OAI HỌC TỔNG HỢP HÀ NỘI TẠP CHÍ KHOA HỌC số 6 -1993
MẤY Ý KIẾN VẾ NHẬN THỨC PHƯƠNG PHÁP LUẬN
ĐỔI MỚI HỆ THỐNG CHÍNH TRỊ
P T S P H Ạ M XUÂN HẰNG
T h ế g iđ i <fáy b iến đ ộ n g trư ớc n g ư ở n g cửa củ a t h ế kỷ X X I! H ệ th ô n g X H C N vđi trụ c ộ t
à L i ê n X ô đ á t a n r á C á c c u ộ c c h i ế n t r a n h s á c t ộ c đ á và đ a n g gieo r á c tai h ọ a m á u l ử a :ho b i ế t b a o d â n l à n h N g u y cơ h ủ y d i ệ t môi t r ư ờ n g s ố n g c ủ a c o n n gư ời lại n ẩ y s i n h t ừ
ĩhính b à n t a y co n n gư ời
N h ứ n g t h á c h đô' m ới có t í n h c h ấ t t h ờ i đại ấ y đ ả t á c đ ộ n g đ ế n t ấ t c ả c á c t h ể c h ế c ủ a :ác q u ố c g i a , t r o n g đó đ ấ t n ư đ c ta, d â n t ộ c t a k h ô n g p h ả i là t r ư ờ n g h ợ p n g oạ i lệ
Đ ư ờ n g lố i đ ổ i mới củ a Đ ả n g C ộn g sả n V iệt N a m c h ín h là đ ịnh h ư ớng tìm k iếm c á c g iải
) h á p v ừ a g i n g i ư n h đ n g t h à n h q u ả đ ả đ ạ t đư ợc, v ừ a đ ư a đ ấ t n ư ớ c t i ế p t ụ c p h á t t r i ể n
r o n g t ì n h t h ế c h í n h t r ị mới c ủ a l ị ch s ử t h ế giới đ ư ơ n g đại
Đ ịn h h ư đ n g đổi mđi hệ th ố n g ch ín h tr ị là m ộ t ch ú trư ơ n g đ ú n g đán nhằm hoàn th iệ n
íên đế c h í n h t r ị đ ể t i ế p t ụ c p h á t t r i ể n k i n h t ế đ ấ t n ư ớ c T h e o c h ú n g tôi, đổi m ô i h ệ t h ố n g
;hính tr ị ở n ư ớ c ta h iện nay k h ô n g phải là x á c lập m ộ t m ổ hình H ệ th ố n g ch ín h trị vđi
ih ử n g t h à n h t ố mđi, m à q uon tr o n g h ơ n , c h ù y ế u h ơ n , là đ ổ i m ớ i các m ố i q u a n h ệ h ệ
h ố n g T r o n g b à i n à y c h ú n g tôi x i n t r a o đổi n h ậ n t h ứ c b ư đ c đ ầ u c ủ a m ì n h x u n g q u a n h
/ấn đê n èu t r ê n
1 T ừ t h ự c t r ọ n g q u a n h ệ H ệ t h ố n g c h í n h t r ị vồ v ấ n đ ê d â n t ộ c ở n ư ớ c t a t r o n g giai
l o ạ n t ừ 1 Ô 4 5 đ ế n n a y có t h ề nối đó lầ H ệ t h ố n g c h í n h t r i củ a x ả hội V i ệ t N a m h i ệ n đ ạ i
iư ới s ự l ă n h đ ạ o của Đ ả n g C ộ n g s ả n V i ệ t N a m N ó i n h ư t h ế có n g h ĩ a là l ự c l ư ợ n g t h a m
jia t ạ o r a s ự v ậ n h à n h c ủ a H ệ t h ố n g c h í n h t r ị t ừ s a u 1 9 4 5 là n h ứ n g đ ạ i b i ể u t i ê n t i ế n
:úa n h iêu g ia i t ầ n g xả hội.
C h ả n g h ạ n , g ia nhập Đ ả n g C ộng sản V iệt N a m k h ô n g ch í có n h ứ n g người x u ấ t th â n
;ừ giai c ấ p c ô n g n h â n , m à c ò n có c ả n h đ n g t r í t h ứ c , n h ứ n g n ô n g d â n t h ừ a n h ậ n c h í n h : ương , d i ê u lệ Đ ả n g T h ự c c h ấ t Đ ả n g C ộ n g s ả n V i ệ t N a m ià đội n g ủ c h i ế n đ ấ u c ù a c á c Ịiai t ầ n g l a o đ ộ n g V i ệ t N a m có lì èn t ả n g t ư t ư ơ n g là h ợ c t h u y ế t M á c - L ẻ n i n và t ư t ư ỏ n g
k ò C h í M i n h
C h ẳ n g h^ạn, Q u ố c hội - cơ q u a n q u y ẻ n lực cao n h ấ t c ủ a N h à n ư ớ c, cò đại biểu đ ạ i d i ệ n
;ho c á c ừ n g l đ p n h â n d â n T h à n h p h â n x u ấ t t h â n c ủ a c á c đại b i ể u Q u ố c hội 3 k h ó a g â n
l ả y ( k h ó a V I , V I I , V I I I ) c ũ n g p h ả n á n h t í n h c h ấ t toàn x õ h ộ i c ủ a cơ q u a n q u ỳ ẻ n l ự c tối
lão n à y:
71
Trang 2T hành
K hóa VI
492 dại biểu
K hóa VII
496 đại biểu
K h ó a V II
496 đại taểi
p h ầ n Đ ạ i biểu T ỷ lệ % Đại biểu T ỷ iệ % Đ ạ i biểu Tỷt ệ %
- C ô n g n h â n 80 16,3 100 20,1 91 l i , 3
- N ô n g d â n 100 20.3 92 18,5 105 2 , 2
- T r í t h ứ c 98 19,9 110 22,3 123 2i,8
- C á n b ô c h í n h t r i 141 28,7 121 24,4 100 2),2
- T i ểu t h ủ c ô n g 6 1,2 9 1,8 19 :,8
- C á c t ô n g i á o v à
T h à n h p h à n v à c á c t ư ơ n g q u a n t ỉ lệ ỏ b à n g t r ê n c h o t h ấ y q u ỳ ê n l ự c N h à n ư đ c l ề q u ỳ ế n ỉưc c u a n h â n d á n , c ủ a t o à n x ã hội
Từ th ự c tr ạ n g trên có th ể nhận th ứ c rà n g H ệ th ố n g ch ín h trị nước ta h iện nay Đ ả n g ,
N h à nư ớc, c á c t ô c h ứ c xả hội) đ ư ợ c x â v d ự n g t r ê n n ê n t ả n g n h â n d â n lao đ ộ n g 'đi c ố t lỏi là ỉi én m i n h c ô n g - n ô n g - t r í t h ứ c
2 N h ặ n t h ơ c t í n h lị ch s ử c ủ a H ệ t h ố n g c h í n h t r ị là n h ậ n t h ứ c m ộ t t i ê n <fê lý u ậ n để đòi mới hộ t h ố n g
Mối giai đ o ạ n lị ch s ứ c ủ a d â n t ộ c có n h đ n g n h i ệ m v ụ l ị c h s ử c ụ t h ể n h ấ t đ ị n h T r ư đ c
th á ch đô cu a lịch sử , m ối dàn tộc phải lựa ch ọ n ch o m ìn h m ộ t con đư ờng G iai á p cầm
q uyên lảnh tro n sú m ạ n g tìm kiếm sự lựa ch ọ n và tổ c h ứ c th ự c th i n h đ n g n h iệ m /ụ của
s ự lưa c h ọ n â y t h ô n g q u a c á u t r ú c và cơ c h ế v ậ n h à n h H ệ t h ố n g c h í n h t r ị d o m n h t$0
d ư n g r a N h ữ n g n h i ệ m vụ cụ t h ể c ủ a m ố i giai đ o ạ n l ị c h s ử s ẽ q u y đ ị n h cơ c h ế VỘI h à n h
t r á c mối q u a n hệ) c ủ a H ệ t h ố n g c h í n h t r ị
L ị c h s ừ Viòt N a m t ừ 1 9 4 5 - 1 9 7 5 p h ả n á n h n h ứ n g t h á c h đ ố l ị ch s ử dối vđi d â n b c Vỉột
N a m q u a hai c u ộ c c h i ế n t r a n h c h ố n g P h á p và c h ố n g Mỹ T h ờ i kỳ n à y vai t r ò củi Đ ả n g
rất to ịrtn Q u y èn uy của n à n g ở lĩnh v ự c này hay lĩn h v ự c khác có liíc được d ồ ig nhất
với q u v ^ n lực N h à n ư đ c Dó là biểu t hị s ự t ậ p t r u n g c a o độ t r o n g t h ờ i c h i ế n
S au c h i ế n t h á n g 1975, đ ấ t n ư đ c b ư đ c s a n g giai đ o ạ n l ị c h s ử m đi N h i ệ m vụ c h n i lược mới ( m à t h ự c c h ấ t là xAy d ự n g và bảo vệ h ò a b ì n h ) đòi hỏi H ệ t h ố n g c h í n h t r ị p Hi t h a y đối cơ c h ế v ậ n h à n h , t ứ c r á c mối q u a n hệ hệ t h ô n g c h o t h í c h ứ n g vđi tìnin t h ế cl ính t r ị mđi
3 D ặ c t r ư n g nôi b ậ t c ủ a H ệ t h ố n g c h í n h t r ị V i ệ t N a n ì t h ờ i h i ệ n dạ i là Đ ả n g Cing s ả n Việt N a m v ừa ỉà l ự c l ư ợ n g l ả n h ứạo, t ổ c h ứ c H ệ t h ố n g , v ừ a là m ộ t t h à n h tô' q u a i t r ọ n g
c ù a H è t h ố n g Mọi s ự v ậ n đ ộ n g c ù a H ệ t h ố n g <íêu đ ư ợ c k h ỏ i đ à u t ừ s ự v ậ n d ộ n g ủ a b ả n
t h â n Đ a n g C ộ n g s á n Mối q u a n hệ c ù a Đ ả n g với c á c t h à n h tô' k h á c ( N h à n ư đ c , c á c ổ c h ứ c
xã hội) t ạo r a q u á t r i n h h o ạ t đ ộ n g c ù a t o à n bộ hộ t h ố n g C h o n ẽ n đổi m đ i h ệ t h ố n ' ch í nh
trị h i ệ n nay c ũ n g cổ n g h ĩ a t r ư đ c hốt là đổi mđi m ố i q u a n h ệ này.
C â n p h à i n h ấ n m ạ n h rÀng, h à n t h â n mối t h à n h t ố ( Đ ả n g , N h à n ư đ c , t ổ c h ứ c cá hộỉ)
Trang 3bủa h ệ t h ố n g ĩ h ì n h t r ị đ ư ợ c h ì n h t h à n h và t ô n t ạ i n h ư là m ộ t h ệ t h ố n g có t í n h độc lộp
r i ê n g Trt c h ơ c , c h ơ c n ố n g , n h i ệ m vụ và q u y è n h ạ n c ủ a mối hệ t h ố n g - t h à n h t ố này , n ế u
k h ố n g đ ư ợ c đ ả m bào vị t r í n h ư l ị c h s ử yèu c ầ u nó x u ấ t h i ệ n , n ế u h ệ t h ố n g - t h à n h t ố n à y
bao biệ^n h ành c h ín h và pháp q u ýèn hệ thô'ng - th àn h t ố kh ác thì tro n g m ộ t hoàn r i n h
k h ổ n g th íc h ứ n g 9ẻ dản tđi tìn h tr ạ n g t r iệ t tiẻu tín h n ô n g đ ộ n g, tạo ra sự tr ì trệ, ỷ lại tro n g CCÁC th à n h t ố bị bao h iện , k ết c ụ c là k h ô n g có sự th ô n g n h ấ t b iện c h ơ n g tr o n g toàn
t ộ hệ tth ố n g , mà ch ỉ tạo ra m ôi quan hệ hệ th ố n g m ộ t ch iế u
N ó i đ ế n H ệ t h ô n g là t h ử a n h ậ n t á c đ ộ n g q u a lại c ủ a c á c y ế u t ố c ấ u t h à n h T r o n g H ệ
t h ố n g * ch í nh t r ị c ù a t a " tá c đ ộ n g q u a lại" ấ y là c á c m ố i q u a n hệ g i đ a Đ ả n g - N h à n ư ớ c -
C á c t ổ c h ứ c xả hội, n h ư n g m ứ c độ "qua lại" n h ư t h ế n à o g i ứ a c á c t h à n h tổ' t r é n đ ư ờ n g
như ch ì ư a rỗ n é t vê m ậ t th ự c tiến
T h ụ r c t r ạ n g hệ t h ố n g c h í n h t r ị c ủ a t a v ừ a q u a c ò n đ ậ m n é t q u a n hệ m ộ t c h i ê u : t ừ t r è n
x u ố n g d ư đ i , t ừ Đ ả n g s a n g N h à n ư ớ c và c á c t ổ c h ứ c x ả hội C h í è u n g ư ợ c lại c ò n m ờ n h ạ t ,
có lúc,, cổ c h ổ rrti vào t ì n h t r ạ n g h ì n h t h ứ c
4 EDdng Ui c h ủ t r ư ơ n g đổ i m ới H ệ t h ô n g c h í n h t r ị , t h e o c h ủ n g tôi, k h ô n g t h ể bỏ q u a
c á c l ĩ m h vực sau:
D(6i mới tổ c h ứ c c ủ a b ả n t h â n t ừ n g h ệ t h ô n g - t h à n h t ố s ao c h o m ỗi t h à n h t ố đủ s ứ c
v à đ ư ọ í c v ậ n h a n h t h e o đ ú n g c h ứ c n ã n g và q u ỳ ê n h ạ n c ủ a m ì n h
- T h i i ế t lập m ộ t cơ c h ế q u a n h ệ hệ t h ố n g s ao c h o v ừ a đ ả m b ả o t í n h t h ố n g n h ấ t c u a t o à n
bộ h ệ t h ố n g , v ừ a đ ả m b ả o t ư cá ch đ ộ c lập c h o m ối t h à n h tố N g u y ê n t á c n à y k h ô n g c hỉ
kích tb iíc h tín h n ố n g đ ộn g, tự chủ củ a m ỗi th à n h tố t, khốc p h ục tìn h tr ạ n g bao b iện , n g h ĩ
th ay, lỉà m thay, tỉn h tr à n g ỷ lại, tr ô n g chờ, m à cò n đòi hỏi ở m ỗi th àn h t ố m ộ t tr á c h n h iệm
lịc h sù i
- T rrong H ệ th ố n g ch ín h trị củ a ta, m ối quan hệ hệ th ố n g chủ đạo là quan hệ giứa Đ ả n g
và N h ỉà nưđc, - M ột bên là lực lưựng lảnh đạo ch ín h tr ị, m ột bèn là c h ế đ ịn h cơ b in cùa
m ộ t q i u ố c gia H o à n t h ỉ ệ n cơ c h ế l ả n h đ ạ o c ủ a Đ ả n g dối với N h à n ư ớ c t r ê n p h ư ơ n g d i ệ n
lập phiáp, hành pháp, tư pháp vốn cò n là n h u cầu củ a th ự c tiến N h ứ n g đ ư ờ n g lối, chủ trư ơng; lđn củ a Đ ả n g phải được pháp lu ật hóa - đây là phương th ứ c cao n h ấ t tr o n g cơ c h ế
l ả n h đi ạo c ủ a Đ ả n g đố ỉ vói h ệ t h ố n g c h í n h t r ị M ạ t k h á c , s ự lfinh đ ạ o c ủ a Đ ả n g c ồ n đ ư ợ c
biểu h iiện qua n h ứ n g c á n bộ Đ ả n g n ắ m g iđ cá c cư ơ ng vị ch ủ c h ố t tro n g H ệ th ố n g ch ín h
q u yẽn nhà nưđc, tr o n g cá c tổ ch ứ c xá hội Vì th ế, sẻ íà c ồ n g k ền h , p h ứ c tạ p c h o g iải q u yết
c ô n g vriệc khi c á c cơ quan cu a Đ ả n g (cá c B an ) có quy m ô khá lđn vản s o n g h ồnh vđi cá c
Bộ, cáic n gàn h củ a C hính phủ Và c đ n g chư a hợp lý khi c ô n g dán (n ồ n g d ân c h ẳ n g h ạn ) lại th ụ íc th i q u ỳên lợi, n g h ĩa vụ c ổ n g dân củ a m ìn h tr èn cơ 8Ở c á c vồn k iện củ a Đ ả n g lò
c h í n h , c ò n c á c vấĩầ b à n p h ố p lý c ủ a N h à n ư đ c lại r ấ t c h ậ m đ ư ợ c x ầ y d ự n g , h o à n t h i ệ n
(C ác V'ốn hản vê kh oán, ch ia ru ộ n g đất c h ẳ n g h ạn).
5 T r o n g quá trìn h đổi mđi H ệ th ố n g ch ín h trị càn n h ận th ứ c sâu s ắ c hơn tư tư đ n g
H ò Chií Minh n h ư là m ột bộ phận quan tr ọ n g củ a n ế n t i n g ch ín h tri của H ệ th ố n g ch ín h trị nưcđc ta T h ự c tại lịch sử V iệt N am kể từ khi có Đ ả n g là biểu h iện sin h đ ộ n g của cu ộc đấu tr*anh kiẻn trì đi th eo và hảo vệ Hự lựa chọn lịc h s ừ N g u y ễ n Á i Quốc - H ồ C h í M in h
C ủ n g có th ể khói q uát sự lựa ch ọn lịch sử ấy h h n g n h ứ n g luận đ iểm nổi t iế n g của lảnh
tụ HỒ C hí Minh:
73
Trang 4- "Dù có đ ố t c h á y c ả d ả y T r ư ờ n g S ơ n c ủ n g phải g i à n h c h o đ ư ợ c đ ộc lập, t ự do'
- "Nước độc lập m à d ân k h ô n g được h ư ỏ n g h ạn h phứ c, tự do th ì d ộ c lộp c ứ n ^ ch ẳ n g
có ý n g h ĩ a gi"
- "Tôi c hỉ có m ộ t h a m m u ố n , h a m m u ố n t ộ t b ậ c là l à m sao n ư ớ c t a đ ư ợ c h o à n t a n d ộ c lập, đ ồ n g bào t a ai c ủ n g có c ơ m ă n , á o m ặ c , ai c ũ n g đ ư ợ c h ọ c h à n h "
- "Xây d ự n g m ộ t n ư ớ c V i ệ t N a m h ò a b ì n h , t h ố n g n h ấ t , đ ộ c lộp, d â n c h ủ v à g i à u m ạ n h ,
g óp p h â n x ứ n g đ á n g vào s ự n g h i ệ p c á c h m ạ n g t h ế giđi"
Tư tư ỏ n g của các lu ận đ iể n f tr ê n , x é t tr è n ch iê u dài lịch sử, đả h àm ch ứ a cả ỉên đ è,
phương tiện và m ụ c đích vươn tđi củ a dân tộ c T rá ch n h iệm tổ ch ứ c th ự c th i t u ộ c về
Hộ th ố n g ch ín h trị h iệ n nay do Đ ả n g C ộ n g sả n V iệt N am lản h dạo, có n ò n g c ố t ầ khối
íiên m in h cô n g - n ô n g - trí th ứ c , có n h iệ m vụ h uy d ộ n g sứ c m ạn h tổ n g t h ể củ a k ố i Đại
đ o à n kết d â n tộc.