o ặ c S A N G / Q U A Ví d ụ : ( T ừ H à n ộ i ) S A N G G I A L Ả M - ( T ừ E

S ú c ) L Ê N L Ộ C N I N H

Đ à c ó t r ư ở n g h ợ p s ự đ ổ i l ậ p N A M / B Ấ C bị lu m ờ t r o n g t h ự c t ế Ihì t ấ t c ủ n g

t r ư ờ n g h ợ p ư o n g t h ự c t ế vố n k h ô n g c ó N A M / B A C n h ư n g ỏr n g ư ờ i nói lại n h ậ n thứ<

c ó, ví dụ (V q u ã n g đ ư ờ n g Xuân Lộ c - Phan ThiÊL T h ự c ra đây là một đ oạ n d ư ờ n g chù ;

đi t h e o h ư ớ n g Đ ô n g • Tây Nhirní* đ ã c h i a t o à n q u ố c t h à n h ba v ù n g N A M , T R U N C i , B

t hì t ự n h i ỏ n I r o n g n h ậ n t h ứ c c ủ a n g ư ờ i nói, l ừ X u â n Lộ c "ra P h a n Th i ế t " , ngirOri la

n g h ĩ là đi t h e o h ư ử n g RA B A C , và t ừ P h a n T h i ế t "vào X u â n L ộ c ” n g ư ờ i t a v ầ n nghi li

t h e o h ư ớ n g V À O N A M

T ó m lai, s ư đ ổ i l ập N A M / B Ấ C p h ả i t h e o la b à n và s ự d ổ i l ậ p N A M / B Á C t r o n g n

t h ứ c n g ư ờ i nói k h ô n g t he h o à n t o à n đ ồ n g n h ấ t l àm mội

M u ố n nói đ ư ợ c V À O / R A p h ả i c ó d i e u ki ộn l àm noi r õ d ư ợ c t h ê đ ố i l i p N A M / B

ở t r o n g n h ậ n t h ứ c n g ư ờ i n ó i: v í dụ p h ả i có đ ư ờ n g g ia o th ô n g c h í n h th e o t r ụ c đ ỏ , h

phải CÓ s ự hỗ t r ợ của the phân vùng hành chính địa lý thành N A M - T R U N G - B Ắ C

40

t là p h ả i vưọrt q u a đ ư ợ c s ự c ạ n h t r a n h c ủ a các dặc điềm đị a lý khác.

6/ T ấ t c ả n b ứ n g đ i ề u n ối ở i r t ĩ ì đây hi ện đ ư a đốn hậu q u ả n h ư sau:

a) T r o n g đ ị a b à n Vi ệt Nam, khi nói đ ế n việc đi lới một đ ị a d i e m xa, k h á c v ù n g thì

g i ờ c ũ n g d ù n g V À O / R A , (và T R O N C i / N G O Ả l ) được

- ( T ừ Bác B ộ ) c ố t h ê nối V À O bấ t kv c h ỗ nà o ở Tr ung Bộ, N a m Bộ

- ( T ừ Na m B ộ ) c ó t hề nói RA bất kỳ c h ỗ nào (V Tr ung Bộ, B ắ c Bộ

- ( T ừ T r u n g Bộ ) c ó thì' nói V À O b ấ t kỳ c h ỗ nào ờ Na m Bộ, và R A b ấ t kỳ c h ỏ n à o ờ

Bộ

N h ư n g khi nói đ ế n vi ệc đi lại g i ữ a đ i ề m này đi ềm k há c t r o n g c ù n g mộ r v ù n g thì ) / R A c hi d ù n g với c á c di £m vcn đ ư ở n g q u ố c lộ t huộc T r u n g Bộ, h o ặ c n ằ m t r ô n đ o ạ n

ng s á p dần s a n g đ ấ t T r u n g Bộ Ngoà i r a hău như chỉ d ù n g S A N G , Q U A , L Ê N ,

5 n G So sảnh:

- ( T ừ H à nội ) L Ê N L a n g Sơn, Th á i Nguyên» Hà Giang» L a o Ca i , H ò a Bì nh

X U Ố N G Q u à n g Ni nh, Hả i P h òng, Đ ồ S a n , Thá i Bình, H ả i H ậ u , n h ư n g V À O N i n h

\ vì N i n h Bi nh d ẫ n v à o T r u n g Bộ

- ( T ừ H u e ) R A Q u à n g Tr ị , Q u ả n g Bì nh, H à Ti nh, Vinh T h a n h H ó a

V À O Hộ i A n , h ì n h Đ ị n h , Ou i N h ư n , N h a T r a n g , Phan T h i í t

( T ừ t h à n h p h ố H o C h í Mi n h ) L Ê N Bi ên Hòa, Lộc Ninh, T â y Ni nh

X U Ố N G C ầ n T h o \ Sóc T r á n g Cà Máu n h ư n g có t h í nói R A X u â n L ộ c (vì X u â n

d ẫ n r a T r u n g Bộ)

b ) K h i ra n ư ớ c n g o à i, b ư ớ c vào một hoàn cảnh đia lv Xít lu, k h á c hẳn c á i h o à n c ả n h

ý d ã s o n g , d ã và o s âu I r o n c n h ậ n t hức ở Viót Nam, (hi ngiròri Vi ệ t n a m b ắ t b u õ c p h ả i

ỏ loi nói g ả r RA với BÁC , V À O vcVi N A M vòn dã q u e n i h u ộ c ờ i r o n g n ư ớ c V À O

4, R A BAC T R O N G N A M, N ( i ( ) A I BÁC.’ tuv là n h ử n g lối nói p h ồ b i ế n , n h u n g

Ig chi đ ù n g p h o b i e n ( r o n g phạni vi đị a lý Viộl Nam mà ihAi

CHÚ THÍCH

(1> Bài này v ô n là m ộ t b ứ c t h ư riêng (rao đ ồ i trong g i ớ i n g h i ô n c ứ u v ề Vào

1, RA B ắc S a u d ó nó d ă d ư ợ c d e m báo cáo ớ hội nghị N g ô n n g ử D ô n g Á, h ọ p

!ris n g à y 21, 22 th áng 6 nàm 1990.

{2) Gọi ,ầdi c h u y ề n c ỏ d :nh h ư ớ n g " là cfề ph à n biệỉ với c á c đ ộ n g t ừ n h ư Chạy,

b a y, b ơ i V V Xin x e m cà c c ô n g trình của I s B ư x t r o p (- T ư liệu v ề s ự

7 loại d ộ n g t ừ trong ttfir.g Việt, Thông bảo khoa học t r ư ờ n g Dại h ọ c t ồ n g h ợ p ngraỉ, 1962, s ỏ 306, tiẽr.g Nga), Ị s Bưxỉrop, N g u y ề n Tài c ằ n , N V

' k e v i t c h (- N g ừ p h á p t i ế n g V i ệ t, N h à x u ã ỉ b à n Dại học t ồ n g h ợ p L e n i n g r a t , 1975,

J Nga ); N g u y ẻ n Lai ( Mội Vời d ă c đ i ề m của nhóm từ ch ì h ư ớ n g đ ư ợ c d ù n g ờ

d ạ n g ơ ộ n g t ự trong t i ế n g Việt hi ện đại, tạp c h í N g ô n n g ữ , s õ 3, 1977)

(3) H òng ơ ứ c bản đ ò - Sà ig o n, 1962 (do n h ó m c á c ô n g B ử u Cầm, Dỗ Vản A Phạm Huy Thúy, Tạ Q u a n g Phát, T r ư ơ n g B ừ u Lâm d ị c h , gi ớ i thiệu)

<4) Trong D ư địa c h í c ò n ghi Thanh Giang, n h ư n g ỏ■ bia ti ến sĩ n ă m 1469 ơả thành Thanh C h ư ơ n g n h u• hiên nay

Ổng c ò n là n g ư ờ i tập h ọ p b ộ Hòng đ ứ c bàn đ ồ Ồng c ó đ ư a n h ữ n g c o n

về ph ù, hu y ệ n , c hâ u rất lạ, n h u n g x é t kỷ thì rất đ ú n g : đ i ề u này c ũ n g c h ử n g tò ( nắm c h ắ c tình hình t h ế k ỳ 15.

<6* Xin x e m ý ki ến củ a nhà n g h iê n c ứ u Tiệp Khắc Ivo Vatxilìep Xin x e m tt- tạp c h í Doàn kết, s ố 410, bài củ a N g u y ê n Thanh

(7) Vì lý do này x ư a m ớ i g ọ i là "trại".

(8> Th eo tài liệu lịch s ử , c ó n h ữ n g đ ợ t di d â n n h ư n ă m 1075, 1042 nhL

đ ợ t vận c h u y ề n l ư ơ n g t h ự c n h ư nă m 1376, và rất n h i ề u đ ợ t k é o quán vào tập luy

đ á n h Ch iê m Thành (1104, 1252, 1311, 1318, 1353, 1367, 1376-1377 1383 u

1403 .)

'9) L ộ N A M G i ớ i h a y Q u à n g N A M t h ừ a t u y ê n là đ ị a d a n h c h i v ù n g d ấ t t ừ TI

Thiẻn đ ế n k h o ả n g Oui Nhơ n Có tên NAM Giới thì c ó thề nói Vào NAM n h ư k i ề u

RA THANH, RA Nghệ; v ớ i tên gọi Qu àng NAM t h ừ a t u y ê n c ũ n g vẫn c ó khà n,

d ù n g NAM đ ề c h ỉ toàn v ù n g n h ư vậy: hiện ta vản t h ư ờ n g nói v à o bình trị thiên,

n a m , n g à i .

Về ản h h ư ở n g của d ị a danh, ng ay tình hình g ầ n d à y vẫn c h o t h ã y rô: lói Lên CÔNG TUM, lên PLÁYCU c ó p h ầ n p h ò b i ế n t h è m , lôi nói RA C ô n g TUM, PLÂYCU c ó p h ầ n giảm b ớ t di, vì s a u 1954, v ề hành ch í n h , k h ô n g chia thà n h Ti

Bộ, Nam Bộ n h ư trước.