DSpace at VNU: Chùa và vẻ đẹp văn hóa Việt Nam

T Ạ P CHÍ KHOA HỢC No 4 - 1991

CHÙA VÀ VẺ ĐẸP VĂN HÓA VI Ệ T NAM

NGU Y Ế N H Ò N G T H U

Khi l ì m h i c u vẽ văn h ó a Vi ệt Nam, sinh viên n ước ngoài t h ư ờ n g q u a n t â m đ ế n c á c di

h vả n h ó a , d ặ c b i ệ t là c hùa

C h ú n g t ôi vi ết bài này x u ấ t phá t t ừ nhu cău đó của s i nh vi ên

D o đ ố i l ư ợ n g k h ô n g p h ả i là n h ữ n g n g ư ờ i di sâu vào n g h i ê n c ứ u lị ch s ử, t ô n giáo»

n t r ú c , d i ỏ u k h ắ c n e n vấ n đc của c h ú n g tôi đặt ra là n h ằ m k h ắ c h ọ a vài n é t b i c u ' ng c h o vả n h ỏ a Vi ột N a m q u a c hùa ( Vù n g đong hằng Bắ c Bộ) m à k h ô n g kha i t h á c

ì g v ấ n d e (V g ó c đ ộ c h u y ê n ngành

ỏ ' Vi ộl N a m , t ô n gi áo, đ ặ c bi ệt là phật giáo, dà xuất hi ộn r ấ t s ớ m N ó đ ỏ n g một vai

q u a n ỉ r ọ n g t r o n g đ ờ i s ố n g xã hội và d ờ i sống tinh t h ă n c ủ a n g ư ở i d â n Viột C h ù a

?ng p h ả i c h ì lù m ộ t k i ế n trúc p h ậ t g i á o m ủ n ô còn là m ộ t í r o n g n h ữ n g bien t ư ợ n g dị'p

c ù a d â n l ộ c ta VC p h ư ơ n g d i ệ n vởn hỏa.

I - Chùa với vẻ đẹp kiến trúc Khi n g h i ê n c ứ u v ỉ n h ữ n g ki ến (rúc tôn giáo Viộl Na m, cỏ n g ư ờ i đ ả n h ậ n đ ị n h : N c u irng c ò n g t r ì n h k i ế n t r ú c t ôn gi áo của Ai Cặp, Hy l.ạp n h ư n h ử n g t h á c h i h ứ c c ủ a con

irời dổi v ở i (ự nhiên thì n g ư ợ c lại, những kiến Irúc ptìậl giáo của Viột Nam đả hòa h ợp

ên n h i ê n t h e o lẽ "i hi ôn đị a v ạ n vật đồng nhấ t ihì r

Đ ó là m ộ t ý k i ế n xác đá n g B(Yi lẽ, ngoài yếu tổ tôn gi áo ra, k i ế n t r ú c c h ù a c ò n p h â n

a m ộ t q u a n n i ệ m t h ă m m ỹ , m ộ t lỗi s ố n g cùa nh ản dàn ta ( rong d i ê u k i ệ n t ự n h i ê n cù a

n ư ớ c r ấ í d a d ạ n g về d ị a h ì n h và rấí k h á c nghiệt v ĩ t h ờ i t i ẽ t n h ư V i ệ t N a m

Q u á t r ì n h xây d ự n g mộ t ngôi chùa, t ừ việc chọn cảnh đ ế n hì nh t h ứ c ki ế n t r ú c đ ề u

I h i ệ n rõ r ệ t q u a n niộra đó

1) V è đị a đ i ề m d ự n g c hùa:

C h ù a c ủ a Vi ội N a m t h ư ờ n g gắn bó, quyộn hòa với i hi cn n h i ê n , t ô d i e m c h o c ả n h s ắ c

ê n n h i ê n N h ữ n g n ơ i có c h ù a ỉ h ư ờ n g là nơi s ơn thủy h ù u t ì nh, v ừ a c á c h bi ệ t lại v ừ a

1 gũi với c u ộ c đ ờ i ư ầ n tục

C h ù a t h ư ở n g đ ư ợ c d ự n g t r ê n một khoả ng đăl rộng, b ằ n g p h ẳ n g , c a o r ả o n ơ i đ ă u

g ? c h ù a c ố t hề mợ c l ên g i ữ a đ ồ n g nội kho á n g dụt, củng cỏ t hề đ ư ợ c d ự n g d ư ớ i c h â n

i v ắ n g vẻ v à cỏ ihS c h o n von đ ứ n g trôn đi nh dồi với n h ữ n g h à n g t h ỏ n g t r ă m m ặ c hay ần

m ì n h t r o n g n h ử n g h a n g đ ộ n g h u y ẽ n ả o kỳ t hú Đ â y c h í n h là d i ẽ u đ ộ c đ á o k h i ế n c h o

k h á c h p h ư c r n ^ T â y khi đ ố n Vi ệt N a m rất t h í c h đ ế n t h ă m c h ùa N h ú n g ngôi c h ù a n h u c

S ơ n , H ư ơ n g T í c h , V V c ù n g với c ả n h q u a n (V đ ó đ ã t ạ o n c n n h ử n g ciiinh l a m i h ắ

c ả n h nồi t i ế n g

2 ) V ề q u y m ô k i ế n t r ú c :

K h ô n g n g u y ng a t r á n g lộ n h ư n h ữ n g c ô n £ t r ì nh ki ến t r ú c l ỏ n g i á o Hy L a p , A n E

T â y p h ư ơ n g t r u n g cồ, c ũ n g k h ô n ç có đ ư ợ c s ự kỳ vi đ a y c h ấ t s ử thi nhu Á n g c o vál c

C ă m p u c h i a , c h ù a Vi £t N a m c ó d á n g vỏ k h i ê m t ốn t h â m I r ă m m ộ c ma c n h ư n g c ủ n g 1

d u y ê n d á n g ý nhị n h ư t í nh c á c h c o n n g ư ờ i Vi ệt Nam

T u y c ỏ y ế u t ố d u n h ậ p , n h ư n g t ì m hi ều ki ế n t r úc c h ù a ta t h ấ y c h ú n g ma n g n h ữ n g I

r ấ t đ ặ c t r ư n g Vi ệ t Na m

C h ù a c ủ a t a thưcVng t h ấ p , n h ư n g t r ô n g r ấ t c h ắ c c h á n v ớ i n h ữ n g l ư ờ n g v á c h lu

đ ư ợ c xây b ằ n g đ á ong, đá x a n h , g ạ c h n u n g h o ặ c đ ư ợ c g h c p b ầ n g gỗ c h ắ c viri n h ữ n g hà

c ộ t l ớ n

C u ộ c s ố n g l a m lủ, t h i ế u t h ổ n và i hi ê n n h i ê n nghi ệ t ngã đ â t ạ o c h o n g ư ơ i ViC't N

c ỏ q u a n n i ậ m "án c h á c , mặ c b ề n ” và q u a n n i ệ m ấy đ ả đ ư ợ c t hề hi ộn i r o n g loại k i c n II này

T h o ạ t n h ì n , má i c h ù a Vi ột N a m c ó p h ă n g i ố n g với mái c h ù a T r u n g O u ố c N h ặ t B

N h ư n g t ì m h i ề u ký la ( hấy má i c h ù a Viột N a m d ư ợ c xử lý t h e o ph ưc r n g p h á p k i ê n ti

r i ê n g T h e o c á c nhi» ki ê n t r ú c Ihì mái c h ù a Vi ộl Na m t h ư ờ n g xây d ư n g i h c o ki cu “t à u d

l á m á i " N h ờ Ct' n h ú n g " l à u đ a o la m á i " n à y m à n h ữ n g m á i d a o c a o v ú t l ư p n g ó i m ủ i

d à y n ặ n g đ â chị.1 d ư ợ c h a o p h e n "n um d ậ p g ió vùi" V à c ủ n g n h ờ cỏ b ộ d ao ấy mà IÌỊ

c h ù a d ù c ỏ t h ẩ p , clù cỏ n ạ n g nê n h u n g vẫn c ó n é t c o n g v ư ơ n l ên u y t n c h u y c n , l ạ o nê n hài h ò a t h ậ l h ấ p d á n

N h i r n g h ì n h t h ứ c ki ến t r ú c b ê n ngoà i c ủa c h ù a c h ư a phải là l ất cả

BưcVc v à o t r o n g c h ù a ta m ớ i i h ẩ y hết đ ư ợ c vẻ đ ẹ p , t há y đ ư ợ c linh hon c ủ a nó V

c h ù a n h ư b ư ớ c v à o cõi pliảl p h á p h u y ê n cio mà ván r ấ t đ ờ i i h ư ờ n g v â n giử d ư ợ c vẻ <

s i ê u bí ăn c â n p h ả i có c ủ a mộ t t á c p h ă m t òn gi áo, n h ư n g c á c p h o t ư ợ n g của l a vẫn

d ç p , r ấ t s ổ n g đ ộ n g "Phật Bà O u a n À n r n g h ì n t ay nghì n mắl "là t á c p h à m nồi t i ố n g (

n g h ệ t h u ậ t đ i ê u k h á c nutVc ta Gưc r n g má t đ ẹ p mà vẫn Ư a n g n g h i ê m, n h ử n g c á n h

v ư ơ n r a u y ề n c h u y c n v ừ a b i c u hi ộn s ự i h ă m n h u a n s â u xa t i nh t h a n Phậ i g á o c ù a ngi

d â n Vi ệ t đ ồ n g t h ờ i c ủ n g b iê u h i ệ n s ứ c s ổ n g , s ứ c v ư ơ n lên c ù a dán t ộ i

Khi n g h i ê n c ứ u ve n ghç i h u ậ t c h ạ m k h ắ c c ủ a la, n h i c u n g ư ở i d â hc i vTÌ c a n g ợ i

d ẹ p lạ t h ư ở n g c ủ a " Cá c vị La H á n c h ù a T â y P h ư ơ n g " Lẵy dc l ài t ừ c á c Phật t í c h n h i

c á c p h o l ư ợ n g n à y ván m a n g né l r ấ t hi ệ n l \ ) ự c % r ất đ ờ i t h ư ờ n g với n h ử n g i hăn t há i kl

n h a u q u a kỷ x ả o c h a m k h á c t h ậ t c ô n g phu ( ỳ đ à y c h ứ c n â n g t ồ n g i á o và d i r e n õ n g /lị

t h u ậ t d ư ừ h ĩ Ị n h ư d ư ợ c d ò n g n ỉ ì đ í

N g ư ờ i Hy L ạ p r ẩl t r ọ n g hì nh t he và họ m u ố n mọi n g ư ờ i c h ú ý d í n hìn 1 t h e B à i ’

c á c p h o t ư ợ n g c ủ a h ọ d c u c ỏ h ì n h t hề t uyệ t vời n h ư n g lại đ ề u mù mắ t

N g ư ờ i \ ici N a m c ó q u a n l àm clc’n hình i h t hôn nu lài n h u n g họ c ò n q u a n t ầ m h a n

n v è đ ẹ p b ê n i ron»: l Ị u a n l ã m Ịìoii đ e n t\M ihiin c ù a h ì n h t h ề đ ó N ó i c á c h k h á c n g ư ờ i

ệt N a m m u o n Iã\ hì nh i hè <jr K" h»0f' làm linh lẩy T ư ó n g d ề t he h i ệ n t í n h ( Đ i ê u

y c ò n đ ư ự c t h ề hi ộn nhi cu run 1 • ỉ.11» Trông mâi mà bắt h ì nh d o n g N g ư ờ i k h ô n

n mát d c n s i ' ) V i the CJC pl> Iir- ng CÙ.I Ki I hin'niL» có dôi mất rất sá n g , rẩt s ô n g the

•n n hie u sác Vh a i ^ 'I.IC >ih tu ủa tu ny m»i tâm lừng ! nh c á c h

Nh u v i s lim hic- V hii.1 di itf’i I;<>1 (to iu m ò i (il K(ift VÛ/1 h ó a vật cììùĩ, (ỊIItí ỉtgôỉì ỉtgĩc

ng c ù a /I'V *a nì J’ ị'Ị.ịi nghi' thua ỉ ki( ỉì true, Hiilỉệ t hu ật d iề u k h ấ c c h ú n g tu (iá

Ỉ Y d ỉ v o c p l ì ( / n n<>‘ ty ( b ĩ j ( ' v ù n h e t i t U í ỉ ( l ù n Í ÕI , m a n p t ỉ ế ỉ i l i ệ ỉ

II - C h ù a v à \ è đ ẹ p v ă n h ó a

1) Mộc mai c h ù a c o n g c o n g dtrới M.ÎW đa cồ thụ một ngọn t h á p k h i ê m n h ư ờ n g , mộ t

: t h u ô n u h ì n h l i ị Vil l i ế n g c h u ô n g c h u » n e H ì n g a ( r o n c i h i n h k h ô n g đ ó l à t ẵ l c à

ừ n g gì k h ô n u t he i h i ô u d ư ợ c i r ont ’ CIHX sonu cùii n g u ô i Vi ệt N a m N h u n g c h ù a k h ô n g

l o n l a i n h u m ộ i s â n p h i i m v ã n h ó a V á I ch ‘lí m.1 n ó c ò n lã ruri n ư ơ i m l ự a VC l i n h t h a n ,

'ììôl t r u n g Ịãtĩì vãn h ó a c ủ a MỊƯÕÌ dán iront: mộl làne mòt xã, t h ậ m c h í m ộ t vụ n g

C h ù a là mri nnu' iri CLÜI Phụt Ị*iáo, li» noi ư u v é n bá i huyc l ỉỉiủo c ủ a đ ạ o P h ậ l n h ư n g

Ig là IICYÌ khai trí c h o n g u ở i dân Đen chùi! người ta không chi nghe l h à y tiê n g kin h kộ

Lt vói ngôn n g ừ h à n g ngày» mà ừ dây còn có cà l i êng lrè đ ọ c bài K h ỏ n a t h i ế u n h ữ n g

j a Việ* N a m ngày x ư a có nuV nhữni* l ớ p học chừ cho t ri cm t h ô n q ue

N h ư n g voi ngt r òi Viội Nam, c h ù a không chi la nơi khai đ ạ o , khai i r í mà c ò n là n o i ngircVi (a gửi g ấ m m ọ i nỗi b u ồ n vui

NginVi la d e n clÙKi vì hồn ph ậ n lín n gư ỡng

N h u n g khi có d i e u gì u uan niỊirời ta củnii lim ílòn chùa

( ì i à i bà y nhũ nu p h i ê n mu ộ n iruViv cửii i hi cu (l ường nhu* k h i è n n g ư ờ i l a v a i n h ẹ di ít

c u nổi l ò n g mì nh

N h ử n g chi i a d ç p I h ư ở n g cỏ các vua q i u n danh nhãn cK il vã n c ả n h nghi n g ư i và h ì n h

I h ụ a t h ư YYri n g ư ò r i d â n b i n h i h u ờ n i i lỉii m ó t t h á n g i!ôi l a n v à o n g à y m ỏ n g I11ỌÍ n g à y

a họ lên c h ù a với n i ề m l òn ki nh t ư íziik\ N 1: 0 'li V niỊ-hia lỏn gi á o, c h ù a c ỏ n g ắ n l i ền voi

h h o ạ t vă n hóa

Mộ i t r o n g n h ữ n g h oạ i d ộ n g van hóa dá n gian, ( h ư ờ n g iltrợc n g ư ờ i la n h ắ c đ ố n n h i c u

!à hội c h ù a H à n g n á m, i h ư ờ n g vào dị p mùa xuân, n g ư ờ i ta nó n ứ c r ủ n h a u đ ố n c h ù a , nài vi ệc lỏ Phật r a , d ỏ c ò n là dị p dề mọi người iront ; xóm ngoà i l à n g i h ă m hỏi , t r ò

l y ệ n v ớ i n h a u R a t n h i ề u t r ò chcri đ ư ợ c l ồ c h ứ c (V c h ù a v à o d ị p n à y N g ư ờ i t a c ó t h ề

hiri i rai , ỉ hi b a i bitl vịi ờ a o nhà chùa Sân chùa là noi n g ư ờ i la có i h c ihi đ ấ u v ậ l , t hi

i c o m

2) Chùa cỉiicn không chi ghi lụi những íiău ăn vé vởn hỏa cùa dân tộc ta m à còn tà

t t n r n g p hơr i á n h c ủ a vãn h ó a nó i clìu/ìỊỊ và vãn học nạ/lì' Ihuật n ó i r i ê n g

Hộ i h ọ a my t h u ặ i t ì m t h ấ y ờ dây n h ử n g hĩnh ảnh t hãi h ấ p d ẫ n t h ú vị N h ử n g b ứ c

t r a n h , b ứ c ả n h VÊ m ộ t n g ọ n t h á p , m ộ t n g ỏ i c h ù a là m ộ t b i ề u t ư ợ n g r ấ t g ợ i c ả m v ề q

h ư ơ n g

C h i kề r i ê n g t r o n g văn họ c d â n gi a n d ặ c hi ệt là t r o n g k h o t à n g l ục n g ữ ca d a o , t hà

n g ữ c ủ a t a, n h ử n g l ừ n h ư c h ù a , l ư ợ n g P h ậ t ; Bụt, sư, vãi c ó t â n s ố xuấl hiộn khá c a o

C h ú n g ta c ó t h ề lý ỊỊidi d ư ợ c d i ề u n à y b ớ i l ố i n ó i c ù a n g ư ờ i d â n lao i lộng lủ l ố i ỉ

c ó h ì n h á n h , l ỗ i n ổ i g á n v ớ i t ư d u y h ì n h l ư ợ n g , m à c h ù a c h i ề n lại là h ì n h á n h r ă t g â n I

t h â n t h u ộ c d õ i v ớ i h ọ

Đ ề chi mộ t t ì nh c ả m m á i mè , d ằ m t h ắ m c ù a t ì nh yê u đ ôi l ứ a n g ư ờ i ta c ỏ t he s o sái

"Dôi ta n h ư t ư ợ n g m ớ i tô

N h ư c h u ô n g m ớ i đ ú c , n h ư chùa m ớ i xây".

’’V ắ n g n h ư c ả n h chùa" , " V ắ n g n h ư c h ù a Bà Đ a n h ” là n h ữ n g câu nói c ử a m i ç n g I

d â n g i a n đ ề nói về n h ữ n g c ả n h v á n g vẻ q u ạ n h hiu

N g ư ờ i t a c ó t hề nói " To n h ư ô n g H ộ Phá p" h o ặ c ’T ó c x o ă n n h ư Bụt ốc" đ ề nói

mộ t h ì n h t h ứ c v à n g ư ừ i la c ũ n g c ó t he nói VC mộ t p h ă m t í n h " Hi ồ n n h ư Bụi"

T ừ n h ữ n g n h ậ n đ ị n h \ S ư nói s ư p hả i , vải nói vãi hay" đ ế n c á c h ứ n g xử "Đi v ó i I

m ặ c á o c à sa", " Gà n c h ù a gọi Bụl b ằ n g anh", t ừ một q u a n n i ệ m ' C h â n l â m l ứ c P h ậ t (

s ự p h ê p h á n " K h ă n P h ậ t t á m x à ” t ấ t cà d ề u là s ự d i ễ n d ạ ỉ m ộ t c ách cụ the về n ỉ

s i n h q u a n vù t h ế g i ớ i (ịIIan c ù a n h ú n d ã n tũ.

C h ù a c ò n là n g u ồ n c ả m h ứ n g , là de tài c ủ a n h i c u n h à they l ớn , n h i c u bài t h ơ I

N g u y ê n T r ả i đ ả m ư ợ n hì nh ả n h c h ù a d ề ký t h á c h a o nối ni ề m t â m s ự c ủ a mì nh

Ổ n g đ à de lại n h i ề u bài i h ơ vị nh c ả n h c h ù a nòi l i ông N h ử n g bài t her linh t ứ c ủ a ”

Đ à , C h u M ạ n h T r i n h vie 1 về c h ù a là n h ữ n g bài t h ự đ ư ợ c n h i ề u n g ư ò ĩ ư a t h ch

T ì m h i c u c h ù a d ư ớ i g ó c đ ộ v à n h ó a , c h ú n g l a SC c ắ t n g h ĩ a đ ư ợ c l ạ i s a o n h ữ n g II

c h ù a c ủ a ta t uy k h ô n g đ ồ sộ, k h ô n g hu y h o à n g , s o n g n ỏ v â n l ồ n tại

Và c h ú n g t a c ũ n g t h ấ y r ằ n g n h ữ n g di l í ch văn h ỏ a qú y gi á này c ă n phải đ ư ợ c t

t r ọ n g và g i ữ gì n hern nửa

TÀI LIỆU THAM KHẢO

- K i ê n trúc Phậỉ giáo Việt Nam - Sài g ò n - 1972.

- Tìm h i ề u ơ ạ o Phật Việt Nam Thích D ử c Q u à n g * Sà i Gòn - 1964.