TAP CHÍ KHOA HỌC ĐHQGHN, KINH TẾ - LUÂT, T.xx... x.ì hội học ph áp liuii Iioni: hệ lliỏiiii... Davưđôp, Dưới lãng kính triết học, Bản dịch từ tiếng Nga, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội 20
Trang 1TAP CHÍ KHOA HỌC ĐHQGHN, KINH TẾ - LUÂT, T.xx s ố 4, 2004
XÃ HỘI HỌC P H Á P L U Ậ T T R O N G HỆ T H ố N G
CÁC KHOA HỌ C P H Á P LÝ
Khoa học p h á p lý (L uật học) là hệ
t hông t o à n diện các tri thửc về n h à nước và
p há p l u ậ t , được t hê hiện ở tổng hợp n h ữ n g
khá i niệ m, n h ữ n g p h ạ m t r ù và các quy
l u ậ t vê sự vặn động và p h á t t r i ển của n hà
nước và p h á p luật Tr ong đại gia đ ình các
khoa học p h á p lý Việt Nam, Xà hội học
phá p l u ậ t có vị trí, vai trò to lớn mặc dù
hây còn non trẻ N h ữ n g n ă m gần đây, ở
nước t a mới đ ặ t ra việc tri ển khai nghiê n
cứu s â u rộng vê Xà hội học phá p luật
Đ ú n g là có muộn n h ư n g "muộn còn hơn
không bao giò" M ặ t khác, đấy là h i ể u Xã
hội học p h á p l u ậ t n h ư một khoa học p há p
]ý độc lập, chứ sự thực ra thì ngay tr ong
bán t h â n khoa học p h á p lý c ủa chúng ta đã
t hường xuyên n g h iê n cứu Xã hội học phá p
luật N h à l u ậ t học đồng thời củng là N h à
xã hội học mà k hô n g biết Điểu này dược lý
giải ớ chỗ, các k h á i niệm, các hiện tượng
nh à nước và p h á p l u ậ t mả L u ậ t học nghiên
cứu không t hể nào t h o á t ly được khỏi cơ sở
xà hội, các n h â n tô xã hội, nơi đ ặ t h à n g và
kiêm tra, theo dõi, p h á n xét đôi với các quy
định p h á p l uật và h o ạ t động tương ứng của
n h à nước
Tu y vậy, c ũn g khô ng n ên cho rằng, việc
L u ậ t học sử d ụ n g các phương p h á p của Xã
hội học n h ư t hô n g kê, t h ă m dò dư l u ậ n xã
hội vv là đồng ng hĩ a h oà n t oà n và có thê
t h a y thê Xã hội học p h á p l u ậ t được Xã hội
11 PGS.T S Khoa Luật Đai hoc Q uốc gia Hà Nội
H o à n g T h ị K im Q u ế'4
học p h á p l u ậ t có đôi t ượ ng n g h i ê n cứu, có
vị thế, vai trò, đặc đi ểm c ủa r iê n g m ì n h
t r o ng mối liên hệ m ậ t t h i ế t với các khoa học p h á p lý khác và với xã hội học nói chung Xã hội học p h á p l u ậ t c ù n g với các
k h oa học p h á p lý là lý l u ậ n c h u n g về n h à nước và p h á p luật, lịch sứ n h à nước và
p h á p l u ậ t t hê giới, lịch s ử n h à nước và
p h á p l u ậ t Việt Nam; lịch sử các học t h u y ế t
c hí nh trị - p há p lý; Xã hội học p h á p luật,
T r i ế t học p h á p luật, L u ậ t học so s á nh ;
L u ậ t La Mã tạo t h à n h n h ó m các kho a học p h á p lý cơ b ả n t r o n g hệ t h ô n g các khoa học p h á p lý Xã hội học có phô n g h i ê n cứu
r ộng lớn, có t hê nói là "ôm t rọn" cả đời sống
x ã hội t ừ góc n h ìn p h á p lý và t h ẩ m t h ấ u vào các mạch nước n g ầ m c ủ a mỗi một
n g à n h khoa học p h á p lý, mỗi m ộ t q u a n h ệ
p h á p luật
Xã hội học p h á p l u ậ t (XH HPL ) có đối
t ượng nghiê n cứu đó là n h ữ n g gì p h á t s i n h
và p h á t triển, gây ả n h h ư ơ n g và tác động
đế n p h á p l uậ t, tức là xem x ét cơ sở xã hội
c ủ a p h á p luật, t í nh bị q u y đ ị n h vê xã hội
c ủ a p h á p l u ậ t [4; tr.448] Đối t ư ợ n g n g h iê n cứu của Xã hội học p h á p l u ậ t c ần xác đ ịn h
rõ đê k hông lẫn lộn với p h ư ơ n g p h á p x ã hôi học t r o ng nghiê n cứu c ủ a lý l u ậ n về p h á p
l u ậ t - nghiê n cứu p h á p l u ậ t t r o n g đòi sông thực tiễn Xét về cơ cấu, Xã hội học p h á p
l u ậ t gồm h ai phần: p h ầ n c h u ng , p h ầ n riêng P h ầ n c hu ng n g h i ê n c ứu các v ấ n đê
1
Trang 2I ỉo à n I! Tlìị Kim Quo
v ẽ Cơ s ỏ x à h ộ i c ú a s ự h ì n h t h à n h p h á p
luật, các tu tướng p há p luật, dư lu ậ n xã
hội về phá p luật, hệ t hô n g xà hội và cơ chê
xã hội vê h oạt động của các thiêt chê phá p
luật, hệ thống n h ữ n g chức n ă n g xà hội của
phá p luật, q u a n hệ giừa p h á p l u ậ t với dư
luận xà hội, uy tín của p h á p luật; mục đích
xà hội của các quy p h ạ m p há p luật, v ấ n đề
dự báo t rong lĩnh vực ph á p lý vv P h ầ n
riêng nghiên cứu các k h í a c ạ nh xã hội vê
xây dựng p h áp luật, c h ấ p h à n h và áp dụn g
pháp luật; các h à n h vi p h á p luật; các vi
p hạ m ph áp luật Xã hội học p h áp l u ậ t
c huyên n g à n h đi s âu vào các lình vực p h áp
luật riêng biệt n h ư L u ậ t h à n h chính, L u ậ t
d ân sự, L u ậ t hôn n h â n gia đình; Xà hội học
thi h à n h á n d â n sự, Xà hội học hiến pháp,
Xã hội học tội p hạ m, Xã hội học hôn n h â n
gia dinh, Xã hội học luật thươ ng mại vv
Ngay cả t rong Xà hội học c huyên n g à n h
của t ừng lình vực p h á p luật, củng có thê
p hâ n nhỏ theo các “c h ế định p h áp l u ậ t ”
n hư Xã hội học p h á p l u ậ t kế t hôn, ly hôn,
qua n hệ tài s ản giữa các t h à n h viên gia
đình*, Xà hội học p h á p l uậ t h oạ t động công
vụ, Xà hội hục p há p luật về q u ản lý cộng
đồng, Xã hội học phá p l u ậ t h o ạ t động nghị
sỹ vv Xà hội học p h á p l u ậ t thuộc tiếu hệ
thống các khoa học p há p lý cơ b ản (hay còn
gọi là các khoa học lý l uận - lịch sứ n h à
nước và ph á p luật), có liên hệ với t ấ t cả các
n gà nh khoa học p h á p lý Xét t r ê n bình
diện nàv thì có lè n ên gọi là X à h ỏ i h o c
p h á p l u ậ t cơ s ở bởi nh ữn g kiến thức, nội
dung của nó liên q u a n đ ên t ấ t cả các
n gà nh khoa học p h á p lý tương ứng với các
lĩnh vực thực tiễn p h á p lý: tư p há p h ìn h
sự, dân sự, h à n h chính, thươ ng mại, h à n h
chính, hôn n h à n và gia đình vv
Ba n h á n h q u a n t rọng của X H H P L là
Xà hội học xây d ự n g p h á p luật, Xã hội học
áp d ụ n g p h á p luậ t, Xà hội học về h à n h vi
p h á p lu ật X H H P L là môn khoa học p h á p
lý độc lập, t h ê h i ệ n n h ữ n g hướng nghiên cứu t h ực đ ị n h của p h á p luật, có sự đ a n xen giữa xã hội học và l u ậ t học C h ắ n g hạ n,
t r o n g việc n g h i ê n cứu cơ chê điều chinh
p h á p l u ậ t , một t r o n g n hừ n g p h ạ m t r ù cơ
b ả n c ủa k h o a học Lý lu ậ n c h u n g về n h à nước và p h á p l u ậ t, cần phái nghiên cứu cá
cơ chê đ iều c h ỉ n h xã hội, bởi vì cơ chê điều
c h ỉ n h p h á p l u ậ t là một bộ ph ậ n cấu t h à n h
củ a cơ chê đ iều c h i n h xà hội N hà là m luật luôn mong m u ô n cho p h áp luật được các cá
n h â n có liên q u a n t u â n thú N h ư n g h à n h
vi c ủa các cá n h â n c ù ng một lúc lại chịu sự điều c h i n h bới r ấ t nh iề u các quy p h ạ m xà hội, kê cả các phương tiện diếu chính
k h ô n g m a n g t í n h quy p h ạ m n h ư các loại
h ì n h v ă n hó a n g h ệ t h u ậ t , tư tương, uy tín vv [7; tr.10-16] Nhiều khi, t r o n g cuộc sồng, con người p h ả i lựa chọn một cách xứ
sự t r o n g n h ữ n g t ì n h h u ô n g n h ấ t đ ị n h mà
có t h ể k h ô n g p h ù họp hoàn toàn vê pháp
l u ậ t h a y đạo đức Một ngưòi có thê vì tập
q u á n lạc h ậ u mà vi p h ạ m p há p l uậ t và
c ủ n g có t h ê là ngược lại; do sự thôi t húc từ
ph ươ n g diện đạo đức mà buộc lòng phái
l à m sai p h á p l u ậ t hoặc là lợi d ụ n g một sô quy đ ị n h p h á p l u ậ t n h ấ t là vê t h ú tục đê có
t h ể dễ dàng, “hợp pháp" thực hiện một
h à n h vi sai đạo đức vv N h u n g vấn đê cua cuộc s ông đời t h ư ờ n g này không t h ê năm ngoài sự k h á o sát , ng hi ên cứu đ á n h giá
c ủa các N h à l u ậ t học, các n h à áp dụng
p h á p l u ậ t và các N h à làm luật Tr ong việc
n g h i ê n cứu ý th ức p h áp l u ậ t của người
T ạ p c h í K h o a họ c Ỉ ) Ị I Q ( Ỉ I I N K in h ỉc L u ặ i I XX So 4, 201 u
Trang 3x.ì hội học ph áp liuii Iioni: hệ lliỏiiii. 3
dân, can phải xem xét đế n các yêu tô
thườ ng x uyên tác dộng đê n nh ư, t í n h cách,
tâm, sinh lý c ủ a cá n h â n , môi t r ư ờ n g tự
nhiên và xã hội c h u n g q u a n h N g h i ê n cứu,
kháo sát t â m lý p h á p luật c ủ a người d ân,
cán két hợp c h ặ t chè giữa các tri thức,
phương p h á p củ a lý l u ậ n p h á p l u ậ t và Xã
hội học p h á p l u ậ t mới có t h ê cho c h ú n g t a
một bức c h â n d u n g đích thực, ví n h ư t â m
lý p h á p luậ t của người d â n v ù n g ve n đô
chăe h ã n có "bán sác" r i ê n g so với của
người d â n mi ền sơn cước
N h ư vậv, mỗi một v ấ n đê p h á p lý luôn
chịu sụ clìi phôi, tác động c u a các v ấ n đê
xà hội T r o ng việc ng h iê n cứu các v â n đê
p há p lý dù ỏ c ấp độ c hu ng , k h á i q u á t h a y
c huyên n g h à n h cụ thê, c h ú n g t a đ ề u k h ô n g
thê bo qua, k h ô n g t h ê lấn t r á n h được các
vấn dể của Tr i ế t học p h á p l u ậ t và Xã hội
học p h á p l uậ t N hi ệm vụ c ủa k h o a học
p há p lý nói c h u n g là n g h i ê n cứu n h ữ n g
p h ư ơ n g d i ệ n p h á p ]ý c u a c ác h i ệ n t ư ợ n g
k i n h tê, c h í n h trị; v ă n h o á , y học, c ô ng
n g h ệ vv c h ứ k h ô n g chỉ d ừ n g lại ờ việc
giải t h í c h b ả n t h á n các đ i ề u l u ậ t , các
chê đ ị n h p h á p lý Đ ú n g n h ư n h à k h o a
học 1 Ber den đã nói, t r o n g q u á t r ì n h
nghi ên cứu các vấ n để p h á p l uậ t, c h ú n g t a
không t hể bó q u a T r i ê t học và Xã hội học
p h á p l u ậ t được bởi vì T r i ế t học cho t a biết
giới h ạ n giữa lĩnh vực p h á p l u ậ t và đạo
đúc, c hính trị và k i n h tế, T r i ế t học giúp
cho việc xác đ ị n h khá i niệm p h á p l u ậ t còn
Xà hội học t h ì cho bi êt t hực tại xã hội c ủa
p h á p l u ậ t [2; tr.27]
Tr iêt học p h á p l uật, Xã hội học p h á p
luật và Lý l u ậ n p h á p luậ t là ba cách, ba
con đường, ba hướng t iế p c ận p h á p luật
Nêu n h ư X H H P L q u a n t â m đến h à n h vi
t hực tê, đến thực tại thì t r i ết học p há p luậ t
c u ng cấp k h ả n ă n g vê n h ậ n thức pháp luật Tr iết học là khoa học về n h ặ n thức,
xã hội học là k ho a học về h à n h động, vê
th ực tại cẩn n h ậ n thức X H HP L có môi
q u a n hệ với n hi ề u lĩnh vực khoa học khác
n h ư Tội p h ạ m học, L u ật h ình sự bới đây là
n h ữ n g lĩnh vực cần đ ế n sự hiếu biết đầy đu
n h ấ t vể h à n h vi con người, t r á c h nhiệm của cá n h â n và p h ả n ứng của n h à nước
P h á p l u ậ t là v ấ n đê k h ô ng chí của lý luận
p h á p lý mà còn là cúa T r i ết học, của Xã hội học, T â m lý học và nhi ều n g à nh khoa học khác T r i ết học n gh i ê n cứu bản c h ấ t pháp
l uậ t, lý l u ậ n p h á p l u ậ t nghiên cứu nội
d u n g bên t ro n g và môi tương q u a n của các quy p h ạ m p h á p luật, còn Xã hội học p háp
l u ậ t ng h iê n cứu t hực ti ễn pháp luật L u ật học nước t a thời gian q ua đã q u a n t â m
ng hi ên cứu các n h â n tí) phi ki nh t ế trong đời sông n h à nước và p h á p l uậ t n h ư mối
q u a n hệ giữa p h á p luậ t với dạo đức, hương ước, t ậ p quán; l u ậ t tục; t í nh cách, t â m lý
cá n h â n và cộng đồng, nho giáo vv ả n h
h ươ ng của các n h â n tô đó t rong đời sống
p h á p luật [4; tr.448]
Bất kỳ p h á p l u ậ t nào c ũ ng không chỉ là
cơ sớ cho h o ạ t động mà còn là sự ghi n h ậ n các q u á t r ì n h k i n h t ế - xã hội, n h ừ n g
k h u y n h hướng của đời sông t i nh th ẩn
L u ậ t p h á p m uô n h iệ u lực hiệu quá thì ngoài sức m ạ n h của công quyền cỏn phải
h u y động cả sức m ạ n h của t ư tưởng và tin h
t h ầ n , n ế u k h ô n g p h á p l u ậ t sẽ có nguy cơ trỏ t h à n h vô hiệu [3; tr 185] P h á p luật chỉ
có hiệu lực t h ậ t sự khi được người d â n tiếp
n h ậ n và thi h à n h một cách tự giác P h á p
I ạ Ị) t lu K h o ii học ỉ ) l ỊQ ( ì l ỉ K in li l i ’ - L u ậ t I XX, S ô'4 20 04
Trang 4luật khi áp dụng, muốn được công b ằ n g và
đáy du, cấn phái được bô s u n g b ằ n g tục lệ,
t ập q u á n [6; tr.64] Mối tương q u a n và sự
tác dộng giừa văn hoá p h á p l u ậ t và các
hình thái văn hoá xã hội k há c x u ấ t p h á t t ừ
mối liên hệ phô biến của p h á p l u ậ t với các
quy p hạ m xà hội, các q u a n hệ xà hội k há c
và ý thức p h á p l u ậ t - t r o ng môi q u a n hệ với
các hình t há i ý thức xã hội khác Xã hội
không chỉ là sự v ận h à n h của hệ t h ông
kinh t ế mà còn là một tống t hê phức hợp
c ủa các mối q u a n hệ da dạng, sự tương tác
lẳn n h a u cua các n h â n tô k i n h tê và n h â n
tô phi kinh tế, kin h tê và v ă n hoá [8; tr.64]
Các n h â n t ố phi k in h t ế tác động đến p h á p
luật trong một c hinh hợp t hô n g n h ấ t và đa
dạng, đan xen n ha u Giãi p h á p t r u y ề n
thông bao giờ c ùn g là nội d u n g cơ bả n của
giai p h á p phi kinh t ế t r o n g chiên lược p h á t
triển
T r o n g k h o a học p h á p lý c ầ n mở r ộ n g
việc n g h i ê n c ứ u p h á p l u ậ t t á c đ ộn g t r ê n
t h ự c tê n h ư t h ế n à o đ ế n xã hội, tức là
n g h i ê n cứu cả cơ c ấ u , cá c hứ c n ă n g p h á p
l uật P h á p l u ậ t m u ô n được t u â n t h ủ t h i
p há i p h â n á n h đ ú n g đ á n h i ệ n t h ự c xã
hội, p h ù hợp t r ì n h độ c ủ a n h â n d â n,
p h á p l u ậ t góp p h á n n â n g cao ý t h ứ c
p h á p l u ậ t c ủa n h â n d â n Xã hội học
n g h i ê n c ứ u q u a n h ệ g iữa p h á p l u ậ t với
xà hội, giữa các c hứ c n ă n g c ủ a p h á p l u ậ t
với các q u á t r ì n h đ ư a các q u y p h ạ m p h á p
l uật vào t r o n g h à n h vi c ủ a các cá n h â n
T h e o n g h í a rộng, sự t ấ c d ộ ng c ủ a p h á p
l u ậ t bao gồm vấ n đê t í n h chi phôi c ủ a x ã
hội đôi với p h á p l u ậ t , v ấ n đê tá c đ ộ n g
c ủ a p h á p l u ậ t đôi với các q u a n h ệ t r o n g
xà hội Xà hội học p h á p l u ậ t là m ộ t k h o a
học m a n g t í n h liên n g à n h cao giữa k h o a học p h á p lý và xã hội học Xã hội học
p h á p l uậ t d ư a t r ê n các k h á i ni ệ m, p h ạ m
t r ù , q u a n đ iế m, n g u v ô n tác p h á p l u ậ t m à
k h o a học p h á p lý xây d ự n g nôn, đ ư a toá
c h ú n g vào t h ự c t i ề n xã hội đ ẽ n g h i ê n cứu, đ á n h giá C h ẳ n g h ạ n , n g h i ê n cứu
q u a n h ệ p h á p l u ậ t t r o n g t h ự c tiễn, các
yế u tô" xã hội t á c động, chi phôi đ ế n các
c h ủ t h ê t h a m gia q u a n h ệ n à y c h ứ k h ô n g chi t r o n g k h u ô n k h ỏ “k h á i n i ệ m p h á p lý”
vê q u a n hệ p h á p l u ậ t N g h i ê n c ử u Xã hội học p h á p l u ậ t vê q u a n h ệ p h á p luật, c ầ n
“l ẩn t h e o ” n h ữ n g k h á i n i ệ m c ủ a lý l u ậ n
p h á p l u ậ t về q u a n hệ p h á p l u ậ t n h ư c h u thể , q u y ể n và n g h ĩ a v ụ p h á p lý, các sự
k i ệ n p h á p lý vv t r o n g t h ự c t i ễ n d i ễ n ra
n h ư t h ê nào Đơn cử n h ư tại các l à n g xà,
q u a n hệ p h á p l u ậ t d â n sự t h ư ờ n g n h ậ t
vê hợp đồ ng dịch vụ hợp đ ồ ng v ậ n
c h u y ê n h a y việc h o à n t r ả lại t à i s ả n do
c h i ế m h ữ u , s ử d ụ n g , được lợi vể tà i s ả n
k h ô n g có c ă n cứ p h á p luật N h ữ n g q u a n
h ệ d â n s ự đồ ng q u ê n à y vừa có các y ếu tô
c ủ a k i n h tê t h ị t r ư ờ n g v ừa m a n g đ ậ m
c h ấ t quê, hồn q u ê với lôi sông, nê p nghĩ, các h ứ n g xử p h a t r ộ n t r u y ề n t h ô n g và
h i ệ n đại
Lý l u ậ n p h á p l u ậ t là lý l u ậ n t ốn g hợp các k ế t q u á c ủ a các c á c h t i ế p c ậ n t r i ê t học, p h á p l u â t v à xã hội học T r o n g thời
đ ại n g à y nay, k h ô n g m ộ t lình vực k h o a học n à o có t h ế t ự trị được và k h ô n g t h ê
x â y d ự n g b ấ t cứ m ộ t lình vực k h o a học
n à o n ế u k h ô n g có c á c h t iêp c ặ n liên
n g à n h [9; tr.107] T r o n g n g h i ê n c ứ u t h ự c
t i ễ n p h á p lý c ẩ n p h a i v ậ n d ụ n g các k h á i
n i ệ m c ủ a lý l u ậ n p h á p l u ậ t và xà hội học
T ạ p c h i K lio a h ọ c f)Ị I Ọ( il I \ Ki nh t(‘ 1. 11 ( 11 I XX Si') 4 2 0 0 4
Trang 5Xà hội 111 >c p h áp luãi troiìiỉ hộ lliốim 5
p h á p l u ậ t Ví dụ, n g h i ê n c ứ u h i ệ u lực,
h i ệ u q u á c u a các q u y đ ị n h p h á p l u ậ t vê
lao đ ộ n g nữ c h ú n g t a k h ô n g chí d ừ n g lại
ỏ n h ữ n g con sô l iê n q u a n đ ê n vi p h ạ m
p h á p l u ậ t h a y c h ấ p h à n h p h á p l u ậ t m à
p h ả i n g h i ê n c ứ u cơ c h ê h o ạ t đ ộ n g x ã hội
c ủ a p h á p l u ậ t C ù n g n h ư v ấ n đ ề ly hôn,
l u ậ t c h i q u y đ ị n h vê y ế u tô m â u t h u ầ n
gia đ ì n h t r ầ m t r ọ n g , s o n g l u ậ t k h ô n g xác
đ ị n h n h ữ n g đ ạ i l ượ ng cụ t h ế , còn t h ự c
t i ễn x é t xu t h ì p h ả i x e m xét, p h ả i chỉ
d ẫ n r a n h u n g n h â n t ố n à o là n g h i ê m
t r ọ n g đế đ ư a r a m ộ t q u y ế t đ ị n h đ ú n g
d ã n
Xã hội học p h á p l u ậ t n ê n v ậ n d ụ n g
các k h á i n i ệ m p h á p lý, c h ứ k h ô n g t h ể
t h a o t á c các k h á i n i ệ m r i ê n g c ủ a m ì n h về
p h á p l u ậ t m à lại k h á c với k h á i n i ệ m đ ã
h ì n h t h à n h t r o n g k h o a học p h á p lý
T r o n g lý l u ậ n p h á p l u ậ t n g à y c à n g t r i ế n
k h a i r ộ n g r ãi cách t i ế p c ậ n Xã hội học
p h á p l u ậ t K h i n g h i ê n c ứ u các v ấ n đê
c ủ a lý l u ậ n p h á p ]ý đ ê u p h ả i á p d ụ n g các
k h á i n i ệ m Xã hội học p h á p l u ậ t C h a n g
h ạ n n g h i ê n c ứ u c h ứ c n ă n g p h á p l u ậ t
k h ô n g n ê n c h ỉ d ừ n g lại việc t i ế p c ậ n chức
n ă n g r ú t r a t ừ b ả n c h ấ t c ủ a p h á p luậ t
K h ô n g t h ể t h i ế u c ác h t i ế p c ậ n Xă hội học
p h á p luật về c hức n ă n g p h á p l u ậ t V ấ n
đê l à s ự k ế t hợp g i ữ a Xă hội học p h á p
l u ậ t với các n g à n h k h o a học p h á p lý c h ứ
k h ô n g đơn t h u ầ n là á p d ụ n g các p h ư ơ n g
p h á p n g h i ê n c ứ u Xã hội học p h á p l u ậ t
t r o n g lý l u ậ n p h á p lý Bởi vì lý l u ậ n p h á p
l u ậ t có n g h i ê n c ứ u cả t h ự c t i ễ n q u a
p h ư ơ n g p h á p đ i ề u t r a x ã hội học c ù n g
c h ủ y ê u đê l à m s á n g tỏ h ơ n về p h ư ơ n g
d i ệ n t h ự c t i ễ n c ủ a các k h á i n i ệ m , cơ c ấ u
c ủ a q u a n h ệ p h á p l u ậ t m à lý l u ậ n p h á p
l u ậ t đ ã đ ư a r a m à thôi N ê u có m ột k ho a học độc l ậ p n h ư Xã hội học p h á p l u ậ t thì việc n g h i ê n c ứ u q u a n h ệ p h á p l u ậ t t r o n g đòi s ô n g t h ự c t i ễ n sè t ư ờ n g t ậ n , cụ thê,
s â u sắc, t o à n d iệ n , t h u y ế t p hục , sô ng
đ ộ n g h ơ n n h i ề u C h ỉ t r ê n cơ sở đó m à
k h o a học p h á p lý mới có t h ê c ù n g các
k h o a học k h á c x â y d ự n g n h ữ n g l u ậ n cứ
k h o a học cho việc h o ạ c h đ ị n h c h í n h s á c h
v à x â y d ự n g , t h ự c t hi p h á p l u ậ t t r o n g cuộc sông N h ư v ậy, lý l u ậ n p h á p l u ậ t
k h ô n g p h ả i cứ s ử d ụ n g p h ư ơ n g p h á p c ủ a
x ã hội học là có t h ể t h a y t h ế là k h ô n g
c ầ n đ ê n x ã hội học p h á p l u ậ t
T r o n g k h o a học p h á p lý thời nay,
đ a n g d i ễ n r a q u á t r ì n h p h â n n g à n h và
l i ê n n g à n h m ạ n h m ẽ n h ư c h í n h b ả n t h â n đòi s ố n g xã h ội vậy H ì n h d u n g n h ư việc
n g h i ê n c ứ u con người N ế u chỉ p h â n n h ỏ
c on người r a t h à n h n h ữ n g bộ p h ậ n n h ỏ li
ti m à n g h i ê n c ứ u (đ iề u đó là h ế t sức c ần
t h i ế t ) k h ô n g t h ô i t h ì c h ư a đủ c ầ n p h ả i
l i ê n k ế t các bộ p h ậ n đ ơn lẻ đó t r o n g m ột
c h ỉ n h t h ể đ ể n g h i ê n c ứu ở c ấ p độ liên
n g à n h v à đ a n g à n h t h ì mới có t h ê cho
t a m ộ t c h â n d u n g đ íc h t h ự c c ủ a con
n g ư ờ i với t ư c á c h l à t h ự c t h ê x ă hội và
t h ự c t h ê s i n h học, t ự n h i ê n và t h e o đấy, các c h í n h s á ch , l u ậ t lệ liên q u a n đ ế n con người mới có t h ê được con người tiếp
n h ậ n , mới đi v à o cuộc sông Đôi t ượ ng
c ủ a k h o a học x ã hôị - n h â n v ă n là xã hội
v à con người, l i ê n q u a n đ ế n n h ữ n g v ấ n
đề p h á t t r i ể n x ã hội v à h o ạ t đ ộ n g c ủ a con người [1; t r.16] C on người, m ộ t cơ t h ể
s ô n g p h ứ c t ạ p , có c ả p h ầ n lý t í n h và các
n h â n tô" p h i lý t í n h , đời s ô n g con người
Trang 6c h ị u s ự t á c đ ộ n g c ủ a n h i ề u y ê u tỏ, p h á p
l u ậ t k h ô n g p h ả i là t ấ t cả Do v ậ y , c ầ n
p h ả i có s ự n g h i ê n c ứ u l i ê n n g à n h gi ữa
l u ậ t học với c ác n g à n h k h o a học k h á c
n h ư : T â m lý học, Xà hội học, Y học;
c h í n h t r ị học vv M ộ t n ề n k h o a học
p h á p lý c h ỉ t h ự c s ự p h á t t r i ể n k h i có
p h â n n g à n h , l i ê n n g à n h v à đ a n g à n h cả
t r o n g nội bộ v à b ê n n g o à i với các n g à n h
k h o a học k h á c K h ô n g vì lý do t i n h g i ả n ,
“g i ả m b i ê n c h ế ” c ủ a k h o a học p h á p lý m à
k h ô n g t r i ể n k h a i m ạ n h m ẽ s ự p h â n
n g à n h , bố s u n g n h i ề u l ĩ n h vực t r i t h ứ c
l u ậ t học c h u y ê n biệ t V à đ ồ n g thời, k h o a
học p h á p lý vô n còn n o n t r ẻ c ủ a c h ú n g t a
chỉ t h ự c s ự có s ức m ạ n h , s ó m k h ẳ n g đ ị n h
được vị t h ế , vai t r ò to lớn c ủ a m ì n h k h i
mở r ộ n g s ự n g h i ê n c ứ u h ợp t á c li ên
n g à n h ca t r o n g Lý l u ậ n h à n l â m , Lý
l u ậ n g i ả n g đ ư ờ n g , t r o n g h ệ t h ô n g các đ ề
tà i k h o a học đ ủ mọi c ấ p độ, c ác l u ậ n v ă n ,
l u ậ n án
N h i ệ m v ụ c ủ a k h o a học p h á p lý
k h ô n g chí d ừ n g lại ở góp p h ầ n đ ư a r a c ác
l u ậ n cứ k h o a học c h o việc h o ạ c h đ ị n h ,
x â y d ự n g c h í n h s á c h v à p h á p l u ậ t m à
còn q u a n t r ọ n g hơ n lả đ ư a r a l u ậ n cứ
k h o a học t r o n g việc tồ c h ứ c t h ự c h i ệ n
p h á p l u ậ t , p h ố b i ế n, g i á o d ụ c p h á p l u ậ t
N g h í a là n h ữ n g c á c h t h ứ c đ ã được n â n g
lên t ầ m lý l u ậ n k h ô n g c hỉ l à m r a l u ậ t m à
còn là lý l u ậ n về t h ự c t h i p h á p l u ậ t - cái
y ế u n h ấ t c ủ a t a h i ệ n n a y C h ú n g t a mới
c hí q u a n t â m , ư u ái, đ ẩ u t ư c ho việc x â y
d ự n g , việc l à m r a l u ậ t còn việc đ ư a l u ậ t
và o cuộc s ô n g lạ i c h ư a q u a n t â m đ ú n g
mức và c ụ t h ê m ặ c đ ù đ ã " t h ấ y v ấ n đê "
là r ấ t b ức xúc, n h ứ c n h ô i à nôi cộm vì
6 _ _ I loànu Thị Kim Quo
n h i ề u q u y đ ị n h p h á p l u ậ t c h ư a t h ậ m chí
k h ô n g đi v à o cuộc s ô n g được T h ự c ti ên cho t h ấ y , đẽ c ho c ô n g tác phô biên, giáo dục p h á p l u ậ t có h i ệ u q uả , c ẩ n k h ả o s á t
n h u c ầ u v à t h á i độ ứ n g xứ p h á p l u ậ t , đời
s ô n g v ậ t c h ấ t v à t i n h t h ầ n c ủ a người
d â n T r o n g n h i ề u t r ư ờ n g hợp, t h e o đ iể u
t r a xã hội học, người d â n t h ư ờ n g n ắ m
n h ữ n g y ê u c ầ u c h u n g c ủ a p h á p l uậ t , m à
ít n ắ m n h ữ n g q u y p h ạ m p h á p l u ậ t cụ
th ể S o n g k h ô n g chí vì mỗi lý do n à y m à
d ẫ n đ ế n họ vi p h ạ m p h á p l u ậ t R ấ t n h i ề u
k h i , t u y c ô n g d â n k h ô n g n ắ m được p h á p
l u ậ t m ộ t c á c h c ụ t h ể , n h ư n g họ h à n h
đ ộ n g t h e o n ế p s ố n g x ã hội n ê n c ủ n g
k h ô n g vi p h ạ m p h á p l u ậ t T h e o n g h ĩ a
n à y , p h á p l u ậ t c ũ n g là c ông cụ g i á m s á t
h ữ u h iệ u , đ ặ c t h ù các h ọ a t độn g, các q u á
t r ì n h xã hội G i á m s á t là m ộ t n h â n tỏ
q u a n t r ọ n g c ủ a cơ c h ê t á c đ ộ n g p h á p
l u ậ t Có t h ê nói, p h á p l u ậ t t ừ c á c h t i ế p
c ậ n n à y , có ha i chức n ă n g q u a n t r ọ n g là
tô chức và g i á m s á t , d ự a và o t h u y ế t p h ụ c
v à c ưỡng chế T u y n h i ê n , vê c h ức n ă n g
c ủ a p h á p l u ậ t , còn n h i ê u các h tiêp c ậ n
k h á c n ữa
Đê l à m được đ i ể u nà y, t ừ géc độ xã hội học p h á p l u ậ t , c ầ n n g h i ê n c ứ u cơ chê
tá c đ ộ n g x ã hội c ủ a p h á p l u ậ t , các n h â n
t ố t h ư ờ n g x u y ê n chi phôi, ả n h h ướ ng đên
p h á p l u ậ t n h ư t ậ p q u á n , p h o n g tục, đạo đức, t ôn giáo, t í n n gưỡ ng , k h o a học, công nghệ N g h ĩ a là p h á i t i ê n c ô ng vào môi
t r ư ờ n g xã hội c ủ a p h á p l u ậ t N h u c ầ u
c ầ n đ i ề u c h ỉ n h b ằ n g p h á p l u ậ t c ủa các
q u a n h ệ x ã hội, n h ữ n g t h u ậ n lợi và lực
c ả n t r o n g việc t h ự c t hi p h á p l u ậ t , cách
t h ứ c t h ự c thi p h á p l u ậ t cá vê kỹ t h u ậ t và
T ạp c lii K h o a học D IIQ C ÌH N K in h lớ - L n ù i I XX Sô 4 200-1
Trang 7Xã hội học p h áp luậi iron*! Ỉ1Ộ ihốiiỉi
n g h ệ t h u ậ t k h ô n g () đ â u k h á c m à c h í n h p h á p l u ậ t l u ô n h ư ớ n g đ ế n việc l à m s á n g
là t r o n g môi t r ư ờ n g xà hội đ a d ạ n g và tỏ các n h â n tô" xà hội ỏ b ê n n g oà i cờ c h ế
s i n h đ ộ n g đỏ Và n h ư vậy, k h á c với việc đó n h ư n g lại có t á c đ ộ n g m ạ n h m ẽ đ ế n cơ
n gh iê n c ứ u cơ chê p h á p lý c ủ a h o ạ t đ ộ n g c h ế p h á p lý
p h á p l u ậ t , cơ c h ế h o ạ t đ ộn g xà hội c ủ a
TÀI L IỆ U T H A M K H Ả O
1 Hoàng Chí Bảo, Nghiên cứu cơ bản trong Khoa học Xă hội - N h â n văn và Lý luận ở nước ta
hiện nay: quan niệm và vấn đề đặt ra, Tạp chí Triết học, sô' 7/2004, tr 16
2 L Berclen, Lý luận chung vê pháp lu ậ t, Matxkơva, 2000, tr 27 (bản tiếng Nga)
3 Davưđôp, Dưới lãng kính triết học, Bản dịch từ tiếng Nga, Nxb Chính trị Quốc gia, Hà Nội
2000, tr 185
1 Dào Trí Uc\ N hà nước vò pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp đổi m ới, Nxb Chính trị
Quôc gia, Hà nội 1997, tr 448;
5 Đào Trí Ưc, Nhà nước và pháp luật của chúng ta trong sự nghiệp đổi m ới, Nxb Khoa học Xã
hội Hà Nội 1997
() Đào Trí Uc, N hững vàn đề lý luận cơ hán về phá p lu ậ t, Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1993,
t r 6 4
7 Hoàng Thị Kim Quế, Cơ chế điều chỉnh pháp luật và cơ chê' điều chỉnh xà hội, Tạp chí Khoa học Đại học Quốc gici Hà N ội, chuyên san Kinh tế - Luật, sô 3/2002, tr.10-16
s Đặng Cánh Khanh, Các nhân tỏ phi kinh t ế xã hội học về sự p h á t triển, Nxb Khoa học Xã
hội Hà Nội, 1999, tr.23-24
9 Kulccar Kalman Cơ sớ xá hội học pháp lu ậ t, Bản biên dịch của Đức ư y, Nxb Giáo dục, Hà
Nội 1999 tr.107
VNU JO URN AL OF SCIENCE, ECO NO M ICS-LAW T x x , N04 , 20 04
LEGAL SOCIOLOGY IN THE SYSTEM OF LEGAL SCIENCES
A s s o c P r o f Dr H o a n g T h i K im Q u c
Faculty o f Law, Vietnam N a tio n a l U n iv e r s ity , H a no i
Legal sociology is one legal science h a v i n g t h e c h a r a c t e r i s t i c of m u l t i - b r a n c h e s b e t w e e n legal t he or ie s a n d sociology The r e s e a r c h i n g s ubject of legal sociology is social b a s e of law
in e nac ting, i m p l e m e n t i n g law; forming legal c onci ous ne ss a n d legal c u l t u r e In t h e coming time, we should pay a t t e n t i o n to r e s e a rc h legal sociology to c o n t r i b u t e to s u p p l y scientific clues for e n a c t i n g c u r r e n t policies a n d law in V ie tnam
I u p I f i t Kilt'll li(H D l / Ọ ( i l l V Kinh U' - I m i l , I XX So 4 2 0 0 4