DSpace at VNU: Vai trò của tôn giáo cần được nhìn từ góc độ triết học và xã hội học

Do đỏ, có t h ỉ nól, nhu cầu tôn giáo là n nhu cầu khách quan của một bộ phận thành viên xã hộỉ.

T Ạ P CHÍ K H O A HỌC N o 6 1991

VAI TRÒ CỦA TÔN GIÁO CẦN Đ ư ợ c NHÌN

T Ừ G Ó C Đ Ộ TRI Ế T HỌC VÀ XÁ H Ộ I H Ọ C

N G U Y Ễ N H Ữ U V U I

T r o n g b á o c á o c h í n h tri tại Đ ạ ỉ hội lăn t h ử VII của Đ à n g , khi đ ề c ậ p c h í n h s á c h t ô n ) c ỏ nốl: T í n n g ư ở n g , t ô n g iá o ỉà nhu c ầu tinh t h ă n c ủ a mộ t b ộ p h ậ n n h â n d â n"

I c h ú n g t a n h ớ lại t r o n g d ự t hả o c ủ a b áo cáo t r ẽ n thì ỉ h ấ y t i ế p s a u đ o ạ n v ă n d ả t r í c h ,

Ig t a c ồ n nổ i: " và c ỏn tồ n tại lâu dài Đ ạ o đ ứ c t ô n g i á o cố n h ử n g đ i ề u p h ù h ợ p

t đ ị n h v ớ i c ồ n g c u ộ c xây d ự n g xả hội m ớ ỉ " ^

Ở đây, c h ú n g t ô i k h ô n g b à n đ ẽ n vì lý d o gì mà t r o n g b á o c á o c h í n h t rị c h í n h t h ứ c t ại

h ộ l V I I c ổ b ỏ đi m ộ t s ố ý t r o n g b á o c á o d ự t hả o, mà chi m u ố n k h ả n g đ ị n h c h ắ c c h ắ n

đ i ĩ u r ằ n g n h ữ n g q u â n đ i ề m t r ê n đây củ â Đáng ỉa d ù t r o n g c á c v ă n k i ệ n d ự t h ả o h ay

ih t h ứ c đỄ u là n h ử n g q u a n d ỉ ẽ n đ ư ợ c xây d ự n g t r ẽ n c ơ s ở lý l u ậ n k h o a h ọ c c ỏ a c h ỏ

a M á c - L ê n i n k ế t h ợ p với t ỉ n h hình t h ự c tiễn tín n g ư ỡ n g t ô n g i á o ờ n ư ớ c ta.

T u y n h i ê n , x u n g q u a n h c á c q u a n đỉềm t rên đá c ò «không ít n h ử n g ý k ỉ ế n t r a n h l u ậ n

g g i ớ i k h o a học

C ỏ ý kiỂn "ôn hòa" h ư n thì c ho r ằ n g q u a n điSro mớỉ c ủ a Đ ả n g t a về t ô n g i á o là s ự "bô

;"f "sửa c h ữ a " m ột p h ầ n q u a n điẽm của các nhà kinh đ i ê n c ủ a c h ủ n g h ĩ a M á c - L ê nin

k i ế n m ạ n h m ẽ h ơ n đ ế n m ứ c cho r ằn g q ua n d lề m c ủ a Đ ả n g t a lần n ày v ỉ t ô n g ỉ á o đỗ

rỏ t í n h c h ă t sai l ă m c ủ a lý luận M á c - L ê nin VỄ vaỉ t r ồ c ủ a t ô n g i á o n h ư là " t h u ố c

n c ủ a n h â n d â n ”

T h ậ t ra, t ừ lâu t r o n g các nhò nghiên c ứ u tôn giáo ờ n ư ớ c t a ( c h ú n g tôi n ố i r i ê n g c á c

n g h i ê n c ứ u inac xit) đ ả c ố n h ữ n g cu ộc t r a n h luận k h o a h ọ c v ới nhỉỄu ỷ k l ổ n k h á c

I, t h ậ m c h í t r á i n g ư ợ c với n h a u v ỉ vai (rò của tôn giáo K h ô n g ít n g ư ờ i c h i n h ì n t h ấ y

1 gẳáo n h ư mộ t t h ứ t h u ổ c phiộn c ủ a nhân dân, một hlộn l ư ợ n g t i n h t h ầ n , xả hộl h o à n

t i ôu c ự c N h i ề u n g ư ờ i k h á c lại tuyột đ ổi hỏa mặt t í c h c ự c c ủ a t ỏ n g ỉ á o t r o n g đ ờ i

x á h ộ i , đ ồ n g n h ấ t lý t ư ở n g v à đ ạ o đ ứ c t ô n g i á o ( n h ă t l à p h ậ t g i á o ) v ớ i l ý t ư ờ n g v à

l ứ c c ủ a c h ủ n g h í a x ả h ộ i

N h ư vậy, c h o t h ấ y , văn đ ỉ vai t r ò của tín n g ư ở n g t ô n g i á o và t ô n g i á o n ố i c h u n g

l đ ờ i s ố n g c o n n g ư ờ i là mộ t vấn dỗ khoa học p h ứ c lạp.

V a i t r ồ c ủ a t ô n g i á o t r o n g d ờ i s ổ n g x á h ộ i t h ư ờ n g đ ư ợ c b i ề u h i ộ n q u a c á c c h ứ c D ă n g

»ố C h ứ c n â n g đố c ố t h i c ổ nhiỄu T h í dụ, theo một s ố n g h iê n c ứ u n ư ớ c n g o à i, tô n

z ố c á c c h ứ c n ă n g c h ủ y ế u n h ư : c h ứ c n ă n g d ĩ n b ù - h ư ả o , c h ứ c n á n g t h í g i ớ i q u a n ,

c h ứ c n đng g ỉa o t iép, c h ừ c ùấùg Hên kết xả hộỉ N g ư ờ i ỉa cùng c ỏ t h ỉ nỗi đ ế n cá c cl

n ă n g c ụ thẾ h ơ n nữa như: c h ứ c n ă n g vãn hỏa, c h ứ c n ă n g g iáo d ụ c , c h ử c n ă n g c h í n h

c h ứ c n ă n g lu ậ t p h á p (n h ấ t là v ớ i c á c tồ c h ứ c tỏn g iá o )

Ở đ â y c h ú n g tôi k h ô n g bàn tớ i v a i trồ và c h ứ c n â n g cụ thfi c ủ a tôn g iá o m à c h l

c ậ p m ột vấ n đè cố ý n g h ỉa p h ư ơ n g p h á p lu ận đề xem xét vai trồ tôn g iá o từ g ố c đ ộ ti

h ọ c v à xả hội h ọ c

T r ư ớ c hết, v ớ i tín h chất là một h ìn h th á i ý th ứ c xả hộ i tôn g iá o t h ư ờ n g đ ư ợ c X

xé t từ g ố c đ ộ n h ậ n th ứ c lu ậ n (g ó c độ triết h ọ c ) Sự x c m xét về mặt t r iế t h ọ c c h o pl

l à m r ỏ t h ổ g i ớ i b ô n n go à i ( g ồ m n h ữ n g mốỉ q u a n hộ g i ữ a c o n n g ư ờ i v ới t ự n h i û n và g

c o n n g ư ờ i v ớ i n h a u ) đ â đ ư ợ c p h ả n á n h một c á c h đ ặ c biột t r o n g ý i h ứ c t ô n g i á o n h ư

n à o ; n ổ i c á c h k h á c , tro n g q u a n niộm tôn giáo, t h í g ỉở l tự n h iò n đầ t r ở th à n h t h í g i ớ i s

t ự n h i ê n ra sao C h í n h t r ê n ý n g hĩ a đ ó mà C M á c đả n ối t ô n g iá o là " t h ế g i ớ i q u a n

n g ư ợ c ”, "là t r ái tim c ủ a t h ế giới k h ô n g có t r ái tim", "là t ì nh t h ă n c ủ a n h ử n g đ i ề u kiện

h ộ i k h ô n g cố tin h thăn", "tôn g iá o là th u ố c p h iộ n của nh ân d án " V ì vậy t h iế u qi

đ i ề m t r i ế t h ọ c xem t h ư ở n g s ự đ á n h giá t ô n g i á o vẽ mặt n h ậ n t h ứ c n h ư là s ự p h ả n á n h

lầ m , h ư ảo th ế g iớ i h iện th ự c sẽ làm c h o sự p h â n cích tổn g iá o tr<v nên k h ô n g c ố n ộ i di

v à sỗ k h ô n g h iề u đ ú n g vê vai trò xả h ộ i c ủ a nó V í d ụ , k h i nỏ ỉ đ ố n vaỉ trò c ủ a tôn g

t r o n g v i ệ c điỄu c h i n h h à n h vi đ ạ o đ ứ c c ủ a tí n đ ồ thì p h ả i p h â n t í c h n h ử n g c h u ằ n m ự c í

đ ứ c n à o , n h ữ n g giá trị, n h ử n g q u a n niộm đ ạo đ ứ c nào c h ứ a đ ự n g Ir o n g n ộ i d u n g ý tl

t ô n g ỉ á o

S o n g , ngay k h i v ạ c h ra b ả n ch ẩ t c ủ a ý th ứ c tôn g iá o nh ư là một h ìn h th ứ c p h ả n I

m à t r o n g đ ố b ứ c tra n h c ủ a thế g iớ i h iệ n th ự c đ á bi b iế n d ạ n g căn b ả n , thì c h ủ n g h ía N

c ũ n g k h ô n g chi t h ấ y ỉr ý t h ứ c t ô n g i á o mặ t t iêu c ự c T ò n giáo là một h ì n h thái ý t h ứ c I

s ự t á c đ ộ n g q u a lại c ủ a nố v(Vi c á c h ì n h thái ý t h ứ c k h á c ( c h í n h trị, d ạ o đ ứ c , n g hệ Ih u í .) là h i ệ n t ư ợ n g cố l í n h quỉ luậl c ủ a đ ờ i s ố n g ý t h ứ c xả hội C h í n h vì vậy mà ngườ!

t h ư ờ n g tìm t h ấ y t r o n g ý t h ứ c t ô n g i á o n h i ề u yếu t ổ c ủa nÈn đ ạ o đ ứ c xả hội, c ủ a v ă n I

tr u y Ê n th ố n g d â n tộc, c u n g nh ư cả n h ử n g tư t ư ờ n g t r l í t họ c d u y vật, tiố n bộ C h o I

t h á i d ộ k h o a h ọ c ở d ây là p h ả i biết tỉ m lấy n h ữ n g gì là tốt đ ẹ p , là t í c h c ự c ỉ r o n g mọ

s ả n t i n h t h ầ n c ủ a xả hội (kẽ cả dì s ả n ỉ ô n g ỉ á o ) đẽ k ế t h ừ a T r ê n ý n g h ĩ a đ ó c h ú n g ta h<

t o à n c ó c ă n c ứ đ ỉ nối r ằ n g k h ô n g c hỉ đ ạ o đ ứ c t ô n giáo, m à ý i h ứ c t ô n g i á o nốỉ c h u n g ,

n h ử n g đ i ỉ u p h ù h ợ p v ớ i sự n g h iệ p xây d ự n g xă hội m ới

T h á i đ ộ m á c xít khi xem xét ý t h ứ c t ô n g i á o c ồ n i h è hỉộn ờ c h ỗ k h ô n g b a o gỉ<v đi

n h ấ t ý t h ứ c t ô n g i á o với ý i h ứ c g i á o d â n Đ ồ n g b à o c ố đ ạ o ở nư(Vc n à o c ũ n g vậy, tu

đ ạ ỉ b ộ p h ậ n là q u ă n c h ú n g n h â n d à n l ao đ ộ ng T r o n g ý t h ứ c c ủ a h ọ m a n g đay đ ủ b ả n c t ố t đ ẹ p c ủ a n h â n d â n l a o đ ộ n g Ở n ư ớ c ta, t ừ khi c ỏ Đ ả n g , đ ồ n g b à o c ó đ ạ o đ ả mộ t l<

đ i t h e o Đ ả n g , t h a m gia tí ch c ự c v ào mọi q u á ( r ì n h c á c h m ạ n g xả h ội c h ủ nghía» t ừ khi

c h i ế n c h ố n g P h á p đ ế n k h á n g c h iế n c h ố n g M ỹ C h o nên "m ọ i th á i đ ộ h ẹ p hồi, th à n h kỉ

p h â n b i ệ t đ ố l x ử vórỊ đ ồ n g b à o c ó đạ o" là t rái v ới q u a n đ i ề m c ủ a Đ ả n g ta, VỚI q u a n di

c ủ a c h ủ n g h í a M á c - L ê nin, c ă n đ ư ợ c k h ắ c p h ụ c

T r o n g q u a n niộm c ủ a c h ủ n g h l a M á c - L ê nin, t ô n g i á o k h ổ n g chỉ đ ư ợ c xem x é t v ỉ I

n h ậ n i h ứ c l uậ n m à cò n đ ồ n g t h ờ i đ ư ợ c xem x ét v i m ặ t xá hội h ọc N ế u s ự p h â n t í c h

lo v ĩ mặt nhộn t hức luận (mặt triết học) hướng vào c hỗ giải thích vắn đ ỉ v ĩ tính đ ú ng

n h o ặ c sai lăm c ủ a c á c q u a n niộm tổn giáo, nghỉa là giải t h í c h mối t ư ơ n g q u a n c ủ a ỹ 5rc t ô n g i á o v ớ i t h é g i ới hỉộn t h ực , thì s ự p hâ n tích vê m ặ t xà hội h ọ c c hủ y ếu n h ằ m l à m

ì g tỏ vị t r í , vai t r ồ c ủ a t ỏ n g i á o Irong đ ở l sống xả hội S ự t h ố n g n h ấ t c ủ a haỉ c á c h x e m

; đ ỏ là một n g u y ê n ( ắ c p h ư a n g p há p luận q u a n t r ọ n g c ủ a t ôn g iáo h ọ c má c x í t c M á c

c h o c h ú n g t a m ộ t k i ề u m ẵ u x e m xét t ô n g i á o n h ư t h ế N g a y t r o n g c ù n g m ộ t đ o ạ n v ă n

ỉ t ỉ ố n g , t r ư ớ c khi k ốt luận về bán chất c ủ a ý t h ứ c t ô n g i á o n h ư là " t h u ố c p h i ệ n c ủ a ftn d â n" thì c M á c c ũ n g đ á t ừ góc độ xá hội-hợc đề chỉ r a vai t r ồ c ủ a t ô n g i á o t r o n g xft

I c ỏ á p b ứ c g i a i c ấ p N g ư ờ i n ố i : " Sự n g h è o n à n c ủ a t ổ n g i á o m ộ t m ặ t là b i ề u h i ệ n c ử a

n g h è o n à n hi ệ n t h ự c , và mặt khác là sự p h ả n k hán g c h ổ n g iại s ự n g h è o n à n h i ệ n t h ự c ( 5)

N h ư vậy t ô n g i á o k h ô n g chi như mộỉ hiện t ư ợ n g t h u ă n túy ý t h ứ c t á c h k hỏ i xả hội,

ầg k h ô n g p h ả i n h ư mộ t t r ạ n g tái tâm lý bầm sằnh c ỏ c h ứ c n ã n g d u y n h ấ t k íc h t h í c h

ĩ n g c ả m g i á c vui s ư ớ n g c ủ a c on người, mà nó có vai ( r ò k h á c h q u a n t r o n g đ ờ i s ố n g xả Vai ư ò đ ỏ đ ư ợ c l à m rỏ t r o n g sự nghiôn c ứ u t ôn g iá o về mặl xâ hội học

D ư ớ i g ó c d ô xã h ộ i h ọ c , t ô n g i á o đ ư ợ c x e m xét n h ư m ộ t h i ệ n t ư ợ n g x ả h ộ i , m ộ t t ỉ ề u

t h ỗ n g k i ế n t r ú c t h i r ợ n g t ầ n g , n g h í a ỉà x e m xét c ả về m ặ t ý t h ứ c , m ặ t n g h i l ẻ t h ờ c ú n g

mặl t ồ c h ứ c T r o n g đ ỏ đ ặ c b i ệ t q ua n I r ọng là xem xét về mặt tồ c h ứ c T ấ t n h ỉ ê n , vai

c ủ a ý t h ứ c t ô n g ỉ á o t h ô n g n h ấ t h ử u c ơ v ứ ỉ vai t r ồ c á c t ồ c h ứ c c ủ a n ố K h ô n g m ộ t t ư rng h a y m ộ t t í n n g ư ở n g t ô n g i á o n à o lạl đ ư ợ c t h ự c h i ệ n t á c h r ờ i l ồ c h ứ c c ủ a n ố

ừng ( ư tư<Vag và t í n n g ư ở n g d ó bao g iờ c ủn g đ ư ợ c t r u y ề n bá t r o n g g i á o d â n n h ờ c á c : h ứ c t ô n g i á o ( i r ự c t i ế p là n h ữ n g ng ư ờỉ c hu yê n n g h ỉ lh<v c ú n g ) N h ư n g k h ô n g nô n t ừ

m à đ ồ n g n h ẫ t c á c v a ỉ ( r ồ t r ê n B<Vi vì, v ờ i t ư c á c h là m ộ t t ồ c h ứ c , g i á o h ộ i c ủ a m ọ ỉ t ô n

3 k h ô n g c h I t h ự c h i ộ n c h ứ c n ă n g t ư t ư ờ n g và t t u V l ú n g t h u ầ n t ú y t ô n g i á o , m à c ả c á c

rc n ă n g k h ô n g m a n g t í n h t ô n g i á o n h ư : k i n h t ế , c h í n h t r ị , x ả h ộ i , v ã n h ó a , g i á o d ụ c

Chính khỉ t h ực hiện các chức năng không mang tính tôn g iá o như thế mà cồ c h ứ c

g i á o n h ỉ Ế u k h i c ó n h ữ n g đ ố n g g ỏ p n h ấ t đ ị n h c h o s ự p h á t t r i ề n t i í n b ộ c ủ a x á h ộ i

h s ử p h ậ l g i á o V i ộ l n a m l à m ộ t c h ứ n g m i n h Ở n h ữ n g i h ờ i kỳ h ư n g t h ị n h c ủ a n ỏ , t ồ

c n h à c h ù a đ ả i h a m gia v ào nhỉẾu linh vực hoại d ộ n g c ủ a đ ờ i s ô n g xả hội T r o n g li nh

n ỏ n g n g h i ộ p , mỗi nhà c h ù a l ở n t h ư ờ n g là mộl I r a n g t r ạ i cố nhỉÊu r u ộ n g đ ấ t và n ô n g Về v ăn h ỏ a, tồ c h ứ c đ ạ o p h ậ t đả góp p h ầ n d ào t ạo n ê n n h i ê u t r í ( h ứ c b ả n đ ị a n h i ề u

v ă n h ó a l ớ n V ề c h í n h t r ị , a h à c h ù a và n h à n ư ớ c p h o n g k i ế n c ũ n g c ố n h i ề u m ố i l i ê n

Á n h h à o q u a n g c ủ a s ự t ố t l à n h và n h â n đ ạ o c ủ a m ộ t s ố t r i ỉ u đ ạ i p h o n g k i ế n v à c á

n n h à v u a m ộ t p h â n q u a n t r ọ n g d ư ợ c d e m l ại tnVi n h à c h ù a N h i ẽ u vị s ư l à n h ữ n g v i ố n

n c ố uy tí n, là n h ử n g nhà q u â n sự, nhà ngoậi giao t r o n g c h í n h q u y ỉ n n h à n ư ớ c Đ ặ c

b â n g nhỉSu hình t h ứ c h oạ t đ ộ n g tích c ự c của mình, t ồ c h ứ c d ạ o P h ậ t đ ả g ố p p h ă n

ị ç 6 k h ốỉ đ o à n k í t d â n t ộ c t r o n g cuộc đ ấ u t r a n h c h ố n g ng oạ i xâm.

S ự p h â n t í c h l ô n g i á o v ỉ mặt xả hội học c ồn đồl hỏi l à m r ồ n h ữ n g n hu c ầ u xã hội n à o Ềnh r a và cái bỉộn n i ề m tin t ô n giáo, n h ừ n g nguyổn n h â n n à o đ ó d ầ làm c h o n ó c ó v| 'à một đởẳ s ố n g l â u d à i t r o n g xả hội Q u a n dỉ6m k h o a h ọ c M á c - L ô nin v ỉ t ô n g i á o phát từ c h ỗ c h o rằ n g , tôn g iáo không ph ảỉ là một h iệ n tư ợ n g n g o à i xả hộ i, mà là m ột

t ư ợ n g xâ hội N 6 cố n g uồ n g ốc t rong n h ữ n g điẽu kiộn vật c h ã t và ti nh t h â n c ủ a xá

hộl, ò sự hạn c h ế của c ố c mỗi quan hộ xâ hội nhiều mặt Ở đâu mà s ự hạn c h ế c ủ a i

m ố i q u a n h ệ đ ố c h ư a đ ư ợ c k h ắ c p h ụ c t r o n g t h ự c t i ẻ n t h l sẽ n ảy s ỉ n h n h u c ầ u k h á c p i

trong ý thức* trong sự tưỏ ng tư ợng tôn giáo Do đỏ, có t h ỉ nól, nhu cầu tôn giáo là n nhu cầu khách quan của một bộ phận thành viên xã hộỉ Hơn nửa» như trên phân tích, I

g i á o như một tiều hệ t h ố n g kiỄn trúc t h ư ợ n g tăng thực hiộn cù ng một lúc hăng loạt c l

n ăng vừa thuần tủy tín n g ư ỡn g , vừa khô ng thuăn (úy l í n n g ưỡ n g N go ài nhu cău

n g ư ỡ n g , n h i ề u n g ư ờ i c ò n đ ế n với t ô n g i á o dc t h ỏ a m ả n c á c n h u c ă u k h á c n h ư : n h u ị

t h ằ m mỹ ( v á n g c ả n h c h ù a , c h i ô m n g ư ỡ n g t ư ợ n g p h ậ t , t ư ợ n g c h ú a .), n h u c ă u g i a o t

( q u a c ác hội chùa, các ngày lê thánh), đặc biệt đối với thanh nỉẽn và các nhu cầu tâiĩ

k h á c ( l à m v ơi đì nỏi c ô đ ơ n , n ỉ ề m b ấ t h ạ n h , sự lo â u v.v m ặ c d ù đ ố chi là s ự (

b ù - hư ảo đối v ớ i những trạng tháỉ tâm lý thiếu hụt t hực t ế cv a con n g ư ờ i )

N h ư vậy, nguyên tắc th ổn g nhất giữa s ự phân tích tôn gỉáo về mặt trỉết họ c và

p h â n t í ch VỄ m ặ t xá h ội h ọ c đ ả g i ú p h ỉ ề u đ ú n g đ ư ợ c b ả n c h ẫ t c ủ a h i ệ n t ư ợ n g t ô n g

cù ng n hư nhu cău và s ự t ồn tại khách quan, lâu dài của nố trong đ ởỉ s ố n g xã hội T ừ đặt ra c h o c h ún g ta nhiệm vụ t hực tiễn ỉà b i í t h ư ớ n g nhĩrng mặt tích c ự c Irong hoạt đ< của các tồ c h ứ c tôn giáo và o c ôn g c u ộ c xây dự ng xả hội mới

CHÚ THÍCH

(1) D á n g C ộ n g s ả n V i ệ t N a m V ă n k i ệ n đ ạ i h ộ i đ ạ i b l ề u t o à n q u ố c l ầ n t h ứ I

N x b S ự t h ậ t , H à NỘI, 1 9 9 1 , tr 78.

^ B á o N h â n d â n , n g à y 6 - 4 - 1991.

X e m c M ác, Ph A n g ghen T u yề n t ậ p, g ò m 6 tập, tập I, N x b S ự thật, Hà A

1 9 8 0, tr 14

^ X e m : D à n g C ộ n g s à n V l ộ t N a m - V á n k i ộ n D ạ l h ộ l đ ạ l b i ồ u t o à n q u ố c l ầ n ị VII, N x b S ự t h ậ t , H à N ộ i , 1 991, tr 7 8

(5) c M á c , P h A n g g h e n T u y ề n t ậ p , g ò m 6 t ậ p , t ậ p I, N x b S ự t hật , H à r

1 9 8 0 , tr 14.

4