DSpace at VNU: Doanh nghiệp và đạo đức kinh doanh

7 2của người tiêu dùng.

T A P CHÍ K H O A H O C Đ H Q G H N , K IN H TÉ - LU Â T , T xx, sỏ'4, 2004

D O A N H N G H I Ệ P VÀ ĐẠO ĐỨC KI N H D O A N H

N g u y ể n H o à n g L a n ( *

Đạo đức đ a n g là một giá trị đ ư ợ c đ á n h

giá cao t r o n g ki nh doanh Ngay từ n hừ n g

nă m 1980, v ấ n đề đạo đức t r on g k inh

doanh đà được đề cập đến n h ư n g nó chỉ trở

nôn t hực sự cấp t h i ế t t ừ n h ừ n g n ă m gần

đây Xu h ư ớ n g này hoàn t oà n k h ô ng phải

là tình cờ m à đ ư ợ c giải thí ch bơi sự cần

t hiết c ủa nó t r on g giai đoạn h iệ n nay

C ùng với sự lỏn m ạ n h k h ô n g n gừng của

khoa học kỹ t h u ậ t , sự p h á t t r i ể n ngày càng

cao của xã hội, cũng n h ư xu hướng toàn

cầu hoá n g à y một m ạ n h mẽ, các quyêt

định c hiến lư ợ c của d oa nh nghiệp, mà đặc

biệt là của các t ậ p đoàn lớn x uv ên quốíc gia,

có ả n h h ươ ng đ á n g kê t r ê n các bì nh diện

kinh tế, xà hội và môi t r ư ờ n g ' c ủ a mỗi quốc

gia Người t a thư ờ ng nghe n há c đến hiện

nay n h ừ n g k h á i niệm n h ư “p h á t t ri ể n bền

vừng”, “t ư cách công d â n ”, “t r á c h nhi ệm về

mặt xà hội và môi t r ường” c ủ a d oa nh

nghiệp Các k há i niệm này đề u n h ằ m p h ả n

á n h một vấn để lớn hiện nay: đó là đ ạ o

đ ử c t r o n g k i n h d o a n h

T h ô n g thường, d oa nh nghiệp luôn được

coi là h à n h động theo một mục đích duy

n h ấ t là lợi n h u ậ n Tuy n hiê n, đ ứn g trước

sức ép t ừ n h i ề u phía của các tô chức chính

trị xà hội các phương ti ện t r u y ề n thông,

của người tiêu d ù n g và c ủa các cô đông,

d o a n h n gh iệ p c ũng cần p h ả i đ ả m t r á c h

một vai trò k h ôn g kém p h ầ n q u a n trọng

(ten với cộng đồng và đạo đức k i n h doanh

trở t h à n h một cách đê t hê h i ệ n trá ch

n h iệ m đó của d o a nh nghiệp

K h o a K inh tế Đ a i họ c Q u ó c gia Hà Nội.

Vậy thì đạo đức của d oa nh nghiệp là gì? Người ta có t hê h iể u đạo đức là toàn bộ các quy tắc h à n h xử được xã hội cồng nhặ n, chia sẻ và coi n h ư c h u ẩ n mực cho các cư xử của con người t r on g xã hội Các quy tắc này được xây d ựn g d ựa t r ên sự p h ả n biệt

giữa cái t h i ệ n và cái ác, giữa cái tốt và cái

xấu Các c h u ẩ n mực đạo đức sẽ cho phép

t hi ế t lập hệ t h ô n g các quy tắc n h ằ m hướng

d ẫ n cho các cá n h â n b iế t p h â n biệt giữa các cách h à n h xử tốt và xấu Nếu tr on g đòi sông xã hội có các c h u ẩ n mực vê đạo đức xã hội nói c h u n g t hì t ro n g k i n h d o a n h cũng có

n h ừ n g c h u ẩ n mực vê đạo đức kinh doanh nói riêng

Việc đạo đức hóa các h o ạ t động k inh tê

là mối b ậ n t â m k h ô n g p h ả i gầ n đâ y mới có

Tr ong các t h ê kỷ trước, h oạ t động kinh

d oa nh thư ờ ng bị coi là phi đạo đức Nh ữn g ngươi buôn bán, mặc dù tạo ra củ a cải vật

c h ấ t cho xã hội, n h ư n g v ẫ n bị n h ậ n n h ừ n g

sự chỉ trí ch và được gọi b ằ ng n h ữ n g từ

kh ôn g lấy gì l à m “t r ì u m ế n” n h ư “con

b uôn”, “p h e ”, “gian th ươ n g”, “bóc lột” vv , bởi với mục t iê u lợi n h u ậ n làm đầu, họ đã gây ra k h á n h i ề u h ậ u q u ả xã hội n ặ n g nề

n h ư điểu kiện sông và s i n h hoạt tồi t à n c ủa

n h ữ n g người l à m công, t iề n lương thiêu thôn, ngày làm việc dài và n ặ n g nhọc,

k hông có bảo h i ể m xã hội, vv S a n g thô kỷ

t h ứ 19, dưới sự ả n h hưởng của một vài học

t h u y ế t đ a n g t h ị n h h à n h thòi bấy giờ n h ư học t h u y ế t củ a chu n g h ĩa cộng sản, chủ nghĩa xã hội, một sồ các d oa nh nghiệp đã

b ắ t đ ầ u nghĩ đ ế n v ấ n đề đạo đức trong

ki nh doanh T uy n hiê n, cách t hẻ hiện cúa

6 9

7 0 N m iy ẻ n H o à im Lan

nó mới chi d ừn g lại ở p h ạ m vi hẹp, c h ắ n g

h ạ n n h ư xây d ựn g các n h à tré, bệnh viện,

t rường học, n h à dưỡng lào, lo bảo h iể m xã

hội hay chê độ hưu t r í cho n h ữ n g người

công nhân

Q u a n niệm h iệ n đại về đạo đức tr on g

kinh d oanh b ắ t đ ầ u x u ấ t hiện t ừ đ ầ u thê

ký 20 Vào n h ừ n g n ă m 1930, một sô d oa nh

nghiệp Mỹ và Anh đà đi ti ên phong chông

lại việc đ ầ u tư vào một vài lĩnh vực n h ư

s ản x u ấ t rượu, thuốc lá Tiếp đó, ở Mỹ, các

tác động xấu đến môi t r ư ờ ng đã k hi ến

người ta phải đ ặ t lại v ấ n đê vê việc s ả n

xu ấ t h ạ t n h â n Các n hó m c hông p h â n biệt

c hủ ng tộc ở nước nà y c ũ ng k ế t tội các công

ty Mỹ ở Na m Phi đã tiếp t a y cho c hủ nghĩ a

a-pac-thai Các vấn đê về c ấm sử d ụ n g các

lao động t r ẻ em, chông lại sự p h â n biệt giới

tính và c h ủ n g tộc, chông lại n ạ n ti ền bẩn,

t h à n h lập các quỹ hổ trợ, bảo vệ môi

trường, p h á t t ri ể n bền vững, q u a n t â m đến

c h ấ t lượng vê m ặ t môi t r ư ờn g của s ả n

phâm, tạo ra n h ữ n g lợi ích xã hội cho cộng

đồng, địa phương, vv c ũ ng đà d ầ n d ầ n

hình t h à n h nê n n h ừ n g n gu yê n tắc vê đạo

đức đòi hỏi các d oa nh nghi ệp p hả i tôn

t rọng nếu mu ôn được đ á n h giá là có đạo

đức t r ong kinh doanh

Vậy tại sao các d o a n h ngh iệ p lại phải

q u a n t â m đê n vấ n đề đạo đức t r ong k i n h

d oa nh đến vậy? Liệu xét cho cùng, có p hả i

vì mục đích lợi n h u ậ n ? Họ có n h ữ n g cách

nào đê thê hiện cho xã hội đạo đức k i n h

d oanh của d o a n h ngh iệ p mì nh? Liệu đ ằ n g

s au cái vẻ bê ngoài đó có còn ẩ n chứa

n h ữ n g h ạ n chê và c ản trở cho việc t hực

hiện và đ á n h giá một môi t r ườn g k i n h

doanh có đạo đức? Và liệu các d o a n h

nghiệp và b ả n t h â n xà hội sè phải làm gì

dế c h ú ng t a có t h ể sống t r o n g một t h ế giới

kinh d oa nh có đạo đức? Đó c hí nh là một

t ro ng n h ữ n g môi t â m của xă hội c h ú n g ta ngày nay

1 Đ ạ o đ ứ c k i n h d o a n h - c h ì a k h o á

t h à n h c ô n g c ủ a d o a n h n g h i ệ p t r o n g

th ờ i đ ạ i mới

T r o ng thời đại n gày nay, một d o a nh

ng h iệ p muôn t h à n h đ ạ t t r ê n thươ ng

t rư ờng dường n h ư không t h ê k h ô ng t í n h

đế n sức ép từ bên trong và bên ngoài

d o a n h nghiệp Dưới tác độn g của công luận, trước n h ữ n g đòi hỏi c u a các đôi tác

bê n t r o n g và bê n ngoài, c ù n g với sự p h á t

t r i ể n c ủa môi t r ườn g k in h tê kỹ t h u ậ t , cách

h à n h xử của d o a n h nghi ệp đ a n g có sự

c h u y ến biến rõ r ệ t theo h ư ớ ng n â n g cao

c h ấ t lượng, t rá c h nhi ệm xã hội và môi

t r ườn g t r o ng k inh doanh

Sức ép đ ầ u ti ên k hi ế n các d oa nh nghi ệp phải c hú t r ọn g hơn đ ế n đạo đức

k i n h d o a n h đến t ừ các tỏ chức ch ín h trị xã hội Các tô chức này đã có ả n h hưởng qu an

tr ọn g buộc các d oa nh ngh iệ p p h ả i 1 Líu t â m hơn đế n n h ữ n g vấ n đê xã hội, c h a n g h ạ n

n h ư hỗ trợ cộng đồng, loại bỏ s ự b ấ t bình

đ ẳ n g tr o n g xã hội h a y về n h ữ n g v ấn đê môi

t r ư ờn g s i nh thái Mồi t rường c hí nh trị xã hội t r ô n g đợi ngày càng n h i ề u hờn vào

n h ữ n g cam k ế t t ừ phía các d o a n h nghiệp

n h ằ m tìm kiếm một môi t r ư ờn g kinh

d oa nh có đạo đức hơn Có t h ể kê r a r ấ t

nh iề u ví d ụ về v ấ n đề này N g a y t ừ đ ầ u thê

kỷ, các tố chức tôn giáo và n h à thờ đã đóng một vai trò q u a n tr ọn g t r o n g cuộc chiên chông lại các d o a n h ng hi ệp s ả n x u ấ t đồ uống có cồn Tổ chức lao động quốc t ế cấm việc t ậ n d ụn g các lao động t r ẻ con, các tô chức phi c hinh p h ủ và các n g h i ệ p đoàn thì

k h u y ê n khích các đ ọa nh n g h i ệ p áp d ụ n g các t iê u c h u ẩ n ISO 14001 vê sự tương thích của d oa nh ngh iệ p vối các điều luật về

T ạ p ch i K h o a h ọ c D H Q G H N , Kinlì lê ' - Luụi I XX, So 4 2004

D o anh n iih iệ p và d ạ o đ ứ c k in h do a n h 7 2

môi t r ư ờ n g h a y SA 8000 vê việc tôn trọng

n h ữ n g q uy ền xà hội cơ b ả n của tô chức lao

động quốc tế Hội nghị th ượ n g đĩ nh trái

đ ấ t t h á n g 06/1992 tại Rio đã kê u gọi các

chính phủ, d o a n h nghiệp và các tổ chức phi

chính ph ủ c ù n g ngồi vào b à n bạc với n h a u

đê d u n g hoà g iữ a sự t ả n g t rướng ki nh t ế

với việc báo vệ môi trường

Không chỉ k ê u gọi h a y chờ đợi, môi

t r ư ờn g chí nh trị xã hội cũng r ấ t n h a n h

chóng k ế t tội và t r ừ n g p h ạ t n h ừ n g doanh

nghi ệp có n h ữ n g s ả n p h ẩ m ha y phương

thức q u ả n lý l à m ả n h h ưỏng xấu đến sửc

khoé và sự a n t o à n của con người t rong xã

hội Sự t r ừ n g p h ạ t này có t hê là về khía

c ạnh kinh t ế (nộp phạt), về k h í a c ạ n h p há p

l u ậ t (nêu vi p h ạ m các điều quy đ ị n h t rong

luật), hoặc k ê t hợp với các phương tiện

t r u y ề n t h ô n g k ê u gọi t ẩ y c hay s ả n phíâm,

làm s u y g iả m u y tín c ủ a d oa nh nghiệp

T r o ng h oà n c ả n h n h ạ y c ảm n h ư vậy,

d o a n h nghiệp k h ô n g t h ể đứ ng ngoài được

nừa Một sự im l ạn g t ừ phía các doanh

n gh iệ p có t hê đươc coi n h ư một sự ngầ m

k h ô n g ủ ng hộ về v ấ n đề n à y và có t hể sẽ

phai chịu n h ữ n g h ậ u quả đ á n g tiếc Chính

vì vậy, việc á p d ụ n g một c hiến lược đạo đức

t r o n g kinh d o a n h c h í nh là p h ả n ứn g của

d o a n h nghiệp trước ý kiến công luận,

n h ă m phòng t r á n h hoặc q u ả n lý Iìhừng

n gu y cơ xung đột với môi t r ường chính trị

xà hội có t hể l à m ả n h hương xấu đế n uy

t ín k i n h doanh c ủ a d oa nh nghiệp

C h ị u á n h h ư ớ n g trực tiếp và có q u a n hệ

mậ t t hiết đến môi t r ườn g c h í nh trị xã hội

c h í n h là h à n h v i c ủ a n g ư ờ i t i ê u d ù n g

Đây c ũ ng là một n h à n tổ’ q u y ết đị nh cách

h à n h xú có đạ o đức c ủa d o a nh nghiệp

n h a m giữ khá ch hà ng Một chiến lược kinh

d o a n h có đạo đức sè tạo r a h ì n h ả n h một

d o a n h nghiệp l à m ãn n gh iê m túc, có uy

tín Uy tí n của d o a n h nghiệp có á n h hưởng trực tiếp đế n sự t r u n g t h à n h của khách

hà ng, bởi đó là cơ sớ đế họ quyết đị nh xem

nê n m u a s ả n p h ẩ m này ha y s ả n p h ấ m khác, tin tương vào d o a n h nghiệp na y hay

d o a nh nghiệp kia Theo t ạ p chí “Doanh

nghiệp và đạo đức” c ủa P h á p (Entreprise

E th iq u e , sô' 11, th á n g 1 0 /1 9 9 9 ), có nhiều

nghi ên cứu đã chỉ r a r ằ n g sự lựa chọn của một n ử a sô người tiêu d ù n g Anh bị ả n h hưởng bơi t h á i độ xã hội và môi t rường của

d o a n h nghiệp 50% số người tiêu d ùng

t u yê n bố r ằ n g họ sẽ p h ả n đôì lại các doanh

nghiệp phi đạo đức b ằ n g cách d ừn g m ua

s ả n p h ẩ m củ a các d o a nh nghiệp này Ớ Phá p, theo một ng hi ên cứu của T r u n g t â m

t hô n g ti n và t ư liệu P h á p (CREDOC) cuối

n ă m 1999, chỉ có 47% người tiêu d ùn g

P h á p m uô n m u a các s ả n p h ẩ m có vấ n đề

về môi t rư ờn g h a y n h â n đạo (theo tạp chí

P há p N h ữ n g vấn đ ề k in h tế ' - Problème économique, sô' 2.745, 2 3 /0 1 /2 0 0 2 ) Sự

p h ả n k h á n g của người tiêu d ù n g kéo theo

n h ừ n g h ậ u q u ả tà i c h í nh cho doanh nghiệp, c h a n g h ạ n n h ư t rường hợp của phòng t h í n gh iệ m H u n g t i n g d o n Life Science, do n h ữ n g t h í nghiệm lạm d ụn g

t r ê n động v ậ t mả giá cổ phiếu của họ đã

s ụ t giảm một cách n gh iê m t rọng (theo tạp chí “D oanh nghiệp và đạo đức ’ - Entreprise

E thique, sô 11, th á n g 10/1999).

P h ả n ứ n g c ủa người tiêu d ù n g ngày càng trở n ê n gay g ắ t k hi sức khoẻ của họ

đ a n g có n gu y cơ bị đe dọa c h ẳ n g h ạ n n h ư các động t h á i n h ằ m chống lại các sản

p h ấ m biến đối gen OGM Theo t ạ p chí

P h á p “N h ừ n g v ấ n đê k i n h t ể ’ đă nê u ở

t rê n, hơn 75% người P h á p t ừ ch ôi m u a các

s ả n p h ẩ m OGM T h ê m vào đó, các vụ việc

n hi ễ m độc m á u h a y b ệ n h bò điên c àng làm

t r ầ m t r ọ n g t h ê m sự k h ủ n g h oả ng lòng tin

I ụ Ị) ( h i K h o a lìọc f ) l Ỉ Ọ ( Ì Ỉ I N Kinli C - Luật I XX S ô 4 2004

7 2

của người tiêu dùng Sự lo lắ ng cho sức

khóe và sự a n toàn của m ìn h đã hướng

người tiêu d ù n g đến vói n h ữ n g s ả n p h ấ m

c h ấ t lượng cao, c h ẳ n g h ạ n n h ư r a u sạch,

thịt sạch P h ầ n đông n h ữ n g người t iê u

dùng, đặc biệt ỏ các nước p h á t triển, s ẵ n

s àn g trả đ ắ t hơn cho một s ả n phấrn được

sản x u ấ t tr on g n h ữ n g điều kiện có t hê

chấp n h ậ n được vê đ ả m bảo a n t oà n môi

trường sinh t h á i và n h ả n đạo Đứ ng trước

xu t h ế mới về tiêu dùng, n h ằ m giừ uy t ín

và lòng tin của k há ch hàng, các d o a n h

nghiệp b á t đ ầu q u a n t â m hơn đến v ấ n đề

đạo đức tr ong việc s ả n x u ấ t các s ả n p h ẩ m

OGM, trong việc k h a i t há c lao động h a y

bảo vệ môi trư ờng s i nh thái

Doanh nghiệp k hô ng chỉ muôn đ á n h

bóng hìn h ả n h của mình và giữ uy tín đôi

với khách hàng, với người tiêu d ùn g mà

còn cả với các đôi tác k há c c ủa do a nh

nghiệp, cùng khô ng kém p h ầ n q u a n t r ọn g

n hư cồ đông và các n h à đ ầ u tư, h a y t h ậ m

chí ngay cả với cán bộ n h â n viên tr on g

doa nh nghiệp

Trong một thòi gian dài, các chỉ t iêu tà i

chính là n h â n t ố duy n h ấ t ả n h hướng đến

q u y ế t đ ị n h c ủ a c á c n h à d ầ u tư Ngày

nay, mặc dù c h ú n g v ẫn là n h â n t ố tiên

quyết tr ong các quvết đ ịn h đ ầ u t ư n h ư n g

không còn là n h â n t ố d uy n h ấ t nữa N h ạ y

c ảm với kh ả n ă n g s i n h lợi t r o ng dài h ạ n ,

r ấ t nhiều n h à đ ầu t ư c hú ý ngày c àn g

nhiều hơn đến các c hính sách xã hội và môi

trường của do anh nghiệp Họ tìm kiếm

n hữ ng d o a n h n ghiệ p có h iệ u n ă n g tài

c hính cao mà k hông x âm p h ạ m đến n h ữ n g

quyền về con người hay đến việc bảo vệ

môi trường t hi ên nhiên C h í n h vì vậy, đạo

đức t r o ng doa nh nghiệp là một điều kiện

t h u ậ n lợi trong mối q u a n hệ với các cổ

đông, cho phép c ủ n g cố lòng tin của các

N iiu y ề n H o àn g La n

n h à đầ u tư Chính điều n à y đã giải thích

xu hướng ngày c àn g t ă n g c ủ a các “khoản

đ ầ u t ư có trách n h i ệ m xà hội” t r o ng quyêt định của các n h à đ ầ u tư Các kh oả n đầu tư này k hông chỉ tạo r a lợi n h u ậ n cho các n h à

đầ u tư mà còn t ạ o r a n h ữ n g tá c d ụ n g tôt vê

m ặ t xã hội và môi trường, tức là đã tạo ra lợi ích cho cộng đồng

Ảnh hưởng của các n h à đ ầ u t ư đến vấn

đê đạo đức của d o a n h nghiệp đượe thê hiện

b ằ n g n hi ề u cách Họ có thê m u a cô p h ầ n trong các do a nh nghiệp đê có tiêng nói

tr ong các quyết định của d o a n h nghiệp sao cho có t r á c h n h i ệ m với xà hội và môi trường Họ cũng có t hê tẩy c h a y một cách

có hệ t hông n h ữ n g do a nh n ghi ệp h o ạ t động trong các l inh vực m à họ cho là phi đạo đức

c h ẳn g h ạ n n hư các do anh n ghi ệp s ản x u â t rượu, thuốc lá, vú khí, đồ chơi kích dộng bạo lực Ngày nay, các n h à đ ầ u t ư kiểu này

đ a n g chuyền hướng về phía các t ập đoàn xuyên quốc gia P hong t rà o nà y đ ư ợ c khới

đ ầu bởi chiến dịch chống lại n ạ n p h â n biệt

ch ủn g tộc n h ữ n g n ă m 80 ở các công ty Mỹ

đóng tại N a m Phi, hoặc các h à n h động tây chay c hống lại các t ậ p đoàn x u y ê n quốỉc gia chuyên s ả n x u ấ t gia công t r o n g các điều

kiện lao động tồi tệ ỏ một số nước Đông

N am Á n h ư ví dụ của t ậ p đo àn Ni ke nhừn g

n ă m 90 Thực tê n h ữ n g n a m gần đây đã cho t h â y t ầ m q u a n t r ọ ng c ủa n hữ ng

“k h o ả n đ ầ u tư có t r á c h n h i ệ m xã hội”, đặc biệt tr on g các nước p h á t tri ển, ơ Mỹ, các

kh o ản đ ầ u tư nà y chiếm k h o ả n g 10% các

k ho ả n đ ầu tư t r ê n thị tr ư ờn g c h ứn g khoán

Ó Phá p, n ă m 2001, một cuộc điều t r a đã chỉ r a r ằ n g gần 2/3 người P h á p và hơn 3/4 các n h à đ ầu tư cá n h â n đã n h ấ n m ạ n h đên

“t ầ m q u a n tr ọng c ủa k h ả n ă n g đ ầ u tư vào

n h ữ n g doa nh n ghi ệp xử sự một cách có

t r ác h n h i ệ m ” với xà hội và với môi trường

(theo báo Le Monde In itia tiv es , 12/2001).

T ạ p c h i K h o a h ọ c Đ H Q G H N Kinh ĩờ - L uật, ỉ XX Sũ 4, 2004

D oanh n u liiệ p và (.lạo ilứ c k in h doanh 7 3

Nh ư vày, uy t ín của doanh nghiệp đôi

vói người tiêu d ù n g và các n h à đ ầ u tư có

vai trò hẽt sức q u a n t r ọn g đôi với sự t h à n h

công cúa d o a n h n g h i ệ p t r ê n th ươn g trường

Tuy nhiên, một n h â n tcí kh á c c ũng không

kém p h ầ n q u a n t r ọ n g mà d oa nh nghiệp

không t h ê k h ô n g t í n h đến, đó chí nh là

doanh n g h i ệ p p h á i giừ được một “hì nh ả n h

dẹp” vê m ì n h t r o n g m a t của c hí nh các c ú n

bô, n h â n v i ê n c ủ a đ ơ n vi Ngày nay,

người t a t h ư ờ n g h a y nghe nhá c đế n “tư

cách công d ầ n ” c ủ a d o a n h nghiệp Khái

niệm này cho r à n g h o ạ t động của doanh

nghiệp k h ô n g t h ế t á c h rời khỏi cộng đồng

Không chi c ần p h á i tôn t rọng l u ậ t pháp,

doanh n gh i ệ p còn cần phải n h ữ n g lợi ích

c h un g cho cộng đ ồng x u n g q u a n h Một

d oa nh n gh iệ p có t ư cách công d â n phải

đá m báo n h ữ n g t r á c h n hi ệm vê ki nh tế,

l uậ t p h á p và cả đ ạ o đức đôi với các n h â n

viên của m ì n h b ằ n g cách tạo ra n h ừ n g việc

làm ôn đị nh, lương cao, đ ả m báo mức t hu

n h ậ p c h í n h đ á n g cho n h â n viên, k h u y ế n

khích họ n â n g cao t r ì n h độ c huyên mồn và

t ay nghề, t ạ o r a một môi t r ường l à m việc

t h u ậ n lợi Nhờ đó mà d oa nh nghiệp góp

p h ầ n cải t h i ệ n c h ấ t lượng cuộc sống trong

cộng đồng T ấ t cả n h ữ n g điều n à y sẽ làm

cho c án bộ, n h â n viên h ài lòng hơn, tạo ra

t ình c ám gắn bó với d o a nh nghiệp, muôn

công h i ế n n h i ề u hơn n ữ a cho doanh

nghiệp B ằ n g cách tạo ra củ a cải v ậ t c h ấ t

cho xà hội, c u n g c â p việc làm, hỗ trợ cho

các h o ạ t động v ă n hoá, giáo dục, xã hội,

d o a n h nghiệp đ ã t ự tạo r a được một uy tín

tôt, mộ t h ì n h á n h dẹp, bộ m ặ t n h â n đạo

cho b ả n t h â n m ì n h Không chỉ cộng đồng,

các n h à đ ầ u tư, n h ử n g người tiêu dùng, mà

cả các cán bộ n h â n viên c ù ng luôn có xu

hướ ng đ á n h giá cao n h ữ n g giá trị này Đê

đền đ á p lại cách cư xứ có đạo cìức của

d o a n h nghiệp, b ằ n g sự nỗ lực và lòng t r u n g

t h à n h củ a mình, các cán bộ, n h â n viên có

th ê sẻ p h ấ n đ ấ u n hi ều hơn nửa đê góp

p h ầ n đ ả m bảo cho sự t h à n h công của

d o a n h ng hi ệ p đã đem lại cho họ một cộng việc l à m ôn đ ị n h và một môi t rường làm việc t h u ậ n lợi

Không n h ữ n g thế, l ò n g t r u n g t h à n h

c ủ a n h ả n v i ê n còn giúp cho doanh nghiệp

t iết kiệm r ấ t n h iề u các chi phí có liên q ua n

đ ế n việc t u y ế n d ụ n g và giừ n h â n viên Theo t ạ p chí “D o a n h nghi ệp và đạo đức” đã

n ê u ở t r ê n , một n g h i ê n cứu ỏ P h á p gầ n

đ â y đ ã cho b i ế t r ằ n g khi một n h â n viên

r a đi thì d o a nh ng hi ệ p phải tốn kém

k h o ả n g 100 000$ Các k h o á n chi phí này liên q u a n q u a n đ ế n các k h o ả n bồi thường, chi phí t u y ể n việc mới, việc g i ả m n ă n g s u ất lao động t r o n g thời gian đào tạo n h â n viên mới Đây là còn ch ưa kê đến các chi phí vô

h ì n h c h ẳ n g h ạ n n h ư việc c hảy m á u c hấ t xám, lộ các bí quyết ki nh doa nh , h a y là

t ă n g sự c ăn g t h a n g cho các n h â n viên ở lại,

ả n h h ưở ng đế n uy tín c ủa d o a n h nghiệp

Tr on g bôi c ả n h mà d o a n h nghiệp phải chịu tác động của r ấ t n h iề u các n h â n tô

kh á c n h a u thì đạo đức t r o n g kinh doanh còn được giải thí ch bởi sự thích nghi của

d o a n h n gh iệ p trước n h ữ n g t h a y đối của

m ô i t r ư ờ n g k i n h t ế k ỹ t h u ậ t Trước sự

c ạ n h t r a n h m a n g t í n h toàn cầu, mức độ

mạ o h i ể m t r o n g k i n h d oa nh có xu hướng gia tă ng , các d o a n h nghi ệp phả i tìm cách

t h ê h iệ n k hí a c ạ n h đạo đức của mi nh đê cải t h i ệ n các lợi t h ê c ạ n h t r a n h Tr ong các lĩn h vực m à sự khác biệt vê s ả n p h ẩ m

t h ô n g q u a giá cả h a y c h ấ t lượng đ a n g dầ n

s uy y ế u thì việc các d o a nh ngh iệ p đ a n g có

xu hướng n h ấ n m ạ n h đ ế n các lợi t hê khác

n h ư c h ấ t lượng môi t rư ờn g h a y xã hội của

s ả n p h ẩ m h a y của các phương p há p sản

T a p c h í K h o a liọc n i l Q C i l l N K in h t ế - Luật ĩ.X X , S ổ 4, 200 4

7 4 N e u y c n H o à n g La n

x uấ t c ũng là một điều dễ h iể u bơi nó giúp

cho k há ch h à n g p h â n biệ t được s ả n p h ẩ m

cua doa nh nghiệp với các s ả n p h ẩ m khác

cùng loại, tạo r a lợi t h ế c ạ n h t r a n h Người

ta không t h ể p hú n h ậ n một thực t ế tr on g

n h ữn g n ăm gần đây, t r on g mộ t s ố các lình

vực mà sự đổi mới đ a n g trớ t h à n h chìa

khoá của k h ả n ă n g c ạ n h t r a n h , các d oa n h

nghiệp đ ua n h a u tạo r a n h ữ n g thị trường

mới cùng với các n h ã n hiệu s inh thái, thực

p h ẩ m sinh thái, du lịch s i n h thái, bao bì

tái c h ế được, các c h ứ ng chỉ về môi trường

h ay thương mại c ân bằng Mặt khác,

n h ữ n g tiến bộ về kỹ t h u ậ t tr ong thòi gian

gần đây đà cho phép áp d ụ n g các công

nghệ ít ô n h i ễ m hơn, các công nghệ sạch

trong s ả n xuất Có t h ể nói đây là một xu

t h ế ngày càng gia t ă n g mà các doa nh

nghiệp cần phải c hu y ên đối và thích nghi

để đ ả m bảo sự tồn tại và p h á t t r i ển của

mình

Dưới sức ép t ừ n hi ề u phái, cả bên trong

lẩn bẽn ngoải, các d o a n h nghiệ p đã n h a n h

chỏng hiểu ra r à n g đạo đức tr ong k in h

doa nh b ắ t đ ầ u trở nôn h ế t sức q u a n trọng,

có thê quyế t địn h tỏi sự t h à n h bại của

doanh nghiệp t r ê n t h ươ n g trường, bởi nó có

liên q u a n đến uy tín và lợi t hê c ạ n h t r a n h

của đơn vị Ở các nước phương Tâ y nó đã

p h á t tri ển t h à n h t rà o lưu Ớ Mỹ, có đên

75% các tô chức và d o a n h nghiệp lớn đã

t h a m gia vào t rà o lưu “b u s i n e s s ethic” Ớ

Pháp, n h ừ n g d oa n h nghiệp đi t iên phong

trong lĩnh vực n ày có t hê kể đến các t ập

đoàn nổi t iếng n h ư Accor, Michelin,

Danone h ay L/Oréal

Ó Việt N am, vấn đề đạo đức t r o ng k i nh

doanh chưa thực sự bị nhiề u sức ép n hư

các nước phương Tây Ngoài sự can thiệp

từ phía N h à nước và các tổ chức công đoàn

trong việc bảo vệ quyề n lợi người lao động

và bảo vệ môi trường, sức ép chủ y êu đôi với do a nh nghiệp đên t ừ n h ữ n g người tiêu

d ùn g trong xã hội Khi xã hội ngà y một

p h á t triển, đời sống k i n h t ế ngày m ộ t k h á hơn, v ấn đề về sức khoẻ, vệ s inh a n toàn thực phẩ m, h a y bảo vệ môi t r ư ờ n g sinh

t hái đ a n g được người t iêu d ù n g đặc biệt

q u a n tâm Diều nà y đã t h úc đẩy các do anh nghiệp ỏ Việt N a m chủ t r ọ ng hơn đ ến k hía cạnh này khi đưa s ả n p h ẩ m c ủa m ì n h ra

q uả n g bá t r ê n t hị trường C h ẳ n g t h ế mà không chỉ các loại s ả n p h ẩ m n h ư r a u sạch, thực p h ẩ m sạch, các s ả n p h ẩ m có s ứ d ụ ng bao bì tái chế, mà nga y cả các loại dịch vụ

n h ư du lịch s i n h t h á i c ũng đ a n g có chỗ đứng t r on g lòng người t iêu d ùn g Việt Nam Các loại s ả n p h ẩ m có sử các hoá c h ấ t độc hại trong chê biến, có hại cho sức k ho ẻ con người, các n h à má y gây ô n h i ễ m môi trường đ a n g bị lên á n m ạ n h mè, t h ậ m chí còn bị t ẩy chay M ặ t khác, có k h ô n g ít các

công ty mu ốn giữ ngươi giỏi ở lại l àm việc

hay muôn tạo r a một b áu không k h í làm việc tích cực đã k h ô n g n g ầ n ngại bô s un g

kh ía c ạn h đạo đức, n h â n đạo t r o n g chiên lược p h á t t r i ể n của mình, c h ẳ n g h ạ n nh ư coi trọng, tạo điều kiện, cơ hội t h ă n g tiên,

có các chính sách hỗ trợ cho c án bộ công

n h â n viên, t ạo r a đời sông v ã n hoá, tin

t h ầ n phong p h ú tr ong công ty, l àm cho họ coi d oa n h nghiệ p n h ư “ngôi n h à t h ứ h a i ’ của mình Chí có điều k h á c với các nước phương Tây, sức ép t ừ phía các n h à đ ầ u tư, các cô đông đôi với vấ n đê đạo đức của

do anh nghiệp c hư a thực sự được rõ né t do

ở nước t a thị trư ờn g tà i chính, ha y cụ thê hơn là thị trư ờng c h ứ ng k h o á n v ẫn chưa

p h á t triển Các n h à đ ầ u t ư v ần c hưa có nhiề u cơ hội hoặc có t h ê là chưa m uố n can thiệp vào k h í a c ạ n h đạo đức t r on g chiên lược k in h do a nh của các doa nh nghiệp

T ạ p chí K hoa học D IIQ C Ỉ IIN K inh từ - Luật I XX Sô 4, 2004

Doanh lìiih iệ p và dạo (.lức k in h do anh 7 5

Nhưng b ù lại, các d o a n h nghiệ p cùng đà tự

biết tìm cách t ă n g cường uy tín và hình

an h của mình b ằ n g các h o ạ t động xã hội

như u n g hộ quỹ vì người nghèo, cứu trợ các

đồng bào bị lủ lụt, t h i ê n tai, t ra o học bổng

cho các học sinh nghèo vượt khó, ha y tài

trợ cho các ho ạt động v ăn hoá, giáo dục,

t hể thao, vv

N h ư n g cho dù các sức ép có m ạ n h ha y

không m ạ n h , ở Việt N a m h a y ở nước ngoài,

chúng t a c ũn g có t hê k h a n g đ ịn h một điểu

r ằ n g các d oa n h nghiệp đã có ý thức về t ầ m

qua n tr ọn g n g à y c à ng t ă n g của v ấn đề đạo

đức k i n h doanh Có n hi ề u cách đê doanh

nghiệp t hê hiện đạo đức k i nh do a nh của

mình, c h ẳ n g h ạ n n h ư cam k ết bảo vệ môi

trường, tôn tr ọng q u yề n con người, tạo điều

kiện p h á t t r i ển nguồn n h â n lực, s ả n x u ấ t

các s ả n p h ẩ m sạch, hỗ trợ cho các hoạt

động của địa phương, vv Có n hi ề u doa nh

nghiệp đà cụ thẻ hoá n h ữ n g cam kê t này

b ằ n g các văn b ả n cụ thể, c h a n g h ạ n n h ư

tr on g điều lệ của đơn vị, n h ằ m t h ế hiện

quyết t â m kin h d oa n h có đạo đức của

mình Cho d ù chỉ đ ư ợ c t hi ế t lặp t r o ng vòng

một t r a n g hay lên tới 50 t r a n g , cho dù chỉ

xây d ự n g n h ữ n g n guyê n tắc c h u n g h a y quy

đ ị nh chi tiết, cụ thế, các v ăn b ả n n ày cũng

được coi là tín hiệu rõ n é t cho q uyế t t â m

t hực hiện các cam kết của do a nh nghiệp

Tr on g nội bộ d oa n h nghiệp, các v ản b ản

này có mục đích làm cho người lao động có

ý thức củng n h ư t h â y được sự c ần t hi ết

ph ải t h a m gia thực hiện đạo dức kinh

d o a n h của đơn vị mà mình đ a n g công tác

Đối với bôn ngoài, c h ú n g góp p h ầ n cải

t h i ệ n h ìn h ả n h c ủa d o a n h nghiệp, xây

d ự n g lòng tin với các đối tác

T u y nhiên, vấn đề đ ặ t r a ớ đây là liệu

n h ữ n g gì mà do anh nghiệp h ứa thực hiện,

cho d ù đã được cụ t hê hoá r a b ằ n g vã n bản,

điều lệ có được thực hiện một cách đầy đủ

và n ghi êm túc? Liệu có n h ữ n g khó k h ă n và cản trở gì t ro ng việc áp d ụ n g và đ á n h giá đạo đức k in h d o an h của một doa nh nghiệp? Liệu có sự c hên h lệch giữa n hữ ng

gì do a nh nghiệp nói và n h ữ n g điều mà

do a nh nghiệp làm? Đó c h ính là n h ữ n g điểu

mà h iệ n n ay người ta h ế t sức q u a n tâm

2 Đ ạ o đ ứ c k in h d o a n h - n h ữ n g h ạ n

c h ê t r o n g v i ệ c á p d ụ n g và đ á n h g iá

a) N h ừ n g c ả n trở tr o n g việc áp d ụ n g

Đê đ á n h bóng h ì n h á n h của mình và

n â n g cao uy tín, các do an h nghiệp đã

k hô n g n g ầ n ngại k êu gọi đạo đức trong

k i nh doanh, và n â n g nó lên t h à n h một t rà o lưu ha y một phong trào Tu y nhiên, v ấn đê

đầ u t iên lại n ằ m ở ngay sự tương thích giữa n h ừ n g gì do a nh n ghiệp nói và n hữ ng điều mà do a nh n ghiệ p làm Sự lệch pha giữa lời nói và việc l àm n hiề u khi lại trở

t h à n h rào c ả n cho việc thực hiện đạo đức

k in h doanh C h a n g h ạ n n h ư k h á i niệm

t r á c h nh iệ m xã hội và môi trư ờng đã được

p h á t t r i ể n r ấ t sớm và r ấ t phô biến ỏ Mỹ song các d o a n h nghiệp nước này lại đang

t hô ng trị t rong việc s ả n x u ấ t và b á n vũ khí Không n h ữ n g thế, nền công nghiệp Mỹ còn bị k ế t tội là một t r o ng n h ữ n g n h â n tô'

cơ b ả n n h ấ t đã t h ả i một khối lượng lớn các

c h ấ t t h ả i độc h ại r a mồi trường T h ậ m chí vừa qua, c h ín h nước này đã t ừ chôì ký hiệp định t h ư Kyoto về việc gi ảm lượng khí t hải các-bon-nic r a môi trường

Không chỉ lệch ph a giữa lời nói và việc làm, tr ong sô' các d oa n h n ghiệ p ý thức được vai trò q u a n tr ọn g c ủ a đạo đức tr on g kinh doanh, chỉ có một p h ầ n t r o ng s ố họ thực hiệ n nó một cách n g h iê m túc Sô khác thì

t ự b ằ n g lòng với cái vẻ đạo đức kinh doanh

l a p c h i K h o a h oc ỈV IQ C ỈIỈN Kinh tơ - Luật, 'ỉ XX, s ổ 4, 2004

7 6 N ỉiu y c n H o à n ti La n

bê ngoài, m a n g t í n h c h ấ t h ì n h thức, c hắ ng

h ạn n h ư lập một quỹ t à i trợ nào đó n h ư n g

lại không n gừn g t h ả i khí t h ả i ra môi

trường Tr ác h n hi ệm xã hội và môi t rư ờng

của họ đà không á p d ụ n g cho t ấ t cả các

h oạ t động củ a d oa nh n gh iệ p mà chỉ giới

h ạn lại ở một vài h à n h động m a n g t í nh

c h ấ t tượng trưng

M ặt khác, người ta n h ậ n t h ấ y r ằ n g

mặc dù dạo đức kinh d o a nh đ a n g là một

trong n h ữ n g v ấ n đê thời thượng, đặc biệt ở

các nước p h á t triển, song dường n h ư nó

mới chỉ liên q u a n c hủ yếu đến các d oa nh

nghiệp lớn P h ầ n lớn các đ ọ a nh nghi ệp nhỏ

đểu không t h i ế t lập b ấ t cứ một loại vă n

bả n ha y điều lệ nà o đê l à m c ăn cứ đ á n h giá

q uyết t â m của họ t r o n g v ấ n đê này Theo

một cuộc diều t r a t r ê n t ạ p chí “D oa nh

nghiệp và đạo đức” (Entreprise Ethique, sô

13, th á n g 1 0/2000) có tới 97,6% doanh

nghiệp dưới 50 n h â n công ở P h á p rơi vào

trường hợp này Mặc dù việc t h ê chê hoá

t h à n h vă n b ả n k h ô ng p hả i là t ấ t cả song

nó cùng p h ầ n nào t h ể h iệ n r à n g môi b ậ n

t â m vê đạo đức k i n h d o a n h vẫn c hưa hoà

n h ậ p vào toàn bộ giới k i n h d o a n h m à mới

chỉ dừn g lại chủ yếu ở các d oa nh nghiệp

lỏn

ơ t r ên c h ú ng t a mới chỉ nê u ra n h ữ n g

h ạ n chê của n h ữ n g d o a n h nghiệp chỉ nói

mà không làm, h a y l à m k h ôn g n gh iê m túc,

m a n g tính hì nh thức Tu y nhiên, ngay cả

khi các d o a n h nghiệp có ý đ ị n h thực hiện

ng hi êm túc v ấ n để này, c ủ ng kh ôn g p hả i

không tồn tại n h ữ n g h ạ n chế, n h ữ n g cản

trở n h ấ t định Trước hết, đó c h í nh là sự

m â u t h u ẫ n t r on g yêu cầu về đạo đức k i n h

d oanh của các đ ô i tư ợ n g k h á c n h a u N h ư

c h ú n g ta đã biết, một d o a n h nghiệp có

nh iề u đồi tác khác n h a u (cô đông, n h à đ ầ u

tư, các tô chức chính trị, xã hội, người tiêu

dùng, n h â n viên, vv ) mà các đòi hỏi của

họ về vấ n đê đạo đức d o a n h nghiệp lại

k h ô n g p h ả i lúc nào c ù n g giông n h a u, t h ậ m chí n h i ề u lúc lại còn trái ngược n ha u

C h ẳ n g h ạ n n h ư t r ư ờn g hợp các công ty dược p h ẩ m s ả n x u ấ t r a các viên thuốíc

t r á n h thai Một m ặ t họ phải chịu sức ép từ phí a các tổ chức xã hội, tôn giáo, đặc biệt là

N h à thờ chông lại việc p h á t ha i M ặ t khác, một sức ép n h â n đạo khác t r o n g xã hội

kh á c lại cồ vủ cho họ đế giải p h ó n g p hụ nữ Khi đó q u y ết định c ủ a d o a n h nghiệp lại

p h ụ th uộ c vào q uy ền lực của các bên đ a n g chi phối d oa nh nghiệp, vào mức độ k h ẩ n cấp c ũ ng n h ư là vào t í n h hợp p h á p của các đòi hỏi này

Một cản trở kh á c c ù ng c ầ n phải được

t í n h đ ế n ch ính là v ấ n đê v ăn hoá Điểu này đặc bi ệt liên q u a n đến các t ậ p đoàn đa quốc gia Các t ậ p đoàn nà y có thê thê chê hoá các yếu cầu vê đạo đức k i n h d o a n h của

m ì n h t h à n h các điều lệ cụ t h ể đê các chi

n h á n h c ủa họ ở k h ắ p nơi t r ê n t hê giới biêt

và t hự c hiện theo T uy n hiê n, ở mỗi nước

kh á c n h a u lại có hệ t h ô n g l u ậ t p h á p khác

n h a u , n h ữ n g phong tục, t ậ p q u á n khá c

n h a u C h í n h vì vậy, sự đa d ạ n g vê v ă n hoá

n h iề u khi lại c ản trở việc th ực hiện một điều lệ chung, duy n h ấ t ớ các nước khá c

nh au

Ngoài ra, mặc đù d o a n h ng hi ệ p luôn có

ý t hức đạo đức ki nh d oa nh song việc thực hiện nó nh iề u khi lại p hụ thuộc vào sự

t h ừ a h à n h của đội n g ũ n h â n viên Thông thường, họ thực h iệ n n h ữ n g điều lệ mà

d o a n h nghiệp để r a n h ằ m t r á n h sự t r ừ n g

p h ạ t n h ư sa t h ả i c h ẳ n g h ạ n Tuy nhiên, điều n à y lại đ ụ n g phải một v ấ n để, chính

là sự tương thích của nó với các quy định

c ủa l u ậ t pháp Không phải ỏ nước nào và

k h ôn g phải lúc nào, các điểu lệ về đạo đức

T ạ p c h í K h o a h ọ c Đ H Q C i ỉl N K in h Luật í.XX, Sú'4 2004

D o anh n u h iệ p và d ạ o tlứ c k in h doan h

kinh d o a nh c ù n g m a n g các giá trị p h á p lý

Nhiều khi, m u ô n sa t h ả i một n h â n viên

k hông n g h i ê m túc c h ấp h à n h điều lệ về

đạo đức k i n h d o a nh c ũ ng k hông p hả i là

điêu dề d à n g do nó không được quy định

trong luật p h á p C hí nh vì vậy mà nhì n

c h u ng các d o a n h nghiệp k h ô ng d á m thực

hiện n h ữ n g sự t r ừ n g p h ạ t n gh iê m khắ c với

n h â n viên p h ạ m lỗi đê t r á n h n h ữ n g rắc rối

về m ặ t l u ậ t phá p

b) N h ữ n g v â n đ ẻ tr o n g việc đ á n h g iá

Bôn c ạ n h v ấ n đề thực hiện, câu hỏi về

việc làm sao đ á n h giá được c h í nh xác đạo

đức ki nh d o a n h h a y t r á c h n h i ệ m xà hội và

môi t rường c ủ a mỗi doanh nghiệp luôn

được n hi ề u người q u a n tâ m C h í n h vì sự

lệch p h a giữa n h ữ n g lời t u y ê n b ố với

n h ữ n g điều t h ự c hiện c ùng n h ư ch ính mức

độ n gh iê m túc k h á c n h a u t r o n g việc thực

hiện đã k h i ế n cho việc đ á n h giá trỏ n ê n có

t á m q u a n t r ọ n g cao hơn Ngày n a y việc

đ á n h giá được đ ả m n h ậ n bởi các h ã n g

c h uy ên biệt h o ặc bởi các chỉ sô" tài chính

bển vững h a y các chỉ s ố t r á c h n hi ệ m xã

hội

T r o ng n h ữ n g n ă m gầ n đây, người ta

vẫn h a y n gh e nổi đến t ê n tuổi các h ã n g

p h â n tích và đ á n h giá n h ư S t a n d a r d a n h

Poor’s h a v Moody của Mỹ, A R E S E h a y

OD E của P h á p , Cen tre info của T h u ỵ Sĩ,

E T H I B E L c ủ a Bỉ, vv Các h ã n g n à y đ á n h

giá s ự thực h i ệ n c ủa các d o a n h ngh iệ p t ừ

n h i ề u chỉ sô k h á c n h a u liên q u a n đên các

môi q u a n h ệ xà hội, môi trường, các mỗi

q u a n hệ với k h á c h hàng, n h à c un g cấp, cô

đông, sự x u ấ t h i ệ n t r on g các nước đ a ng

p h á t triển, môi q u a n hệ với xã hội bên

ngoài nói ch un g, ha y t rá c h n h i ệ m với cộng

đồng địa phương

Thị t r ườn g đ á n h giá nà y đã x u ấ t hiện

l ầ n đ ầ u t i ê n cách đây 10 n ă m ở Mỹ Đây là một th ị t r ường đầ y t iề m n ă n g do t ầ m quan

t r ọng ngày c à n g t ă n g của v ấ n đê đạo đức

k i n h doanh T u y n h iê n nó cũng là đối tượng của r ấ t n h iề u cuộc t r a n h l uậ n liên

q u a n đến p h ư ơ n g ' p h á p đ á n h giá, bởi môi

h ã n g lại có n h ữ n g ti êu chí và phương p há p

đ á n h giá k hô ng tương đồng nh au Sự khác

n h a u t r ong việc lựa chọn các tiêu chí được giải thích t ừ h a i lý do chính Lý do t h ứ

n h ấ t đế n t ừ sự đa d ạ n g về v ă n hoá của các

d o a n h nghi ệp được đ á n h giá Người ta

k h ôn g t h ể đ á n h giá theo c ù ng một cách đôi với một d o a n h ng hi ệp đóng ở Pháp, ở Việt

N a m h a y ở Kenya Các h ã n g phải sử d ụ n g các tiêu chí đ á n h giá k h á c n h a u t uỳ theo

t ừ n g nước “Ở Mỹ, người t a thương chú ý hơn đế n v ấ n đề các d â n tộc t h iế u sô' t rong khi đó ở C h â u Âu, người t a lại nói nhiều hơn đế n các dữ liệu vê chiến lược và môi

t rư ờng ” (theo tờ Le M onde In itia tives,

th á n g 1 2 /20 01 ) Điều này giải thích tại sao

một d o a n h nghi ệp có t h ể được đ á n h giá cao

ở New York vê đạo đức kinh doanh, nhưng

lại bị đ á n h giá t h ấ p ở Paris

Lý dó t h ứ h a i giải thí ch sự khá c n h a u

vê ti êu chí đ á n h giá được lựa chọn chính là nguồn gốc của các h ã n g đ á n h giá này

C h ẳ n g h ạ n n h ư h ã n g Global Reporting

I ni t iat i ve (GRI), một t ậ p đoàn công nghiệp

và t ài ch ính c ủa Mỹ đưa r a các chi sô xã hội t h ể h iệ n n h ử n g ti êu chí ưu ti ên đ á n h giá không giông n h ư của các h ă n g đ á n h giá

c ủa C h â u Âu Các chỉ số n à y chủ yếu liên

q u a n đến q uy ền con người và các chỉ sô xã hội, t r on g khi đó việc q u ả n lý các mâ u

t h u ẫ n xã hội, vai t rò củ a công đoàn ha y sự

t h a m k h ả o ý kiến c ủa người làm công ă n lương lại k hông được đề cập đên Các h ã n g của A n h và Mỹ th ườ n g q u a n t â m nhiều

T a p ( III K h o a h(>( 1)1 l ọ c m N Kinh lừ - Luật I XX, Sò 4, 2004

8 0 Nuuyẻn Hoàng Lan

đạo, đầy tích cực, t ừ đó có ả n h hưởng

t h u ậ n lợi đến k h ả n ă n g s i n h lợi t ro n g dài

hạn của họ C hí nh vì vậy mà người t a đã

đúc kết lại r ằ n g “Đ ạ o đ ứ c k ỉ n h d o a n h ,

đ ó c h í n h là n g h ệ t h u ậ t đ ẻ t h à n h c ô n g

vê lả u d à i ".

Tuy nhiên, dường n h ư n h ữ n g gì mà

d oa nh nghiệp l à m lại là c hưa đủ đế xây

dựng một nền t ả n g đạo đức k inh d oa nh

thực sự vửng chắc Các h o ạ t động m a n g

tính tượng t rư ng , các điều lệ vê đạo đức

không được kiếm soát, sự k hô ng tương

thích giữa lời nói - việc làm, h a y n h ữ n g

việc làm nứa vời đà trở t h à n h môi b ậ n t â m

của công luận Đó c hí nh là lúc mà N h à

nước phải c an thi ệp b ằ n g hệ t h o n g l u ậ t

pháp Ớ n h iề u nước phương Tâ y n h ư Anh,

Pháp, các d o a n h nghiệp c ần phả i đưa vào

t r ì n h bày các v ấ n đê xà hội và môi t rường

t rong các báo cáo kinh d o a n h h à n g năm

Hay n h ư t h u ê đã được sử d ụ n g n h ư một

công cụ hữu ích đê n â n g cao t r á c h nhi ệm

môi trường Doanh nghiệp nà o gây ô n hi ễm

thì phải chịu t h u ê môi t r ườn g cao Đây

cùng là n h ữ n g điểm tích cực mà Việt Na m

c h ú ng ta c ần phả i học hỏi đê n â n g cao hơn

nùa ý thức trách nhiệm của các doanh nghiệp

Bên c ạn h một sô" h ạ n chê t r ong việc ốp dụng, n h ữ n g khó k h ă n t ro n g việc đ á n h giá

tr á ch n hi ệm của một d o a n h nghiệp c ủng lả

c hủ đê của n hi êu cuộc b à n cãi Sự đa d ạ ng

t rong việc lựa chọn các tiêu chí và phương

p h á p đ á n h giá đã l à m x u ấ t h iệ n n h u cầu

về mộ t hệ t h ô n g c h u ấ n mực đ á n h giá

c h u n g m à các ti êu c h u ẩ n ISO 14001 hay

SA 8000 là các ví d ụ điển hình

Ngà y nay, t r á c h n h i ệ m xã hội và môi

t r ư ờn g là mối b ậ n t â m của t ấ t cả mọi người chứ k h ô ng phải của r iê ng các d o anh nghiệp lớn h a y của r iê n g các nước p h á t triển Sự

d ửn g d ưn g của một số’ các nước nghèo hay

của một số d o a nh ng hi ệp nhỏ chắc c h án sè

kéo t he o n h ữ n g h ậ u q u ả khó có t hê đo lường được do mổì q u a n hệ tương tác, phụ thuộc l ẫ n n h a u ngày c à n g tăng Nh ừn g sự giúp đỡ về m ậ t tài c h í nh vả kỹ t h u ậ t từ phái các nước giàu có vai trò chu đạo Loại

bỏ đói nghèo, kiểm s o át sự b ù n g nô d â n sô, cải t h i ệ n hệ t h ố n g y tế, giáo dục, c huyên giao các kỷ t h u ậ t mới, vv là n h ữ n g biện

p h á p hi ệu q u ả cho sự p h á t t r i ể n bển vững

và vì một t h ế giới k i n h d oa nh “có đạo đức”

t r on g tương lai

TÀI L IỆ U T H A M K H Ả O

JEAN MOUSSE, “Ethique et entrepri.se” (Đạo đức và doanh nghiệp), Nxb Vuibert (Pháp),

1993

HENRRI GIBIER “Réconcilier Véthique et Véconomie” (Dung hoà giữa đạo đức và kinh tế),

báo Les Echos, 18-19/10/2002

Báo “Le Monde Initiatives'-Pháp, 12/2001

Tạp chí “Entrepri.se Ethique" (Doanh nghiệp và đạo đức)- Pháp, số 11, t h á ng 10/1999

Tạp chí “Entrepri.se E th ìq uể' (Doanh nghiệp và đạo đức)- Pháp, sô 13, t h á ng 10/2000

Tạp chí “Problème économiquể' (Những vấn đề kinh tẽ)-Pháp, sô 2.745, 23/01/2002

Tạp chí “Problème économique” (Những vấn đề kinh tẽ)-Pháp, số’ 2.778, 02/10/2002

T ạ p ch í K h o a h ọ c D I Ỉ Q C i /I N K ìn h C - Luật I XX Sô 4 2004