Và hhuịi ’híìih vôn từ Ịhon^ phií ‘ùa niì nh... các tát' phâni, các hài văn.. 'hinlì ‘ác nlià nho này ílã cho ra tlòi inột m an g văn th yôu nuỏc ỉ;ìn^ cluì ỊUÔr n^ữ.. ỉỉọ tlã ^ÓỊ Ịhan
Trang 1TAP CHÍ KHOA HOC ĐHQGHN, KHXH, t.xv, N^s, 1999
MỘT VÀI NHẬN XÉT VỂ TỪ V ự N G TlỂNG VIỆT
TÙ “ĐẠI NAM QUỐC ẢM T ự VỊ” ĐẺN “VIỆT NAM T ự ĐIÊN”
T r ầ n N h ậ t C h in h
Khocỉ TiếniỊ Việt Đại học K H X ã hội & N h â n vỏn - Đ H Q G Hờ Nội
I D ặ t v â n d ể
1 Nêu như trước t h ế kỷ XIX, chừ i ỉ á n và chừ Nỏm chiếm vỊ Irí q u a n trọ ng
Ircng xã hội Việt Nain Ihì bước sa n g t h ế ký XX, chữ quỏv ngữ clã bắt dau một giai
đoạn p h á t t r iể n mạiìh mẽ Trải qua nhiổu k h á m phá, tì m tòi ngưòi Viộl N a m dã
làm cho kho từ vựn^ liếng Viột ngày c à n ^ phong ])hú hớn bằng (‘ác‘h sán^^ lạo t h êm
từ mới, vay nuíỢn t h êm nhiổu t ừ tiêng Hán n h u n g (lọc ihoo âm Hán - Việt hoạc
Vịột hỏa một síV tư ngồn ngữ Ân - Âu (chủ yôu lừ tiên g Pháp)
2 Cuối thô ky t h ứ XIX chữ qưôc ngữ đã bát d a u tìược sứ clụn" rộnịi rãi ỏ’
miổn N a m vối sự ra đời cua tờ “G/a Địìih báo" do ỏng Trư ỏn g Vĩnh Ký làm chủ búL
Đó là tò háo đ ầ u tiê n đưỢc x u ấ t b ả n bằ n g chừ quôc ngữ ở Việt Nam Sau "Gia Định
háo" là ''Nông cổ míìì đ à m " (1900), "Lục tinh táu vãìì" (1910) ơ miến Híic, mãi
dến n ă m 1913 tò "Dòìĩg Dương tạp c h í ' moi ra đòi liế]) theo là "Nam P ho ng tạp
c h í ' (1917) Sự x u ấ l hiẹn của một số tò báo và h à n g loạt các hài vãn, th() yêu nước
viết bần» chừ quốc ngừ dã làm cho vô'n lừ vựng l iế n ^ Viôt ngày càn ^ trỏ nên phong
Ị) hú.
30 n ă m (iẩu t h ế kỷ XX (1900 - 1930) cỉược coi là thòi kỳ daii của cuộc (‘ách
n i ạ n í í v í elìCi v i ô v C'V1;\ t i ô n g Vi At c'fintT l ò t h d i k ỳ t i ô n a V i ô t í i n n ( l a n í h a v t h ê
liêng Hán và sau (ló là liêng P h á p t ro ng các công sờ, trườn^^ học Và hhuịi (’híìih vôn
từ Ị)hon^ phií (‘ùa niì nh t i ê n g Viộl (lã (’hiêni (luỢí- ưu i hô và tro t h à i i h lìKÔn ngừ
ch ính thức của (lân lộc
3 Đô (’hứn^ min h í'ho n h ữ n g (ỉiểii nói trên, clìún^ lỏi (lã láy 2 ('UÙIÌ "f)ai N a m
quổc Ồm t ự vị" ( H u ìn h Tịnh F a u l u s ('ủ a Sài (ỉòn 189f) KS96) làiiì vò HỜ dể đối
chiếu với cuôn ’‘V/í// N a m tự điếỉì" (Hội Khai Tví liôn clú(’ Hà Nội 19151) nh ằ m
t h ô n g kô và d á n h "iá v ề s ố lượng từ v ự n g mà n h â n d â n ta - ì)ăn^ cácli nà y ha y c ách
kh ác - (lã s á n g tạ o đưỢc.
II Kết q u ả t h ố n g kê
tôi t h ấ y rang: So vói "Đại N a m qiiỏc cim t ự vị" thì "Việỉ N a m t ự đien" dã cỏ thẻin
4506 từ (cliúng tỏi l ạ m coi dó là n h ữ n g từ mới) T i o n g riò 1506 từ, lừ Há n - Việt
chiếm SC) lượng lương dôi lớn: 3063 t ừ = 67.9% Điều dó củng t h ậ l dễ hiểu vì tiông
8
Trang 2H a n đả đưỢc: vsử áụnụ ử nưỏí' la Lừ nhiổ u t h ế kỷ trước T ro ng cuộc cách m ạ n g vổ chữ
viêt của l iế n g Viộl n h ử n g n ă m dau thô’ kỷ XX, bên c ạn h việc sá n g tạo ra n h ữ n g t ừ
mỏỉ t h u ẩ n Việt, ngưòi Việt Nam còn linh h o ạ t vay mượn h ạ n g loạt từ của tiến g
H á n n h iín g dọc theo âm Hán - Việt Sa u t ừ H á n - Việt, t ừ t h u ầ n Việt chiếm 1431 t,ừ = ;ỉi.r)%
Từ ^ck' An - Au chỉ có 12 lừ “ 0.6% T ừ gốc An - Au du n h ậ p vào Việt N a m chú vỏu là nhóm lừ ihuộc các ch uy ên ngànli khoa học kỹ I h u ậ t ỏ Việt N am chưa
p h a t t r ie n ( ’hì C’ỏ mội vSỎ từ được các Irí th ức T ây học dịch theo ám Pháp
\^' dụ
■l^alôii^ ' Một t hứ k in h k h í t‘ẩu t h à l ên c ao dưỢc Ballon
* l^()" M ỏ s ừ a B e u r r e
2 So vói "Đại N a m quốc ãm t ự vị" thì từ Há n - Việt t r o n g ''Việt N a m t ự điển''
có sỏ lượng ph on ^ p h ú hơn Tr ong sô 4506 từ mà c h ú n g tôi t h ô n g kê đưỢc, từ H á n - Việt dã chiê m 67.9"o Trong khi dỏ sô từ H á n - Viột của “Đạ/ N a m quốc àm t ự Vị'
í ' h ỉ x ấ Ị ) AỈ Tìl i ì % c ò n l ừ t h u á n V i ệ t x ấ Ị ) xỉ 4 8 '-0.
Sỏ tlĩ số !uọn^ tù Hán - Việt và lừ t h u ẩ n Việt t ro ng hai cuôn từ điển t r ê n
í lìônh lệch Iihaii n h u vậy là vì vào n h u n g n ă m cuôi t h ế kỷ XIX, tiếng Việt đã dưỢc
>ủ d ụ n g rộn^ rãi ớ m i ể n N a m , V('ỉi s ự ra dòi c ủ a h à n g l o ạ t tò báo x u ất b ản b ằ n g c h ữ
(JUỎ(‘ n » ữ , n h i e u t ừ ĨIIUI ra đùi d ể gọi t ê n s ự v ậ t h i ệ n i ư ợ n g , p h ả n á n h c u ộ c s ố n g
Viỏt Đên nluìn» nãni (lau t h ế kỷ XX khi l iế n ^ Viộl ilược sủ dụ ng rộng rãi ở miến Hac niot loạt CIIC lo bao các tát' phâni, các hài văn bài thơ x u ấ l ỉ)ản h ằ n g chữ quôc ngữ, li'on^ clỏ cỏ 'Dườììfỉ cávh mê n h " của Níĩiivôn Ai ()uôr ĐAv \ỉì Ííìí' phAni nphi
luậ n c hìn h trị - xã hôi (lẩu tiên của Viòt Na m N h ử n g n ă m đẩu t h ế kỷ XX là Ihòi
kỳ ( :ic* nhà ìihí) yõu nuỏc (lũníĩ vũ khì sẵ n cỏ của minh - ngòi l)út - tĩô làm một cuộc
t a c h niạiì^ duy lãn yru nuỏc ('hinlì (‘ác nlià nho này ílã cho ra tlòi inột m an g văn th() yôu nuỏc ỉ);ìn^ cluì (ỊUÔr n^ữ ỉỉọ tlã ^ÓỊ) Ị)han s á n g lạo ra một sô lượng từ mới
dnnịi kổ ina Ị)lian 1()U la lừ iláiì - Viỏt.
3 Dại N a m quốc ám t ự vị" do lác giá t h ô n g kờ dựa t r ê n các cử liệu ngôn ngừ
ó miến N a m và x u ấ l bàn tại Sài (ỉòn nen mộl p h ẩ n kh ôn g nhỏ từ vựng là n h ữ n g từ tlìUỘí' phiíơn^ lìgữ miến Nam, chaiìg liạn nhií;
Trang 310 Trần N h ậ t Chinh
ròn "Việỉ N a m iií diùiì" xuất hàn ỏ lla Nội IICMI tÍ!ih t h u á n hóa ngôn cao hơn (ta
1 Vổ tiì l o ạ i : Tronji sfV -iníìíì từ (lanli từ (‘hiỏni gẩn một nửa 21 17 íừ = 17 l*^o;
5 Sỏ liíộng l ừ mỏi Ị ) h ã n hò" ờ các âm dẩu khôn g đ ô u Có â m không có thôni từ mỏi nào Trái lại cỏ Am tỷ lộ từ mới rất cao Cụ t h ể 1506 từ mới diiọc Ị ) h â n bô ờ các
Í ÌI TI d ầ u theo l ) í i n g sau:
tù mỏi
vì t r on g liỏnịĩ Việt h i ệ n dại sô kíỢng từ gi ữa các â m c ũ n g kh á clifMih lệch.
III Một sô’ n h ậ n x é t về n g h ĩ a c ủ a từ
So với lừ vựng t iên g Việt hiện dại thì từ vựiig của n h ữ n g n ă m (lầu th ó kỷ còn
có một sô h ạ n chô saii:
1 Nhiều lừ m a n g né t nghĩ a rất cơ hả n và sớ Iược vì t rê n th ực tô khi cỏ mội sự
đưỢc hiểu ng hĩa râ't sờ lược C h ú n g tôi xin d ẫ n một sô’ ví d ụ cụ t h ể sau:
Giáo
dục
Là người thợ để vẽ ra bức
t r a n h v ă n m inh ả n h hưởng ra
Hoạt dộng n h ằ m tác động một cách có hệ t h ô n g đê n sự
Trang 4M ộ t t?ài nhận xét vẻ từ l ựìiịị tiêng Việt từ 1 1
ỉ)è n ^ o a i c u ộ c trị a i i () hó i i
ỉ i o n ^ , n h i ế u h a y i l , I h ị n h h a y
s u y n ^ u y ô n c h í n h ờ s u g i á o ( l ụ c v ạ y ( T i e n ” Dân
-(ỉu (‘ả tn'
( l ụ c , d ử c (I ị u ’ t h ể ( l ục
p h á t t r i ỏ n l i n h t h a n , t h ô
c h ấ l c ủ a iiỊỘt clôì iượng nào
dó làm cho dôi iượng ấy
Ị ) h â m chài và náng lực n h ư
v ê u cau ti e ra
ÌẠ rh sư ! à clìOỊ) n l ì ử i ì ^ s ự t h a y tlôi lọ‘i
c I ì i khì ị ; í‘ùn, u n h ữ n g s ự i h a i ì ỉ i
i>ai tlu(ic l l u i a nj*ưoi h;i\'-íỉí)
l l i i ẹ n t ỉ o i n i l i e u ;u- niii liUii
plicỊ) i-ãn (‘ho nuiòiì (lòi (Nam Plìoii^^ l ạ p chi - 191 7)
vi ộ c i n ộ t
niôl nmioi
( ị u á t r i n h Ị ) h á t s i n h Ị ) hát I
t r i ổ n đ à q u a h a y c h o d ế n I
t i ê u v o n g r u a m ộ t h i ệ n
t ư Ợ n g , m ộ t s ự v ậ t nai ) d ỏ
t r ì n h Ị ) hat I r i ê i ì củiỉ xã hội I
c ủ a l o à i n g ư ò i n ó i c h u n g , I
h a y c ủ a m ộ l (JUÔC ^ l a , m ộ t
(lân tộc nỏi riêng.
Thu (ŨÌU
ỉiuh 1Ô|)
chac clio nliau Iihùn^ t‘;ii càn ilun^ ina ihôi ( l lù u I ’h a n h - 1922
\ị>hẻ
huỏìì l)áiì
thực hiện liiiỉ th ỏn^ hàng
h ỏ a b ã n ^ b u ô n b á n
i ịu n cat'h ^iai tliĩch n.ulììn ( L i a car tu ổ h a n g ỉriMì ta th;Vv ran^: Trono ( Ị u á
ỉ i i i i l i phát triỏiì cÚm xã hôi cũnự, n h ũ ('Ua iiRỏn n^ừ n^h ia cùa từ n gh y c à n g (lưỢc cluiim ta lìiru ìììôt t (.lav (.lu liíùi clìinh \IU' luúi.
'7>ơn (Ịiưiì}" iỉi;i\' ỉ)ănu "Tod ỉ)na''
'ỈUỉíí íiKỉ" tlia\' "Nha bao'
"(ÌKIO/ìoc ' \)-.[ììii ' 'rìiàv ỉ>Ị(í(i"
;ì 1>(‘1Ì (';inlì Iihiín*^ tù khòii” con (luí)c S I Í (lụim (kliôiiK f(>n ^hi Iron^ C i t e l o ; u
't’u (lirii l i n i ^ \ ’iỏl" hiệii n;ivK (.‘ÒIÌ Iiiút sô tu (lã lììãt ill n^ h ìa cũ (lê lìiang nghĩa lìiui clìãng hạn:
Tu
( ’u;i (juyc'u
t)a:ì (liỏiìì
N i ĩ h ì a c ù a t ừ
\ ' i ộ t N a i i ì t ự ( l i ỏ n
Nhà có (Ịuyổn llìỏ nhu nha (Ịuan l ()
(Thái tlộ) tụ cho lììiìg Iiìình nă m ;
( Ị u y e i ì t ỉ ‘o n ^ l a y v a l õ r a h á c h d ị r l i j
v ó i a i c ỏ v i ệ c p l i à i c a n d ê n m i n h
( ’liồ (’ác nu‘(X‘ hội (lổnsí voi Iihau: ( ’ỏ nghĩ a Uíòníí tự n h ư “Đàn dúm
■'!'h;uih ( Icnevc là chồ c;'u-lunK'(l;nii })àn" (liêm", tụ tậị) ch(íi hoi lôu lôn^
( ỉ i ỏ i n v o i n h a u " ( Ta c ui a tiuliiMi) v ỏ i n l ì i u i
Trang 5Tvần N h ả t Chinh
: l^ô niay ('ù;i (■() tlìỏ vật <•() kh;i
-; kich t h i c h (lo ^lUỊ) (lọiìỊí vạt S(»nj>-; va
ỉ h o ạ t ( i ộ n u ( l u ộ c h ì n h t hi ùMì Ị í l ì OHK
l ì i oi tì u ò n ^ x u u ị i ( Ị u a n h
Nííiíoi (‘ỏ k hí tiỏt m ạ n h ìiìC' N » U ( ) i lìi sinh vi nuỏc vì (lán Iron^
khi làiiì nhiộìii vụ.
ỉ S(V l u ọ n<4 t ù mói ra dòi một cách ổ ạt dã (táp ứng (iuộr n h u cnu "n^uỏi Việt
nói tiôn^ Việt" \úc l)íVy ÍỈIỜ C hí n h vì vậy nià sau hòn sá u t h ậ p ky (1931 - inỉíH) thi
cỏ tổi 31f) từ khỏnu í‘ỏn íiiiọr sử (lụng, troiì^ dó từ Há n - Vịột la ‘51 3 từ
( ’ h ã n ^ h a i ì :
Ai lícli: ‘Tlìurtng liôc"
Khíìm kha: "khó khãiì \rẳv li'o"
Ví (lụ: "Dưòníí (lòi lain hưỏc klìáin kha" (tá(* <íiả tii íliển)
H u â n phon^: "íĩió mát"
V í d u : " M u â n p l i o i ì u n g h e ] ) h à t (:un<í đ a n " ( l á c t ụ ( l i ỏi i )
Ai s a t : ‘Đ c n i t h a i c ô v à RÌỎt"
Sõ khoán^^; "I^ó t h u a !)() (Ịiiãn^, k h ô n ” c h u y ê n call"
Ví (lụ: “bon COII n h à g i à u ỷ v ào t iế n của h ố mọ SIIÔÌ n ^ ày ir*u lỏn^, v i ệ c học
hànlì bỏ sổ khoáng" (tác: giả tự diôn)
Sỏ lừ t h u a n Việl khỏiìíí được sử d ụ n g hiện nay chỉ có 6 từ:
Cìico danh: “gitM) cái ác clio n^uòi khác"
N h ó n ^ dôc; "cliía cao (laiiíí sail ’
n ỉ * h a n l ỏ n S(V t u m ỏ i n h ữ n g n ă m ( l a u t h ô k ý í ậ p l i n n ^ v à o ỉìiột s ỏ (’h u y e n
niíành (•() 1);UÌ lìhiì: Cliíiili trị (30.cS2‘-ì); Kinh lê (l().;Uì"o); (Juan SIÍ (9.0(V*o) s ỏ lừ
n i ỏ ị 0 m ộ t s ỏ r l ì u y ô n n ^ ^ à n h k h á c (‘ò n q u á í t : Y l ố ( 1 6 %) ; ị Ạ v h s ử ( l r^n) D i e u ctó
t l i ò h i ệ n l i ’i t ! u í ( ' c l u i y i ' n m ô n r ủ a n ^ ư ò i V i ộ t Nai' !! l a l ú c ! ) ấ v p i o c ò n l à l h ạ n c h ê
IV, Kết l uậ n
Hon SO ỉi;ìin (1896 - 19l]l) đã có ihêni 150(ì từ ( ’ỏ thổ niộl S(V l ừ (trong sô
‘Ỉ506 từ th ông kỏ dừợc) k h ô n g ph ả i là từ mới thì đó v a n là biíớc J)hát t r i ế n n h ả y vọt
c ủa một ngôn ngữ Đây là mộ t t h à n h c ô n g lỏn c ủ a t i ế n ^ Viộ l là SIỈ d ó n g góp dáng
kể của các n hà nho các: trí tlìức yôu nưởc nói ri ỏn^ và của Cii d â n tộc Việt N a m nói chung Cuộc cách m ạ n g cliữ viết t iến g Việt dầu thỏ ký 20 đà làm cô sờ để inỏ r a raột
giai doạn mỏi cho các loại h ì n h văn học nghộ t h u ậ t viô’t b ằ n g t i ê n g Việt sau nay:
Phong tr ào ihò mới (n hừ n g n ă m 30), t r à o lưu tiểu th u y ô t làng m ạ n c ủ a Tự lực \án doàn, tiểu t h u y ế t hiện thực phê phán Và c h ín h các tác giả và tác p h ẩ m c ủ a các
Trang 6locnại h ì n h v ă n hiH nịịhò tluiặt Iiàv lại làm (‘ho vôn tư vựng tiỏn^ Việt ngày càng
h n < ( ) à n l l i i ỏ n v a Ị ) h o n ^ Ị ) h ủ
'I'AI LIỆU T l l A M KHAO
(ỊUỏV nKiì lliaiì" íi - IDHO) Nxl) Ván liỏa, 1961
l a o c l õ i ì ” !ỉ;» N ô i I
V ĩ 'N U JOURNAL OF SCIENCE s o c SCI , t XV N^5, 1999
i \A j ! ộí v à ỉ n h ậ n x é t vê t ừ v ự n g ti ế n g Việt t ừ 13
SOME REMARKS ON VIETNAMESE VOCABULARY
'I'litn Nhiii ( ’h i i i h
F a c u l t y o f V ỉ c t ì i i í ỉ ì U ’Si: ! Aiìi^ịĩKCỉíịc c u ì d C u l t u r e f o r F ( ) ỉ v ị í ^ ỉ H ‘r s
('oUciịc o/ Social Saciii'i’s tV: ỉỉinnaììitics - V NU
!’h ( ‘ f i r s t ;>() \ r a i s oí' t h t ‘ 2 Í ) ' ‘‘ í < ‘n t i ỉ i - \ ’ ( 1 9 0 1 ) - l í í i ^í ) ) i s c o i i s i i l t M' t Hl a s l h ( ‘
- o i n n i n L ; It l \ \ ) i ' \ ’ i c t I i ; u n i ‘s t ' W i l t i n g l u ‘\ ' ( í l i i l l o n , D u i ’i n u t h i s Ị ) ( ‘r i ( » t l , V i ( M n ; i m c s í '
U í I u l t , i 11 \ 11 Ị i l i r t ‘ t ỉ t l i I t i t ‘ S I ' ; u i ( l I l i c n 1' r e n e h i l l ( ) l 1 I C ( ‘ S ; i 11( 1 s c h o o l >
A p p ỉ v i n ^ ;il i s l Ii';i 1 t t ‘c h n i ( ] i n ‘s t o r s u r v e y i n g t h í ' t w o (I let KÌÌÌÍI1 r i t ' s lìKMìl l o i K ' d
;il I )()\ ) \V(‘ reco^nist'd 1 h;it:
i in (‘()nìỊ)arison with "Dai Ndfii (ỊUÙC (ỉỉìì ///■ i‘/'* ( Dai Nam Nat ional l.ani^ua^i’
It ti-MilS
1 111 w l i i c l i :
1.1 S i n o - V i e t n a i i i t ’s t ' i l ( Mi i s {;5.();^(>) ()(’c u | ) i ( ‘(i
not all (íỉtÍK’ ir)(Kì items IIH'III iontul ah()V(* :U'(‘ n(*vv (iiii's 1'hrv as a
w;hu)l( h()W('V('r nia»-k tin- l)i^ IcaỊiiii 1 lu^ of Vit‘tnaiiK'st' v o c a b u l a r y ill
11 h o r l v 20' ' ' (‘('lit Ui \'.