T Ạ P C l l í KHOA I I Ọ( No 6 - 1991
N h â n 5 5 0 n ă r n n g à y s i n h c ủ a L ư ơ n g T h ế Vinh ( 1 4 4 1 - 1 9 9 , )
M Ấ Y N É T VỀ T R Ạ N G N G U Y Ê N
L Ư Ơ N G T U Ễ V I N H
N G U Y Ế N T H Ị N H
L ư ơ n g T h é V i n h ( 1 4 4 1 - 1 4 9 6 ) (ự là Cảnh Nghị, h i ộ u lầ T h ụ y H í ố n , ỏ n g s inh ngày
; một ( h á n g t á m n â m I*fln D ậ u • 1441, <v l àng C a o H ư ơ n g h u y ệ n T h i ê n Bản p h ủ Nghitt
ị lộ Sorn N a m hạ nay là làng C a o P h ư ơ n g xả Li ên B ả o h u y ệ n Vụ Bản li nh H à N a m
( ìi a đ ì n h L ư ơ n g T h ế V i n h n g h è o n h ư n g hẳếu học; ỏ n g nội ỏ n g là L ư ơ n g T h ẽ N g h ệ ,
<v C U Ố I í h ử i T r ă n ô n g c ó t h e o d u ồ i b ú t n g h i ê n n h ư n g g i ừ a c ả n h l o ạ n l y n ô n k h ỏ n g
1 đ ạ t ; Bf í l ầ L ư ơ n g T h í T r l ộ u (hay T h i ệ u ; c ủ n g !ầ n g ư ờ i h a m h ọc , cố t h ú văn nghộ Sng b ì n h d ị k h o á n g đ ạ t , n h à lại n gh èo nên việc học d<v d ung , yên vui v<Vi c ả n h h ỏn g ầng q u ê
Lưcrng T h ế v i n h đ á p h á t huy đ ư ợ c tính hiỄu học và y t u vẫn nghộ c ủ a gla đ i n h l ẽn
c ao horn, t ạl g ặ p b u ồ l l h | n h thíVỈ nôn học h à n h c hu d á o , t ừ n h ỏ d ả n ồi l i í n g là th/hi
i àng H ị r i r n g
Sau b a n.àni I ri vì, V u a LỄ T h á n h T ỏ n g m ở k h o a thi TIỄn sĩ d â u t iên v à o nAm O u ý
niên h i ộ u Q u a n g T h u ậ n i h ứ l ư - n ăm 1463 Kỳ (hi H ư ơ n g L ư ư n g T h é Vỉnli d ồ d á u
n g u y ôn ) t r ư ờ n g thi S a n Nam Uiị Th ỉ hội k h o a này c ỏ uVi 1400 c ử n h ả n ( t h ờ i này, gọi
'<rng c r t n g ) d ự (hi L ư ơ n g T h ế Vinh đồ t h ứ 2 s a u h ộ i n g u y ê n Q u á c h D i n h Bảo Khỉ
hi đ ì n h L ư i r n g T h í V i n h vưir n Iôn dA đău
V ân b á c h đ ì n h đftỉ k h u a này hòl vC D ụ o trị n ư ớ c cùa cút’ bậc d ế v ư ư t ì g % bài van s á c h
ư ư n g T h ế v i n h hi ộn c ò n I r o n g l ặ p Lịch T r l ì u d i n h d ố i v ân Bàl van c ồ n ghl \ậ\ lởi
ủa k h á o q u a n , ilậc b l ệ l là n g ự phổ c ủ a vua Lô T h á n h T ỏn g :
T h ừ quy ỉ n í ưà nỊ Ị mlỉili, b ấ t tu (lrtl sách chi d a n h , d ộc k ỳ võn n h i n h â n l â n I [hích
y ê n N g h i a là: Bài đtfl s á c h này r à n h mạ ch , t r o n g s á n g , k h ô n g h ỉ t h ẹ n d a n h c ủ a b à i
ách, d ọ c v á n c ủ a bồl n ày làm cho l ỏng n g ư ờ i áy náy k h ô n g yên !
Khi b a vi T a m khỏi c ù n g xứ s«rn N a m hạ VỀ vinh q u y V ua Lê T h á n h T ô n g l ặ n g h a v|
và n g ự b ú l dfi !Ễn c ố c v|:
T r ụ n g n g u y ò n L ư ơ n g T h ỉ Vỉnh,
Trang 2B ả n g nh J i l N 'LỳCn Đ ứ c T r in h ,
T h á m h o a Q u á c h Đ ì n h Bảo ,
T h ỉ ỏ n hạ c ộ n g tri d a n h
S a u khỉ đ ô t r ạ n g L ư ơ n g T h ẽ Vinh đ ư ợ c vua Lô T h á n h T ô n g gi ao n h i ỉ u t r ọ n g c h $
Ồng đ ư ợ c cử ngay vào vi ệ n Hàn lâm vớỉ chức H á n l â m t r ự c h ọ c si, sau klCm nhỉộm chd
B í t h ư c á c t r ồ i t h ă n g H à n l â m viện thf t h ư % rồi H à n lâm viện c h ư ở n g s ự n h ậ p t h ị kin
d i ê n Ở viện H à n l àm L ư ơ n g T h ế Vỉ nh đ ả m n h ận viộc k h ủ ì i h ả o giăy Cờ b a n g g ỉ a o đó
t i ế p c á c s ứ i h ă n Ồ n g là vỊ q u a n H à n lâm d ư ợ c kiêm c h ứ c T ư h u â n S ù n g V ă n q u á n và T
L â m c ụ c là hai c ơ q u a n đ à o ỉ ạ o n h â n (àỉ
Ở trỉỄu Lươn g Thế Vỉnh còn tham gia nhiỉu việc đề lạỉ dấu ăn trong sử sách: LầJ quan k h d o t h í, t h a m g i a h ộ i t h ư T a o D à n v ớ i c h ứ c S á i p h u chuyôn lo sửa và bình thơ ci
H ộ i ; t h a m gia c u ộ c T â y c h i n h cố h ọ a t h ơ T ư g i a t ư ơ n g s ì ( T ư ở n g sĩ n h ớ n hà ) c ủ a L
T h á n h T ỏ n g
L ư ơ n g T h ế V ỉ nh t í n h vốn đ ô n h ậu, t h u ă n p h á c , vui vẻ p h ó n g k h o á n g , rẵt h a m dç
s á c h Khi là m q u a n vần s ố n g gỉ ản di, t h a n h b ạ c h , k h ô n g r ờ i s á c h (lèn V? già ông t i ế p tụ
di s â u l h £ m v à o viộc k h ả o c ứ u d ạ o P h ậ t , ỏ n g đ ả s o ạ n c u ố n : T h í c h d i h ì ỊỊiáo k h o a Phị
K i n h ( hậ p g i ớ i ; c h ú giải haỉ c u ố n N a m t ô n g t ự p h á p d ò và T h ữ n m ồ n g i á o k h o a c ủ a nh
s ư T h ư ở n g C h i ế u d ở i Lý
Lưcrng T h ế Vi nh d ư ợ c n h i ề u d a n h si t h ờ i s a u t ò n là b ậ c "tàỉ h o a d a n h v ọ n g VI
b ậc" ( L ô Q u ý Đ ô n ) , đ ú n g n h ư vế d ổ i tại đ ề n t h ờ ỏ n g <v q u ê h ư ơ n g ca n g ợ i :
T r ụ n g n g u y ê n d ệ n h ấ t d a n h áp d á o c a o h ừ n % n g hĩ a là: T r ạ n g n gu y ôn c ao b ậ c nhi
v ư ợ t h ẳ n c á c b ậ c hiên tàầ
Là n g ư ở l c ỏ t h ự c h ọc, cố tài "kinh b a n g t í thỂ", lại n ố n g b ỏ n g ( ình y ê u n ư ơ c y ẽu dẳ
n ẽ n ô n g n ám b át đ ư ợ c t h ờ i c uộ c , suy nghi và g ổ p p h ă n chi d ư ợ c hưcVng phá! tr iÈn c Ị
d ấ t n ư ớ c , h ư ớ n g VÊ d ờ i s ố n g d â n l à n h Ồ n g d ả đ ố n g g ỏ p t í c h c ự c v à h ử u hl ộ* v à o CÃỊ
c u ộ c b ì n h trị đ ấ t nưórc t h ờ i L ê T h á n h T ô n g (1458 - 1497) f c â u ch uy ộ n d ă y h u y ỉ n t h o ạ i i
Lô T h á n h T ô n g và L ư ơ n g T h ế Vi nh d ê u là Uốn dfing d o t h ư ợ n g đ ế p hái xutfn£ t r ầ n ,
ngưởi làm vua, một người là b ỉ tôi chính là phản ánh sự gặp gỡ tư tưỏrng giữa Lê Thán
T ô n g và L ư ơ n g T h ế Vinh
M ộ t s ố đ o ạ n t r o n g b ài văn s ác h đ ỉ n h đ ổ i c ủ a L ư ư n g T h ế V i n h c ò n l ư u g ử l ò i ngi
p h ê c ù a Lẻ T h á n h T ô n g c ố t h ỉ nói r õ d i ê u đố:
- " Vi ệc g i á o h ó a làm lốt , thì p h o n g t ụ c c à n g đ ẹ p C ó ỉ ô n s ư u ọ n g đ ạ o hi m ớ i c
nhlSu trò giỏi, chức phận của gỉáo dục quả là lớn lao T r i i u đình ta dào lạo m ân lài d
c á c t r ư ờ n g Q u ố c h ọc L ộ h ọ c n h ư n g việc d ạ y chi chú ý đ í n v ă n n ghệ, c ál c ă n p h ả i lo I
d ạ y đ ứ c h ộ nh ; \ội nốl đ ế n vlộc làm g i à u ỉ h ê m c ủ a cải , c ù n g c h ư a làm đ ô n n ơ đ £ n ch ố r
V u a L6 T h á n h T ố n g p h ẽ : D ú n g !
"Người câíìì chính lộnh là tư ớng soái của dân, phải iheo đ ư ở n g đủng nằ dân dá
d â n C ầ m c h í n h lộnh l ổ t h ay k h ổ n g t ố l là c ố lồm c h o d â n d ư ợ c a n c ư hay khổn{ ? T h e o
*
Trang 3t h ờ i n a y ngư<Vi c ầ m c h í n h l£nh, các q ua n ởr p hủ lộ t r í n h u y ỉ n n g ư ờ i làm h ế t t r á c h
m thì ít rmà ngườẳ làm chưa h£t trách nhỉ(m 1 hì nhỉCu Lấy vlộc g iáo hỏa làm ví dụ Ihì
chl m ớ ỉ s ử á n ỊkhAng đ ĩ đ ọ n g ánj , m ở khoa thi là c ù n g , c ồn nòi viÇc c h â m d â n ,
p h ụ n g n g ư ở l c ó c ò n g thì c ỏn I r t n sách C o n h l í u , c h á u h ỉẽ n, nghia p h u , l l í t ph ụ
đ ì n h p h ải q u a n t â m n h ư n g sổ đ á n g lìlều d ư ơ n g đ ư ợ c , mây ngư<YỈ ? Mç g ốa , c o n CỎI
g t h ĩ l ự s i n h s ố n g t r i Su đ ì n h phải c ứ u giúp, nghe đ â u c h i đ ư ợ c vàl ba; n h ữ n g n g ư ờ i
ị coỉ c á c viộc n à y d ả má y ai làm t r ò n t r ọ n g t r á c h V
V u a LC T h á n h T ỏ n g p h ê : D ú n g !
"ViÇc lổ' t p h ả i cỏ q u a n trtt, l o ạ n lạc p h ải cố c h í n h trị, mu(Sn đ ờ i tốl đ c p c h o d â n , d â n
g k h ồ c i ực ; đ ó là đ i ề u n hà n ư ớ c phải làm; p h ư ơ n g s á c h trị n ư ớ c p h ả i o h ư vậy ỉ
>c t h u ậ t c ă n c ố c h ỉ n h ỉà ờ ch ố bộ hạ c ùng IriỄu đ ình đ ò n g t â m nhấc thÊ"
V ua L ê T h á n h T ô n g phô: C ô n g v ỉ ị c trị n ư ớ c k h ô n g h í t m ộ t câu n ố t n à y !
C u ố ỉ bài đ ổ i s á c h L ư ơ n g T h í v i n h k í t luận, và c ùng lầ m o n g ư ớ c \ ớ n c ủ a ỏng:
" T h ăn m<ong m u ố n r ẫn g:
Ở t r ẽ n tĩhì Bộ hạ, <v d ư ớ i thì c á c q u a n t r o n g t r i ều n h ư K ỉ n h D i c h nỏl: T r ê n d ư ớ i p h ải một c h í M n h ư K ỉnh T h ư nối: Đ ầ u ốc và c hâ n tay p h ảỉ c ù n g một thề V ua k h ỏ n g ngại
ra m ì n h , t r ă m q u a n k h ô n g ngại t ự s ử a mình, (hì c h í n h s ự sẽ t ỗt d ç p ; d â n d ẽ u t h ă m
n đ ạ o đ u í c N h ư vậy thì k h ò n g cồn phảỉ lo k h ỏ n g cỏ c á c h đ è làm ngay t h ả n g l ồng 'i, I r ừ b ò ỉ à t h u y ế t , và c ủ n g c ồ n lo gì k hô n g c ố cá c h đ ề t h â u n á m c á c q u a n , I r ừ mọl
* (•)
Dố chí nhi l à n h ữ n g đ i ề u m à bàỉ đ ổl sách k hi ế n c h o n g ư ở i làm v u a trị n ư ớ c "áy náy,
g y t n \
T ư tưỏrfi;g yêu d â n c ủ a L ư ơ n g T h ế Vỉnh k h ổ n g chi b ừ n g s á n g t r o n g văn c h ư ơ n g mà
h ự c s ự íẩm n ó n g ỉ r o n g đ ờ i s ố n g c ủ a ô n g ( lúc c òn l à m q u a n đ ẽ n khi v ỉ t r í sĩ D ỏ n g :ủâ ồ n g t r ò n l ính v ự c t o á n h ọ c và âm n hạ c sân k h i u ( h ề h ỉ ( n .sức h o ạ t d ộ n g t h ự c t l ỉ n
d ạ n g củ a t r ạ n g ng uy ỏn L ư i r n g T h ẽ Vinh
Nốl chumg tri t h ứ c N ho học thiên v ỉ hoạt động chính trị và vân học Lưorng T h ế v i n h
} H ữ u là v à l b a n h à t o á n h ọ c quý hlốm, các sách Dạ i T h à n h t oá n p h á p và L ậ p t h à n h
p h á p c ủ a hai 6 n g p h ả n á n h trỉ t h ứ c v ỉ hỉnh học và s ố h ọ c d ư ơ n g t h ờ i C ả hai c u ố n
này đ ả t h ẩ t l ạ c n h ư n g s ự n g h i ệ p và t ru y ẽ n t huyốt đ ả k h ẳ n g đ ị n h n h ử n g h o ạ t d ộ n g
học của L ư ơ n g T h ế Vinh.
Lưcrng T h ế V in h đ ư ợ c g i a o d ạy ờ T ú L â m cục c h í n h vì c ụ c này d ạy t h ư lại I r o n g đ ố
iy n hi ồu v ĩ t í n h t o á n Ổ n g c ò n g iử c h ứ c C ă p s ự t r u n g K h o a c ò n g c h u y ủ n vlộc k h ả o
nh (oán k i ỉ m tra viỆc ỉhu nhập t h u i vào kho của nhà n ư ớ c , vầ viỆc xây d ự n g các
( r ỉ n h k ỉ í n ( r ó c n h ư c u n g d i ệ n , đ ồ n đ à i , d i n h t h ự , v à v ỉ ệ c x â y đ á p t u s ử a d ư ờ n g XÂ đ ê
Tr on g đồ n chờ ô n g ờ qu ô h ư ơ n g cồn đ ô l câu đ ố i s ơ n s o n t hl Ếp v à n g d o H o à n g G i á p
I V ăn N g h i t ặ n g , c a n g ợ i tài n ă n g t oá n h ọc c ủ a Ông:
Trang 4T a m K h ô i (hál k ỳ thi ên ỉ ử c h í ,
C ử u c h ư ư n g toán h ọc dân g ia n truy ỉ n
Nghĩa:
C ờ h o a t a m khỏi d o T h i ê n l ử c h í lặng
T o á n học cửu c h ư ơ n g dân gỉan lưu truyỉn.
N h â n d â n c ồ n ghl lại đ ỏ n g g ó p t o á n học ăy b â n g cáỉ lô n gọl r ẫ t d â n g i a n cho
t r ạ n g gi ỏi t í n h t o á n : T r ạ n g L ư ờ n g
T l í p tục n i ỉ m say mô âm nhạc của cha Lưcrng T h í Vinh cùng say mê âm nhậi
t riều L ư ơ n g T h ế Vỉnh cùng haỉ Ang Thần Nhân Trung, Đ ổ NhuẠn đ ư ợ c v ua Lê Th
T ô n g g i a o s o ạ n lỗ n h ạ c t r o n g c á c b uồ i t r i ỉ u hội và q u ố c LỄ N h ư n g L ư ơ n g T h Ể Vinh
s&n k h i u c h è o h ơ n , ỏng không chi ( h ư ở n g t hức mà còn g ó p phẫn khảo c ứ u loệl 0
thuật dân gian này, nhiồu n gười cho rằng ỏng là tác giả của curtn H ý p h ư ờ n g p h d l
m ộ t c u ố n s á c h n g h i ê n c ứ u s âu v ỉ sân k h ấ u c h è o , t i ế c r ầ n g t á c p h ầ m này k h ố n g c ỏn
T à l n ă n g và c ồ n g h i ế n v ỉ vãn h ọc c ủ a L ư ơ n g T h í V inh c ũ n g đ ặ c sác và đ á n g kè <
sáng tác n h i ỉ u thề loại Tuy bi mất mát vẫn cồn Ui: Thơ xướng họa trong hội Ta o đài
c h é p t r o n g Q u ỳ n h U y i n c ử u ca, T h iê n N a m d ư h ạ tập ; c á c bàl p h ú P hú X u â n s ơ n ị ( p h ú núỉ P h ú X u â n ) ; P h ê d ư ơ n g c ừ u d i ế u trạch t r u n g p h ú ( P h ú k h o á c á o l ỏ n g c ừ u cỉ l
t r o n g đ ầ m ) T h ơ p h ú c ủ a ô n g lời lẽ p h ổ n g k h o á n g , ý t ứ dồằ d à o
L ư ơ n g T h í V i n h s o ạ n văn bia mộ Đ ò đ ố c Đ i n h T r ọ n g A m c ò n ghi t r o n g H o à n g }
vũtì t u y ề n L ư ơ n g T h ế V inh là một n g ư ờ i c ó n h i ề u tầỉ n ă n g x uất sác và ỏ n g đ á đ c m nhi
t à l n ã n g đ 6 c ố n g h i ế n k h ô n g một mòi c h o d ă t n ư ớ c c h o n h â n d â n t h ờ i b ẫy giờ
M ặ c d ă u l ò n g n h i ệ t t h à n h , vua tin d ùn g , t h ờ i t h ị n h (rị L ư ơ n g T h í Vinh c ù n g sớm
c ả n h q u a n t r ư ờ n g v ỉ s ố n g g i ữ a l àng q u ê c h o t u ồ i già tí nh đ ư ở n g g i ử a i hl ỏn nhẳổn khọ
đ ạ t và d ã n l à n g i h â n thưcrng, khi L ư ơ n g T h ế V i n h q u a đ ở i vua Lô T h á n h T ỏ n g già 1
c h ứ c t ư ớ c , p h o n g l à m T h ư ợ n g đ ẳ n g p h ú c t h ầ n , n h à v ua c ố bài đ i ẽ u thl b â n g c h ữ t
v ỉ í n g ỏ n g c ỏ câu kốl:
L ấ y ai l àm T r ạ n g n ư ớ c N a m ta !
đ ố là s ự đ ọ n g Ui c ủ a l ỏn g t h ư a n g tỉốc vỏ hận và c ú n g là s ự đ á n h giá c a o củ* I
M i n h q u â n v ớ i vị L ư ơ n g t hần c ủa mì nh, c ù n g c h u n g một n i ỉ m h o ài v ọn g c ủ a n h á o ị
v ớ i s ự x u ất h iộ n c ủ a n h ữ n g b ậ c c h â n tài h í t lỏn g vì d â n vì n ư ớ c
T h á n g 10 n à m 1991
TÀI LIỆU THAM KHẢO
I
1 D ạl V l ột s ử k ý t o à n t h ư ( B ả n d ị c h , In n ă m 1968)
2 K i ế n v ă n t i ề u l ụ c c ủ a L ê Q u ý D ồ n ( B ả n d ị c h , i n n d m 1 97 7)
3 L ị c h t r i ề u h i ể n c h ư ơ n g l o ạ i c h ì c ù a P h a n H u y C h ú ( B ả n d ị c h , In n i m 1961)
4 D ă n g K h o a l ụ c s ư u g i à n g ( T h ư v i ệ n n g h i ê n c ứ u H á n N ồ m )
5 Lịch triều đ ì n h đ ỗ l s á c h vdn ( T h ư vlộn n ghi ên c ứ u Hán Nôm)
CHÚ THÍCH
C ) C ấ c đ o ạ n t r í c h n ầ y m ớ i d ị c h ý
34